Ο Καβάφης στο ντιβάνι: che fece… il gran rifiuto

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Σε μερικούς ανθρώπους έρχεται μια μέρα που πρέπει το μεγάλο Ναι ή το μεγάλο το Όχι να πούνε.

Φανερώνεται αμέσως όποιος το ’χει
έτοιμο μέσα του το Ναι, και λέγοντάς το πέρα
πηγαίνει στην τιμή και στην πεποίθησί του.
Ο αρνηθείς δεν μετανιώνει. Αν ρωτιούνταν πάλι,
όχι θα ξαναέλεγε. Κι όμως τον καταβάλλει
εκείνο τ’ όχι — το σωστό — εις όλην την ζωή του.

[1899, 1901*]

Το ποίημα «Che fece... il gran rifiuto»

Το ποίημα «Che fece... il gran rifiuto» του Κωνσταντίνου Καβάφη είναι από τα πιο σύντομα, αλλά και πιο πυκνά ψυχολογικά κείμενά του. Μια ψυχαναλυτική ανάγνωση δεν ενδιαφέρεται τόσο για το ιστορικό πρόσωπο, που πιθανώς ενέπνευσε το ποίημα, όσο για τις εσωτερικές συγκρούσεις που αποκαλύπτει, οι οποίες παραμένουν διαχρονικές και εμφανίζονται στα θεραπευτικά δωμάτια σχεδόν έναν αιώνα μετά.

Ο Ποιητής λοιπόν, περιγράφει μια στιγμή, όπου το άτομο καλείται να απαντήσει με ένα «μεγάλο Ναι» ή ένα «μεγάλο Όχι». Ψυχαναλυτικά, αυτή η στιγμή θυμίζει την αναπόφευκτη συνάντηση του ατόμου με την επιθυμία του. Μια ψυχική δομή, που εμφανίζει τα σημάδια μιας νευρωτικής οργάνωσης και που αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στα θέλω και στα πρέπει της ζωής. Ανάμεσα στην επιθυμία, στην ενόρμηση, στην απόλαυση και στην ηθική, στους κανόνες και στη συνείδηση.

Άλλωστε ένα μεγάλο μέρος της διαδρομής μας καλύπτεται από αμφισημίες, αμφιθυμίες, συμβιβασμούς και φαντασιώσεις. Κάποια στιγμή όμως εμφανίζεται μια περίσταση, που απαιτεί θέση. Το άτομο δεν μπορεί πλέον να παραμείνει ουδέτερο. Οφείλει να επιλέξει. Η φράση: «Φανερώνεται αμέσως όποιος το ’χει έτοιμο μέσα του το Ναι» υποδηλώνει ότι η απόφαση δεν παράγεται εκείνη τη στιγμή. Ήταν ήδη ασυνείδητα παρούσα. Η εξωτερική περίσταση απλώς αποκαλύπτει κάτι, που προϋπήρχε απωθημένο στον ψυχισμό.

Ο άνθρωπος λοιπόν, που λέει «Ναι» αποκτά «την τιμή και την πεποίθηση του». Στη φροϋδική ορολογία θα μπορούσαμε να πούμε, ότι το Εγώ εναρμονίζεται με το Ιδεώδες του Εγώ. Μια ιδανική συνθήκη όχι του ποιος στα αλήθεια είμαι, αλλά ποιος θα ήθελα να είμαι.

Υπάρχει μια αίσθηση εσωτερικής συνέπειας: το άτομο αισθάνεται, ότι έγινε αυτό, που όφειλε να γίνει. Η «τιμή» εδώ δεν είναι απλώς κοινωνική αναγνώριση. Είναι η ναρκισσιστική, υπερεγωτική πληρότητα που προκύπτει, όταν το άτομο απολαμβάνει την υπακοή του στους ηθικούς κανόνες. 

Το «Όχι» ως πράξη αποχωρισμού

Ίσως το πιο ενδιαφέρον ψυχαναλυτικά σημείο είναι ότι ο Ποιητής δεν καταδικάζει τον αρνηθέντα. Αντίθετα λέει ότι «Ο αρνηθείς δεν μετανιώνει.»

Η άρνηση δεν παρουσιάζεται ως λάθος ούτε ως δειλία. Πρόκειται για μια εξίσου αυθεντική επιλογή. Στην ψυχαναλυτική σκέψη η συγκρότηση σου Εγώ, δηλαδή το ποιοι είμαστε, επέρχεται όχι μόνο μέσα από όσα αποδεχόμαστε, αλλά και μέσα από όσα αρνούμαστε. Για να γίνει κάποιος αυτό που είναι, πρέπει να απορρίψει άλλες δυνατότητες του εαυτού του. Για να απολαύσω κάτι, πρέπει κάτι άλλο να θυσιάσω, να ακρωτηριάσω και εν τέλει να πενθήσω. Έτσι, κάθε «Όχι» συνεπάγεται έναν συμβολικό θάνατο: την απώλεια μιας άλλης ζωής, που θα μπορούσε να είχε ζήσει.

Όμως, ο πυρήνας του ποιήματος βρίσκεται στη φράση «Κι όμως τον καταβάλλει εκείνο τ’ όχι το σωστό εις όλην την ζωή του.» Αυτό είναι εξαιρετικά κοντά σε μια ψυχαναλυτική αλήθεια, ότι δηλαδή το να πάρεις τη σωστή απόφαση δεν σε απαλλάσσει από το πένθος.

Ο άνθρωπος δεν υποφέρει, επειδή έκανε λάθος. Υποφέρει, επειδή κάθε επιλογή αποκλείει άλλες δυνατότητες ύπαρξης και απόλαυσης.

Αν κάνω αυτό που πρέπει, δεν κάνω αυτό που θέλω και το αντίστροφο. Ο αρνηθείς ξέρει, ότι έπραξε σωστά. Αν ξαναζούσε τη στιγμή, το ίδιο θα επέλεγε. Παρ' όλα αυτά κουβαλά μέσα του το φάντασμα της επιλογής, που απέρριψε. Θα λέγαμε ότι πενθεί μια ζωή που δεν έζησε.

Η λακανική διάσταση

Από λακανική σκοπιά, το ποίημα δείχνει, ότι καμία απόφαση δεν μπορεί να κλείσει οριστικά το κενό της επιθυμίας.

Το «Όχι» είναι σωστό, αλλά δεν φέρνει γαλήνη. Η επιθυμία παραμένει συνδεδεμένη, με αυτό που χάθηκε. Η απορριφθείσα επιθυμία αποκτά συχνά μεγαλύτερη ψυχική δύναμη, ακριβώς επειδή δεν πραγματοποιήθηκε. Έτσι, ο άνθρωπος μπορεί να είναι ταυτόχρονα βέβαιος για την ορθότητα της επιλογής του και βαθιά στοιχειωμένος από αυτήν.

Η μελαγχολική ευαισθησία του Καβάφη

Ο Καβάφης δεν εξυμνεί απλώς την αποφασιστικότητα. Αντιλαμβάνεται κάτι βαθύτερο: η ανθρώπινη ωριμότητα δεν βρίσκεται στην επιλογή του «Ναι» ή του «Όχι», αλλά στην ικανότητα να αντέχει κανείς το κόστος της επιλογής. Να είσαι έτοιμος να πενθήσεις την «άλλη ζωή».

Ο τραγικός ήρωας του ποιήματος δεν μετανιώνει. Δεν αλλάζει γνώμη. Δεν ανακαλεί. Και όμως υποφέρει. Αυτή η συνύπαρξη βεβαιότητας, σιγουριάς και πένθους είναι ίσως η πιο ψυχαναλυτική στιγμή του ποιήματος.

Για αυτό το «σωστό Όχι» ενδοβάλλεται, μετατρέπεται σε ένα εσωτερικό αντικείμενο, που συνοδεύει το άτομο σε όλη του τη ζωή: όχι ως ενοχή, αλλά ως μόνιμη μνήμη του τι θυσιάστηκε για να παραμείνει πιστό στον εαυτό του.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...