Ψυχική Υγεία και Ανθρώπινη Αντίληψη: Τι έδειξε το Πείραμα Rosenhan

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η ιστορία της ψυχολογίας είναι γεμάτη πειράματα που αμφισβήτησαν βεβαιότητες,έθεσαν νέα ερωτήματα και φώτισαν σκοτεινές γωνιές της ανθρώπινης εμπειρίας. Ένα από αυτά είναι το περίφημο πείραμα του David L. Rosenhan,το οποίο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Science υπό τον τίτλο «On Being Sane in insane places».

Το πείραμα αυτό δεν αποτέλεσε μια επίθεση κατά της ψυχιατρικής επιστήμης, αλλά μια πρόκληση για στοχασμό γύρω από τα όρια της ανθρώπινης αντίληψης,τη φύση της διάγνωσης και το πώς η κοινωνία αντιλαμβάνεται την ψυχική υγεία.

Ιστορικό και θεωρητικό πλαίσιο 

Τις δεκαετίες του 1960 και του 1970, η ψυχιατρική βρισκόταν σε μια μεταβατική περίοδο. Οι διαγνώσεις βασιζόταν κυρίως στην κλινική παρατήρηση, χωρίς αυστηρά κριτήρια που θα εισήγαγε αργότερα το DSM-III (1980). Ο Rosenhan,ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο Stanford ενδιαφέρθηκε να εξετάσει την αξιοπιστία των διαγνωστικών διαδικασιών και να κατανοήσει τον τρόπο με τον οποίο το πλαίσιο μπορεί να επηρεάζει την κρίση των ειδικών.

Το ερώτημα που τέθηκε ήταν απλό αλλά βαθύ:

Μπορεί κανείς να διακρίνει με βεβαιότητα τον «ψυχικά ασθενή» από τον «ψυχικά υγιή»;

Μεθοδολογία του Πειράματος 

Ο Rosenhan σχεδίασε ένα πείραμα σε δύο φάσεις. Στην πρώτη, οκτώ εθελοντές στους οποίους συγκαταλεγόταν και ο ίδιος παρουσιάστηκαν σε δώδεκα ψυχιατρικά νοσοκομεία των Ηνωμένων Πολιτειών. Όλοι ήταν ψυχικά υγιείς, χωρίς ιστορικό ψυχικής νόσου. Κατά την εισαγωγή τους ανάφεραν ένα μόνο σύμπτωμα: άκουγαν φωνές που έλεγαν λέξεις όπως «empty» (άδειος), «hollow» (κούφιος) και «thud» ( θαμπός ήχος).

Αυτές οι λέξεις επιλέχθηκαν επειδή δεν παρέπεμπαν σε παραληρητικές ιδέες αλλά σε υπαρξιακού τύπου εμπειρία, ώστε να δοκιμαστούν τα όρια της διάγνωσης. Μετά την εισαγωγή τους, οι συμμετέχοντες σταμάτησαν να υποκρίνονται και συμπεριφέρονταν απολύτως «φυσιολογικά», σημειώνοντας τις παρατηρήσεις τους στα νοσοκομειακά ιδρύματα.

Αποτελέσματα και Παρατηρήσεις 

Ολοι οι συμμετέχοντες έγιναν δεκτοί. Οι επτά διαγνώστηκαν με σχιζοφρένεια, ενώ ένας με μανιοκαταθλιπτική ψύχωση. Κανένας ψυχίατρος δεν αμφισβήτησε τη διάγνωση, ακόμη και όταν οι ασθενείς δήλωναν ότι αισθάνονται καλά. Οι νοσηλείες  διήρκεσαν από 7 έως 52 μέρες, με μέσο όρο τις 19 ημέρες.

Κατα τη διάρκεια της παραμονής τους,οι “ψευδοασθενείς" παρατήρησαν ότι το προσωπικό ερμήνευσε τη φυσιολογική τους συμπεριφορά ως παθολογική.

Λόγου χάρη, όταν κάποιος σημείωνε σε ένα τετράδιο,αυτό καταγραφόταν ως “γραφική εμμονή”. Όταν ένας άλλος ρωτούσε πότε θα λάβει εξιτήριο το ερώτημα θεωρήθηκε «άγχος αποχωρισμού».

Αντιθέτως, αρκετοί πραγματικοί ασθενείς παρατήρησαν την κανονικότητα των ψευδο-ασθενών, λέγοντας συχνά : «Δεν είσαι τρελός, είσαι δημοσιογράφος ή επιστήμονας». Αυτό το εύρημα αποκάλυψε πως οι άνθρωποι που βίωναν την ψυχική δυσφορία ίσως διέθεταν οξύτερη διαισθητική κατανόηση από ό,τι το προσωπικό που λειτούργησε μέσα σε αυστηρούς ρόλους.

Η Δεύτερη Φάση του πειράματος

Σε δεύτερη φάση,ένα νοσοκομείο που γνώριζε την μελέτη προκάλεσε τον Rosenhan να επαναλάβει το πείραμα εκεί. Ο ερευνητής τους ενημέρωσε ότι εντός τριών μηνών, θα στείλει «ψευδοασθενείς».Στο διάστημα αυτό,το προσωπικό αξιολόγησε 41 ασθενείς «ύποπτους».Η ειρωνεία είναι ότι ο Rosenhan δεν είχε στείλει κανέναν.

Το γεγονός αυτό αποκάλυψε τον κίνδυνο της διαγνωστικής προκατάληψης, την τάση να βλέπουμε αυτό που περιμένουμε να δούμε, ακόμη και όταν δεν υπάρχει.

Ερμηνείες και Σημασία των ευρημάτων

Το πείραμα του Rosenhan δεν είχε ως στόχο να απαξιώσει την ψυχιατρική. Απεναντίας,ανέδειξε τη δυσκολία και την πολυπλοκότητα του έργου των επαγγελματιών ψυχικής υγείας. Η διάγνωση είναι μια πράξη που απαιτεί όχι μόνο επιστημονική γνώση αλλά και ανθρώπινη ευαισθησία.

Από τα αποτελέσματα προκύπτουν τρία κρίσιμα συμπεράσματα:

Α) Το πλαίσιο επηρεάζει την ερμηνεία
Η ίδια η συμπεριφορά μπορεί να θεωρηθεί φυσιολογική ή παθολογική,αναλόγως με το περιβάλλον στο οποίο εκδηλώνεται.Το νοσοκομείο λειτουργεί ως φίλτρο ερμηνείας,δίνοντας συγκεκριμένο νόημα στις πράξεις των ασθενών.

Β) Η διάγνωση φέρει βαρύτητα ταυτότητας
Μόλις δοθεί μια ετικέτα,το άτομο συχνά αντιμετωπίζεται μέσα από αυτήν.Το φαινόμενο αυτό,γνωστό και ως lambing effect,υπενθυμίζει την ανάγκη για ευαισθησία και συνεχή αναστοχασμό από την πλακέτα των επαγγελματιών.

Γ) Η ανθρώπινη διάσταση είναι αναντικατάστατη 
Η κατανόηση της ψυχικής οδύνης δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο σε διαγνωστικά κριτήρια.Απαιτεί διάλογο,ενσυναίσθηση και αυθεντική επικοινωνία.

Η επίδραση στην Ψυχιατρική και στη σύγχρονη σκέψη 

Η δημοσίευση του πειράματος είχε τεράστιο αντίκτυπο.Συνέβαλε στην αναθεώρηση των διαγνωστικών συστημάτων,στην ανάγκη για σαφή, επιχειρησιακά κριτήρια και στην ανάπτυξη πιο ανθρωποκεντρικών μορφών φροντίδας. Παράλληλα, ενέπνευσε ένα ευρύτερο κοινωνικό προβληματισμό γύρω από το πώς αντιλαμβανόμαστε το λογικό από το παράλογο.

Από ψυχολογική σκοπιά,το πείραμα λειτουργεί ως καθρέφτης της ανθρώπινης προκατάληψης. Μας υπενθυμίζει ότι ακόμη και οι πιο εκπαιδευμένοι επαγγελματίες μπορούν να παγιδευτούν σε στερεότυπα.

Ηθικές και Επιστημονικές Προεκτάσεις 

Αναμφίβολα,το πείραμα του Rosenhan εγείρει και ηθικά ζητήματα : η χρήση εξαπάτησης,η συμμετοχή νοσοκομείων χωρίς ενημέρωση,η πιθανή έκθεση επαγγελματιών σε δημόσια κριτική.

Παρ’ολα αυτά, η ιστορική του αξία έγκειται στο ότι προκάλεσε έναν αναγκαίο διάλογο.

Η πρόοδος στην ψυχική υγεία δεν προκύπτει από την αμφισβήτηση για χάρη της αμφισβήτησης,αλλά από τον συνεχή αναστοχασμό και την αυτοκριτική.

Τροφή για Σκέψη: Πέρα από την ετικέτα

Το πείραμα μας προσκαλεί να σκεφτούμε κάτι βαθύτερο από την επιστημονική του διάσταση. Πώς βλέπουμε εμείς οι ίδιοι  τον “άλλον”; Πόσο συχνά αποδίδουμε ετικέτες ψυχολογικές,κοινωνικές ή ηθικές χωρίς να εξετάζουμε το πλαίσιο της ζωής του εκάστοτε ανθρώπου  ;

Ως ψυχολόγοι,καλούμαστε να θυμόμαστε ότι η διάγνωση δεν είναι ταυτότητα. Είναι ένα εργαλείο κατανόησης.

Η πρόκληση για κάθε επαγγελματία ψυχικής υγείας είναι να βλέπει πίσω από την συμπτωματολογία. Να αφουγκράζεται το νόημα,την ιστορία και τη μοναδικότητα. Και ίσως, στο τέλος,η ουσία του πειράματος να βρίσκεται όχι στο ερώτημα «ποιος είναι ο λογικός», αλλά στο πώς ορίζουμε την λογικότητα,μέσα σε έναν κόσμο που αλλάζει διαρκώς.

Το πλαίσιο που ορίζει την πραγματικότητα 

Το πείραμα του Rosenhan απέδειξε κάτι που κάθε ψυχολόγος και ψυχίατρος οφείλει να θυμάται.Το πλαίσιο στο οποίο αξιολογείται η ανθρώπινη συμπεριφορά μπορεί να  καθορίσει την έννοια της «πραγματικότητας».Ένας άνθρωπος που μιλά μόνος του στον δρόμο θεωρείται «περίεργος».Στην εκκλησία προσεύχεται.Στο θέατρο παίζει ρόλο.Στο ψυχιατρείο «παραληρεί».Το πλαίσιο,η κοινωνική σύμβαση και η διαδικασία  της διάγνωσης αλλάζουν τα πάντα!

Συμπεράσματα 

Ίσως η πιο βαθιά διδασκαλία του Rosenhan δεν είναι ότι οι ψυχίατροι έκαναν λάθος,αλλά ότι όλοι μας μπορούμε να κάνουμε το ίδιο λάθος.Να βλέπουμε μέσα από ετικέτες, να αποδίδουμε νόημα εκεί που απλώς υπάρχει διαφορετικότητα.Εν κατακλείδι,η πρόκληση του πειράματος  εξακολουθεί να αντηχεί,δίνοντας μας ως παρακαταθήκη κάτι πολύ σημαντικό.

Η βεβαιότητα, πολλές φορές, είναι το πιο επικίνδυνο φίλτρο της κρίσης.

* Το δοθέν άρθρο δεν επιδιώκει να αμφισβητήσει την ψυχιατρική επιστήμη ή τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας,αλλά να παρουσιάσει το ιστορικό και θεωρητικό πλαίσιο του πειράματος Rosenhan,αναδεικνύοντας τη συμβολή του στον διάλογο για την ανθρώπινη κατανόηση και τη σχέση μεταξύ θεραπευτή και θεραπευόμενου.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...