Ναρκισσιστική οικογένεια

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις πρώτος όλα τα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Ναρκισσιστική οικογένεια καλείται η οικογένεια στην οποία τουλάχιστον ο ένας γονιός ή και οι δύο έχουν ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας, με βάση τα χαρακτηριστικά της οποίας χτίζεται το σύστημα και οι σχέσεις μέσα σε αυτή την οικογένεια.

Στις ναρκισσιστικές οικογένειες συνήθως τα παιδιά είναι αυτά που βιώνουν τα δεινά αυτής της κατάστασης.

Ψυχολογικά παιχνίδια, κακοποίηση τόσο νοητική και ψυχολογική αλλά και μερικές φορές σωματική είναι τα κύρια χαρακτηριστικά αυτής της ιδιαίτερης οικογένειας.

Ο ρόλος του νάρκισσου γονέα σε αυτή

Ο νάρκισσος γονέας όπως και οποιοδήποτε άτομο με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας λόγο του εύθραυστου «εγώ» του, χτίζει μια προσωπικότητα σαν θεότητα, γύρω από την οποία κινούνται οι υπόλοιποι άνθρωποι σαν δορυφόροι. Ειδικά σε μια ναρκισσιστική οικογένεια το άτομο αυτό έχει τα ηνία, είτε φανερά, είτε χειριζόμενο τους πάντες με υπόγεια μέσα.

Για τον νάρκισσο γονέα τα άτομα αυτής της οικογένειας λειτουργούν περισσότερο ως αποκτήματα του, παρά ως ανθρώπινες οντότητες με ψυχή και θέλω. Για να διατηρήσει λοιπόν αυτό τα ηνία ασκεί φανερό ή υπόγειο έλεγχο στα πάντα σε αυτά τα άτομα.

Για έναν τέτοιο γονέα όλοι οι άνθρωποι που έχουν σχέσεις με τα άτομα της οικογένειας είναι πιθανές απειλές. Απειλούν να του «κλέψουν» τους ανθρώπους-αντικείμενα του. Οπότε απομακρύνει με κάθε τρόπο τις πιθανές απειλές χρησιμοποιώντας δηλητηριώδη επιχειρήματα εναντίων τους, ώστε τα μέλη της οικογένειας να θεωρήσουν ότι τα ίδια έλαβαν την απόφαση να διώξουν τους ανθρώπους αυτούς από την ζωή τους, ενώ στην πραγματικότητα το άτομο που τα ενορχήστρωνε όλα αυτά ήταν η «κεφαλή» της οικογένειας.

Παιδιά… οι μαριονέτες στους σπάγκους τους…

Τα παιδιά σε μια ναρκισσιστική οικογένεια αποτελούν τις μαριονέτες του γονέα ή των γονέων με ναρκισσιστική διαταραχή. Αυτά τα παιδιά πρέπει πάντοτε να ζουν σύμφωνα με τις προσδοκίες των γονέων τους. Με περισσότερο απλά λόγια, θέλει ο γονέας να παίρνει το παιδί του άριστα 10 και να γίνει ιατρός, θα πρέπει το παιδί του να το πετύχει. Αν δεν το πετύχει είναι μια αποτυχία σαν άτομο. «Δεν άξιζε σε αυτό το γονέα» ή τουλάχιστον έτσι του μαθαίνει ο γονέας του να σκέφτεται.

Αν το παιδί θελήσει να πάρει τα ηνία της ζωής του, τότε αυτό θεωρείται αχάριστο από το γονέα. Ιδιαίτερα οι νάρκισσοι γονείς χρησιμοποιούν την ατάκα «δεν εκτίμησες τις θυσίες που έκανα για σένα», με μικρές παραλλαγές σε αυτή, αλλά με βαθύ νόημα. Λένε με αυτό τον τρόπο στο παιδί τους «εσύ δεν είσαι αρκετός/-η για να εκτιμήσεις τα όσα ο αθώος γονιός σου έδωσε για εσένα». Με αυτό τον τρόπο ο νάρκισσος γονέας επιχειρεί να ανακτήσει τον οποιοδήποτε έλεγχο θεωρεί ότι χάθηκε μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον, χρησιμοποιώντας την ενοχή του παιδιού ως όπλο.

Επιπλέον ο νάρκισσος γονέας ή οι νάρκισσοι γονείς δημιουργούν ένα περιβάλλον απειλής για τα παιδιά τους. Τα παιδιά θα πρέπει να συμπεριφερθούν με έναν συγκεκριμένο τρόπο σαν άτομα απέναντι στην οικογένεια τους, ειδάλλως πάντα παραμονεύει ο κίνδυνος να εκδιωχθούν από αυτήν με οποιοδήποτε πιθανό τρόπο. Σε μικρότερες ηλικίες αυτή η απειλή παίρνει την μορφή του εξοστρακισμού από την πατρική εστία. Σε μεγαλύτερες ακόμα και όταν τα παιδιά είναι αυτόνομα η απειλή αυτή αλλάζει και μετατρέπεται σε κίνδυνο να μην λάβουν κληρονομιά το οτιδήποτε έχει στην κατοχή του ο γονέας, είτε αυτό είναι ένα ακίνητο, είτε η οικογενειακή επιχείρηση.

Νάρκισσα Αδέρφια η κρυφή δυναμική της οικογένειας

Πέρα από τους νάρκισσους γονείς σε ένα ναρκισσιστικό οικογενειακό περιβάλλον μπορεί να υπάρχουν και τα νάρκισσα αδέρφια. Τα κοινά χαρακτηριστικά που παρουσιάζουν τα νάρκισσα αδέλφια ενός ατόμου είναι τα εξής:

• Σκέφτονται και φέρονται σαν να είναι περισσότερο σημαντικά από τα υπόλοιπα αδέλφια τους.
• Απαιτούν με όλους τους πιθανούς τρόπους να λάβουν προσοχή, φροντίδα, αγάπη από τα αδέλφια ή τους γονείς.
• Δεν αναγνωρίζουν τα συναισθήματα και τις ανάγκες των άλλων ατόμων μέσα στην οικογένεια.
• Είναι παθολογικοί ψεύτες. Χρησιμοποιούν το ψέμα προκειμένου να χειριστούν και να ελέγξουν τους άλλους και ειδικά τα αδέλφια τους.
• Εμφανίζουν ζηλότυπες συμπεριφορές και συμπεριφορές έντονης αντιγραφής του άλλου αδελφού, που μπορεί να φτάνει από κάτι απλό όπως το ντύσιμο μέχρι και την συμπεριφορά απέναντι σε άλλα άτομα.
• Σαμποτάρουν σε πολλά επίπεδα τα αδέρφια τους. Για να γίνει περισσότερο αναλυτικό, το σαμποτάζ μπορεί να γίνει σε τομείς όπως ο ερωτικός (φλερτ και σεξουαλική πράξη με το σύντροφο του αδελφού), ο κοινωνικός (προσπαθούν να οικειοποιηθούν τους φίλους του αδελφού και να τους απομακρύνουν από αυτόν/-η), οικονομικό.
• Έντονος ανταγωνισμός σε οποιοδήποτε τομέα. Επιθυμούν να ξεπεράσουν τον αδελφό/-η τους προκειμένου να νιώσουν ανώτεροι.

Αποτελέσματα του να μεγαλώνει ένα άτομο σε ναρκισσιστική οικογένεια

1) Αγχώδης διαταραχή

Τα άτομα που μεγαλώνουν σε ναρκισσιστικά οικογενειακά περιβάλλοντα προσπαθούν πάντοτε να κρατούν τους νάρκισσους γονείς τους ικανοποιημένους πάση θυσία. Αυτό όμως μεταφράζεται σε ένα διαρκές άγχος απόδοσης το οποίο μετέπειτα επηρεάζει πέραν του σχολικού και του ακαδημαϊκού τομέα και άλλους τομείς της ζωής του ατόμου όπως την εργασία, τις κοινωνικές συναναστροφές ακόμα και τον ερωτικό τομέα.

2) Δυσκολίες στις ερωτικές σχέσεις

Τα παιδιά που έχουν μεγαλώσει σε ναρκισσιστικές οικογένειες δυσκολεύονται σε μεγάλο βαθμό, τόσο στο να συνάψουν ερωτικές σχέσεις αλλά και να τις κρατήσουν. Πρώτα από όλα τα παιδιά των νάρκισσων γονέων αναπτύσσουν συνήθως δύο είδη προσκόλλησης, την αγχώδη και την αποφευκτική. Τα είδη προσκόλλησης προέρχονται και διαμορφώνονται τα πρώτα χρόνια της ζωής του ατόμου μέσα από την σχέση του με τον κύριο τροφό του ή με άλλα λόγια τον γονέα του.

Στο αγχώδες πρότυπο προσκόλλησης το άτομο επιθυμεί να έρθει σε συναισθηματική επαφή με ένα άλλο άτομο, όμως βαθιά μέσα του φοβάται ότι θα απορριφθεί, θα εγκαταλειφθεί καθώς και ότι δεν θα καλυφθούν οι ανάγκες του. Το πρότυπο απόρριψης ανταμοιβής του νάρκισσου γονέα έχει σημαντικό ρόλο στην διαμόρφωση αυτών των πεποιθήσεων. Ο νάρκισσος γονέας μαθαίνει στο παιδί του ότι δεν είναι ποτέ αρκετό και πάντα πρέπει να τον ικανοποιεί. Με αυτό τον τρόπο το παιδί νιώθει ότι ο γονέας του είναι έτοιμος να το εγκαταλείψει ανά πάσα ώρα και στιγμή. Όμως σε αυτή την περίπτωση το παιδί ελπίζει μέσα από τα ψήγματα αγάπης που του δίνει ο γονέας του, που το πράττει για τους δικούς του ιδιοτελής σκοπούς, ότι αποζητάει την αγάπη του. Έτσι το παιδί δίνει αγάπη προκειμένου απελπισμένα να δεχτεί πίσω αγάπη. Με αυτό τον τρόπο δημιουργείται η αγχώδης προσκόλληση στο παιδί.

Στο αποφευκτικό πρότυπο προσκόλλησης, το άτομο, λόγο της σχέσης του με τον γονέα φροντιστή έχει υιοθετήσει μια περισσότερο απόμακρη στάση απέναντι στον ερωτικό του σύντροφο. Συνήθως αυτά τα άτομα αποζητούν την ανεξαρτησία τους μέσα στην σχέση σε υπερβολικό βαθμό. Όταν ο σύντροφος τους προσπαθεί να έρθει περισσότερο κοντά σε αυτά, τότε απομακρύνονται διότι αυτό τους δημιουργεί συναισθηματική δυσφορία. Το ναρκισσιστικό πρότυπο γονέα συνδέεται με αυτό. Η πλήρης απόρριψη των συναισθημάτων και των αναγκών του από τον γονέα αυτό, έχει φέρει τα άτομα αυτά σε μια κατάσταση έλλειψης εμπιστοσύνης απέναντι στα άτομα που προσπαθούν να τα πλησιάσουν στον ερωτικό τομέα.

3) Χαμηλή αυτοεκτίμηση

Τα άτομα που έχουν ανατραφεί σε ναρκισσιστικά οικογενειακά περιβάλλοντα συνήθως αναπτύσσουν χαμηλή αυτοεκτίμηση. Επειδή αυτά τα άτομα δεν λάμβαναν τον έπαινο για το ότι έκαναν ως παιδιά, αυτό τα έκανε να νιώθουν ότι δεν είναι αρκετά ως άτομα. Η στάση ενός γονιού έχει πολύ σημαντικό ρόλο σε αυτό.

Τα διφορούμενα σήματα ενός ναρκισσιστή γονέα που αδιαφορεί για τις πραγματικές ανάγκες αλλά και τα πραγματικά ταλέντα του παιδιού του έχει ως αποτέλεσμα το παιδί να μην νιώθει ότι έχει αξία, για τον γονιό του. Αυτό είναι ένα μεγάλο σοκ για κάθε παιδί, που συνήθως θεωρεί ότι φταίει το ίδιο και ότι δεν είναι αρκετό. Με άλλα λόγια ρίχνει το φταίξιμο στον εαυτό του υιοθετώντας πολλές φορές μια αφοριστική στάση απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό και τις δυνατότητες του. Έτσι παγιδεύεται για χρόνια σε μια αρνητική αυτοεικόνα που έχτισαν άλλοι για αυτό.

4) Ανάπτυξη ναρκισσιστικής προσωπικότητας

Τα παιδιά που μεγαλώνουν μέσα σε ναρκισσιστικές οικογένειες μπορεί να αναπτύξουν ναρκισσιστική προσωπικότητα ως μηχανισμό άμυνας απέναντι στην πραγματικότητα που βίωναν. Αναλυτικότερα η πραγματικότητα που βιώνουν μέσα σε μια τέτοια οικογένεια ως παιδιά, περιλαμβάνει ασαφή και σκληρά όρια που εξαρτώνται από την προσωπική ικανοποίηση του γονέα ή των γονέων, συχνή απόρριψη των προσδοκιών, των ονείρων και των συναισθηματικών αναγκών του παιδιού καθώς και ένα κλίμα φόβου εγκατάλειψης.

Μέσα σε όλα αυτά ένα παιδί καλείται να ανταπεξέλθει, οπότε η υιοθέτηση μιας μεγάλης εικόνας για τον ίδιου του τον εαυτό προκειμένου να αντιπαλέψει την κατωτερότητα και τα αρνητικά συναισθήματα που νιώθει για τον εαυτό του, είναι πιθανό να συμβεί.

5) Κατάθλιψη

Η κατάθλιψη είναι φυσιολογικό να αναπτυχθεί σε παιδιά που μεγαλώνουν σε ναρκισσιστικές οικογένειες καθώς τα θέλω τους, οι ανάγκες τους, τα συναισθήματα τους καταπιέζονται και καταπατούνται συνεχώς προς ικανοποίηση των νάρκισσων γονέων τους ή των νάρκισσων αδερφών τους.

Τα παιδιά αυτά μαθαίνουν να αποσύρονται και να κλείνονται στον εαυτό τους, μένοντας με το σκοτάδι της θλίψης στην ψυχή τους, δίχως να βρίσκουν διέξοδο και ένα συναισθηματικό αποκούμπι. Το σπίτι για αυτά δεν έχει την έννοια της ζεστασιάς αλλά αποτελεί ένα είδος φυλακής για το οποίο δεν ήταν πραγματικά υπεύθυνα. Οπότε η ανάπτυξη κατάθλιψης είναι φυσιολογική καθώς αποδίδουν πολλές φορές το φταίξιμο στον εαυτό τους καθώς και κατηγορούν του εαυτούς ότι δεν έλαβαν δράση να απαλλαγούν από καταστάσεις που στην πραγματικότητα δεν είχαν αλλά και δεν θα έχουν τον έλεγχο.

6) Έλλειψη ταυτότητας

Τα άτομα που έχουν μεγαλώσει σε ναρκισσιστικές οικογένειες δυσκολεύονται πάρα πολύ να αναπτύξουν την δική τους ταυτότητα. Σημειώνεται ότι η ταυτότητα εδώ είναι η κοινωνική ταυτότητα δηλαδή το πως αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους ως οντότητες και τις ιδέες που αυτά έχουν για τον κόσμο, την κουλτούρα και το τι τους αρέσει.

Τα παιδιά που μεγαλώνουν λοιπόν σε ναρκισσιστικές οικογένειες πολλές φορές υιοθετούν την ταυτότητα που τους επιβάλλεται από τους γονείς τους και αν δεν την αμφισβητήσουν την κρατούν εφόρου ζωής. Όμως αυτή η ταυτότητα είναι δυσλειτουργική καθώς οι γονείς τους θέλουν να τα έχουν δέσμια των δικών τους «θέλω» και των δικών του επιθυμιών. Οπότε γίνονται τα πιστά αντίγραφα τους ή δέσμια της ταυτότητας που τους επιβλήθηκε ακόμα και μετά το θάνατο των γονιών τους, διαιωνίζοντας το τραύμα. Από την άλλη πλευρά αυτά τα άτομα μπορεί ως αντίδραση να υιοθετήσουν ακραίες ταυτότητες και να ταυτιστούν με αντικοινωνικές ομάδες προκειμένου να ξεσπάσουν την οργή τους σε έναν στόχο στον οποίο μεταβιβάζουν την «εικόνα» του γονιού-δυνάστη.

7) Απομόνωση

Τα άτομα που έχουν βιώσει τις διαβρωτικές ψυχικές συνέπειες του ναρκισσιστικού οικογενειακού περιβάλλοντος μπορεί να επιλέξουν να μην έχουν ανθρώπους δίπλα τους, στην ζωή τους. Αυτή η τάση προς απομόνωση προέρχεται από το τραύμα που βιώσαν και την εμπιστοσύνη που έχασαν απέναντι στους ανθρώπους. Εξάλλου όταν ένας γονιός φέρεται με άσχημο τρόπο σε ένα παιδί, αν το παιδί αντιληφθεί αυτό το γεγονός, είναι σίγουρο ότι το διαλύει ψυχικά.

Ο γονιός είναι το πρόσωπο που εμπιστεύεται πρώτα από όλους ένα παιδί. Αν λοιπόν συμπεράνει ότι ο γονιός του ικανοποιούσε τα δικά του θέλω αλλά και τα δικά του διεστραμμένα συναισθήματα επάνω στην ζωή του παιδιού του, τότε ενδεχόμενος αυτό το άτομο να μην επιθυμεί να δημιουργήσει ουδεμία σχέση με άλλα άτομα καθώς βίωσε πολλά από τα πρόσωπα που θα έπρεπε να το προστατεύουν.

8) Τελειομανία

Η τελειομανία είναι ένα άλλο χαρακτηριστικό των παιδιών που έχουν μεγαλώσει με νάρκισσους γονείς. Πρώτα από όλα αυτά τα παιδιά έμαθαν ότι πρέπει να είναι τέλεια προκειμένου να ικανοποιήσουν τους γονείς τους. Αυτό σημαίνει πως από μικρή ηλικία έμαθαν ότι για να λάβουν «το μπράβο» θα πρέπει να τα καταφέρνουν απόλυτα και άριστα με ότι καταπιαστούν. Έτσι αυτή η συμπεριφορά έχει εμπεδωθεί σε αυτά τα άτομα ως μάθηση, την οποία συνεχίζουν εφόρου ζωής προκειμένου να ικανοποιούν τους γονείς τους ή αυτούς τους ανθρώπους που αποκτούν τον ρόλο των γονεακών φιγούρων όπως οι δάσκαλοι τους, τα αφεντικά στην δουλειά τους, είτε ακόμα και οι ερωτικοί τους σύντροφοι.

Δεύτερον αυτή η συμπεριφορά μπορεί να βγει ως αντίδραση στα παιδιά των νάρκισσων οικογενειών. Με άλλα λόγια τα παιδιά των νάρκισσων οικογενειών, εξαιτίας της κατωτερότητας που νιώθουν προσπαθούν να αποδίδουν πάντοτε στο μέγιστο προκειμένου να νιώσουν έστω και στιγμιαία ότι αξίζουν. Με αυτό τον τρόπο προσπαθούν να γεμίσουν το συναισθηματικό κενό από τους επαίνους και την ασφάλεια που δεν έλαβαν ως παιδιά από τα επιτεύγματα τους. Βεβαία σε τέτοιες περιπτώσεις το κενό αυτό δεν αναπληρώνεται και συνεχίζουν επ’ αόριστον να πιέζουν τον εαυτό τους σε όλους τους τομείς της ζωής τους κινδυνεύοντας να αντιμετωπίσουν καρδιακά προβλήματα, κατάθλιψη και αυτοάνοσα νοσήματα.

9) Χρήση ουσιών και Γενικές εξαρτήσεις

Η χρήση ουσιών, η κατανάλωση αλκοόλ, η υπερβολική κατανάλωση φαγητού καθώς και οι εξαρτήσεις είναι μερικές από τις πρακτικές που ίσως ακολουθήσουν τα άτομα-θύματα των ναρκισσιστικών οικογενειών. Όλα αυτά αποτελούν έναν τρόπο διαφυγής από την σκληρή πραγματικότητα που βίωσαν αλλά και που βιώνουν μέσα τους, λόγο της συνύπαρξης τους με τοξικούς και δυσλειτουργικούς ανθρώπους.

10) Ενοχή όταν φροντίζουν τους εαυτούς τους

Τα άτομα που έχουν μεγαλώσει σε ναρκισσιστικές οικογένειες βιώνουν τεράστια συναισθήματα ενοχής όταν φροντίσουν με κάποιον τρόπο τον εαυτό τους και δεν πράττουν αυτό που έχουν μάθει να κάνουν καλά, να ικανοποιούν τους άλλους ανθρώπους. Μέσα στην οικογένεια τους έμαθαν να φροντίζουν τους νάρκισσους γονείς ή τα νάρκισσα αδέρφια τους, παραμερίζοντας τα δικά τους θέλω σε πολύ μεγάλο βαθμό. Οπότε όταν βγαίνουν από το μοτίβο του «φροντίζω τους άλλους/δεν φροντίζω εμένα» αυτό προκαλεί ένα σοκ στο νευρικό τους σύστημα γιατί δεν είναι η συνήθης πράξη που έχουν μάθει να κάνουν.

11) Έλλειψη ορίων

Τα όρια είναι εντελώς άγνωστη λέξη μέσα σε μια ναρκισσιστική οικογένεια, καθώς ο νάρκισσος γονέας έχει μάθει στα παιδιά του ότι δεν υπάρχουν όρια που να τον εμποδίζουν στις πρακτικές και στα θέλω του. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τα παιδιά αυτά να δυσκολεύονται να θέσουν όρια απέναντι σε άλλους ανθρώπους, είτε αυτοί είναι οι σύντροφοι, είτε είναι οι συνάδελφοι τους, είτε οι φίλοι τους. Σε πολλές περιπτώσεις αυτά τα άτομα καταντούν έρμαια των άλλων που άγονται και φέρονται σύμφωνα με τις επιταγές των άλλων, διότι πιστεύουν ότι αν αρνηθούν να κάνουν το οτιδήποτε θα χάσουν. Θα χάσουν αυτούς του ανθρώπους από την ζωή τους, θα χάσουν την δουλειά τους, θα χάσουν το κοινωνικό τους κύρος.

Η δομή και οι ρόλοι της ναρκισσιστικής οικογένειας

Παραπάνω έγινε μια αναφορά στους νάρκισσους γονείς αλλά και στα παιδιά αυτών. Όμως στις ναρκισσιστικές οικογένειες οι ρόλοι που λαμβάνει να διαδραματίσει το κάθε άτομα είναι πολύ πιο συγκεκριμένοι και τραγικοί. Μια ναρκισσιστική οικογένεια μπορεί να χαρακτηριστεί ως ένα θέατρο που όλοι έχουν τον ρόλο τους αλλά η παράσταση ποτέ δεν σταματά.

Παρακάτω θα αναφερθούν αυτοί οι ρόλοι για κάθε ένα μέλος αυτής της αδιαμφισβήτητα ιδιάζουσας οικογένειας.

Α) Ο Νάρκισσος γονέας

Ο νάρκισσος γονέας είναι το κέντρο τους σύμπαντος αυτής της οικογένειας. Η επιθυμία του είναι να γυρίζουν όλα γύρω από αυτόν. Επιθυμεί και επιβάλλει χρησιμοποιώντας με όσα μέσα μπορεί και διαθέτει, την κυριαρχία του στους άλλους ανθρώπους. Οι νάρκισσοι γονείς πιστεύουν ότι οι άλλοι έχουν δημιουργηθεί απλά για να τους υπηρετούν, ειδικά τα παιδιά τους. Προσπαθούν μέσα από τις πράξεις τους να τραβήξουν την προσοχή, να λάβουν επιβεβαίωση αλλά και να υποτάξουν τους πάντες ώστε να νιώσουν ψήγματα ασφάλειας στην ανασφαλή τους ύπαρξη.

Β) Ο παθητικός συνεργός

Ο παθητικός συνεργός είναι συνήθως ο ρόλος που λαμβάνει ο σύζυγος του νάρκισσου γονέα. Βεβαίως αυτός ο ρόλος μπορεί να αποδοθεί και σε κάποιο από τα παιδιά της οικογένειας. Ο παθητικός συνεργός στηρίζει με τον δικό του τρόπο τον νάρκισσο, παρέχοντας του θετική ενίσχυση σε ότι πράττει. Συνήθως αυτά τα άτομα προσπαθούν να δικαιολογούν στα άλλα μέλη της οικογένειας τις πράξεις του νάρκισσου ατόμου και να υποβιβάζουν την ένταση των τοξικών πρακτικών τους.

Πολλές φορές αυτό προέρχεται από τον φόβο τους να μην διαλυθεί το οικογενειακό σύνολο αλλά και να διατηρηθεί η φαινομενική ειρήνη που υπάρχει σε αυτό, όταν υπάρχει. Μερικές φορές ο παθητικός συνεργός γνωρίζει ότι όλα αυτά που βλέπει και υποστηρίζει δεν είναι φυσιολογικά αλλά δεν δρα από φόβο μήπως διαλυθεί το οικογενειακό σύνολο. Άλλες φορές όμως αυτά τα άτομα βρίσκονται σε μια διαρκή άρνηση της πραγματικότητας προκειμένου να διατηρήσουν την δική τους ψυχική ηρεμία.

Γ)  Ο αποδιοπομπαίος Τράγος

Στο πλαίσιο της ναρκισσιστικής οικογένειας ο αποδιοπομπαίος τράγος είναι το μέλος της οικογένειας το οποίο πάντα κατηγορείται για ότι και αν συμβεί σε αυτή ή στα μέλη της. Συνήθως αυτό το άτομο είναι ένα από τα παιδιά της οικογένειας ή ο γονιός που δεν είναι νάρκισσος. Πολλές φορές αυτό το άτομο στοχοποιείται διότι βλέπει την πραγματικότητα όπως είναι και αντιστέκεται όσο μπορεί στο νάρκισσο γονιό ή αδερφό μέσω των πράξεων του, ξεσκεπάζοντας τακτικές και προσπαθώντας να διορθώσει αδικίες. Από την άλλη πλευρά αυτό το άτομο μπορεί να είναι ένα χαμηλών τόνων άτομο, το οποίο δεν αντιδράει σε οτιδήποτε και αν συμβεί με αποτέλεσμα να γίνεται το εύκολο θύμα προκειμένου το νάρκισσο μέλος ή τα νάρκισσα μέλη της οικογένειας να στοχοποιούν αυτό για τις δικές τους αποτυχίες.

Δ) Το χρυσό παιδί

Στο ναρκισσιστικό οικογενειακό σύστημα υπάρχει το χρυσό παιδί. Το χρυσό παιδί όπως τονίζεται και στην φράση, είναι το παιδί της οικογένειας το οποίο ο νάρκισσος γονέας επαινεί, δίνει προσοχή και προνόμια, επειδή θεωρεί ότι είναι αυτό που ανταποκρίνεται στην ιδανική εικόνα που θα έπρεπε να έχει το δικό του παιδί. Αυτό το παιδί είναι που η οικογένεια προβάλει για να λαμβάνει αξία μέσω αυτού. Βεβαίως το αντίτιμο για αυτό το ρόλο είναι πολύ μεγάλο, καθώς οι προσδοκίες του νάρκισσου γονέα γίνονται η θηλιά γύρω από το λαιμό του παιδιού αυτού.

Το χρυσό παιδί πρέπει πάντα να καταβάλει υπέρμετρη προσπάθεια ώστε να ικανοποιεί τις απαιτήσεις του νάρκισσου γονέα και να τον δικαιώνει για την επιλογή του αυτή. Ακόμα αυτά τα άτομα που αποτελούν ή αποτέλεσαν τα χρυσά παιδιά εσωτερικεύουν τόσο πολύ τις προσδοκίες αλλά και την εικόνα που τους έχουν προβάλλει οι νάρκισσοι γονείς τους με αποτέλεσμα, πολλές φορές να μην αναπτύσσουν την δική τους ταυτότητα και προσωπικότητα. Αξίζει να αναφερθεί ότι αυτά τα άτομα έχουν μάθει να αντιλαμβάνονται την προσωπική τους ταυτότητα μέσα από την απόδοση τους και όχι από ανθρώπινες αξίες και ιδεώδη.

Ε) Το αόρατο παιδί

Το αόρατο παιδί σε μια ναρκισσιστική οικογένεια είναι το παιδί απομονώνεται από το οικογενειακό περιβάλλον προκειμένου να μην τραβήξει την προσοχή των άλλων μελών της οικογένειας με οποιοδήποτε τρόπο. Συνήθως αυτό το παιδί είναι εσωστρεφές, χάνεται στον προσωπικό του ονειρόκοσμο το οποίο δημιούργησε προκειμένου να μην έρχεται σε επαφή με την πραγματικότητα που δεν αντέχει, μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον. Με το πέρασμα των χρόνων αυτό το παιδί μαθαίνει να αγνοεί τα συναισθήματα του, τις ανάγκες του καθώς και τα θέλω του. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να μην διαμορφώνει μια ταυτότητα ως άτομο. Στην ενήλικη ζωή του αυτό το άτομο δυσκολεύεται σε πολύ μεγάλο βαθμό να δημιουργήσει σχέσεις με άλλα άτομα, κοινωνικές, φιλικές ή ερωτικές και προτιμά να μένει απομονωμένο.

ΣΤ) Ο διασκεδαστής

Ο ρόλος του διασκεδαστή στην ναρκισσιστική οικογένεια είναι να χρησιμοποιεί χιούμορ ή να γελοιοποιεί τον εαυτό του προκειμένου να επιφέρει και να διατηρεί το οικογενειακό περιβάλλον σε ψυχική ηρεμία. Συνήθως προσπαθεί να τραβάει την προσοχή πάνω του προκειμένου να προστατέψει τα άλλα μέλη της οικογένειας από τα ξεσπάσματα του νάρκισσου μέλους. Τα άτομα αυτά με το χιούμορ προσπαθούν να βάλουν στην άκρη τα προσωπικά τους συναισθήματα δυσφορίας μέσα στην οικογένεια. Αυτή όμως η πρακτική έχει ένα κόστος, δεν μαθαίνουν να επικοινωνούν το τι νιώθουν στους άλλους ανθρώπους. Οπότε στις μετέπειτα σχέσεις τους δυσκολεύονται πολύ να δείξουν τις ευαίσθητες αλλά και τις ευάλωτες πλευρές τους.

Ζ) Ο φροντιστής

Το παιδί φροντιστής σε μια ναρκισσιστική οικογένεια συνήθως αναλαμβάνει ρόλους και ευθύνες οι οποίοι δεν άπτονται της ηλικίας του, προκειμένου να δημιουργήσει σταθερότητα στο δυσμενές περιβάλλον αυτής της οικογένειας. Συνήθως ο φροντιστής προσπαθεί να λύσει όλα τα προβλήματα τόσο του νάρκισσου γονιού όσο και των υπόλοιπων αδερφών, εφόσον υπάρχουν, καθώς και να προσφέρει συναισθηματική ανακούφιση σε όλους αυτούς τους ανθρώπους.

Τα παιδιά που αναλαμβάνουν τέτοιους ρόλους μαθαίνουν από μικρή ηλικία να παραγκωνίζουν τις δικές τους επιθυμίες και τις συναισθηματικές τους ανάγκες προκειμένου να διατηρηθεί η στοιχειώδης ισορροπία στο οικογενειακό περιβάλλον. Στις μελλοντικές τους σχέσεις, τα άτομα που ήταν παιδιά φροντιστές συνήθως αναλαμβάνουν τον ρόλο του φροντιστή των άλλων ανθρώπων (φίλων ή ερωτικού συντρόφου). Βεβαίως πολλές φορές επιδίδονται σε υπερβολική φροντίδα των άλλων ανθρώπων αγνοώντας και πάλι τις δικές τους ανάγκες και τα δικά τους θέλω, διαιωνίζοντας τον κύκλο που ξεκίνησε από το οικογενειακό τους περιβάλλον.

Η) Ο Μάρτυρας/Το θύμα

Ο ρόλος του μάρτυρα σε μια ναρκισσιστική οικογένεια είναι να χρησιμοποιεί τις ενοχές των άλλων ατόμων για προσωπικό του όφελος. Για να γίνει περισσότερο σαφές, τα άτομα που αναλαμβάνουν το ρόλο του μάρτυρα συνήθως προβάλλουν πόσο βασανίζονται από τις καταστάσεις της ζωής τους ή πόσο έχουν υποφέρει στο οικογενειακό περιβάλλον προκειμένου να χειριστούν τα άλλα μέλη της οικογένειας ώστε να λαμβάνουν όσο το δυνατόν περισσότερα προνόμια γίνεται. Συνήθως δίνουν την εντύπωση των ατόμων που είναι αβοήθητα και έχουν ανάγκη τους άλλους.

Οι μάρτυρες συνεχίζουν αυτή την συμπεριφορά και στα περιβάλλοντα έξω από την οικογένεια, ιδιοποιώντας ρόλους ατόμων που έχουν ανάγκη την βοήθεια των άλλων καθώς και ατόμων που είναι αδύναμα και χρειάζονται προστασία.

Σημείωση

Σε πολλές περιπτώσεις άτομα μέσα στην ναρκισσιστική οικογένεια μπορούν να επιτελούν πολλούς ρόλους ταυτόχρονα. Για παράδειγμα ο φροντιστής μπορεί να αποκτήσει την νοοτροπία του θύματος και να τονίζει ότι δεν έλαβε αγάπη, προκειμένου να διατηρεί τις σχέσεις που δημιουργεί τόσο με το στοιχείο της υπέρμετρης φροντίδας όσο και με το στοιχείο της λύπησης.

Αυτοφροντίδα και Ψυχολογική υποστήριξη

Το να θεραπευτούν οι πληγές ενός ατόμου που έχει ζήσει από μικρό παιδί σε ένα ναρκισσιστικό περιβάλλον είναι ένα πάρα πολύ μακροπρόθεσμο και πολλές φορές επώδυνο εγχείρημα. Το περιβάλλον στο οποίο ζει και μεγαλώνει ένα άτομο το διαμορφώνει σε ένα μεγάλο βαθμό. Η προσωπικότητα επηρεάζεται από αυτό καθώς και ο τρόπος σκέψης. Παραπάνω περιγράφηκαν οι ρόλοι που μπορεί να έχει ένα παιδί σε ένα τέτοιο περιβάλλον. Ρόλοι δυσλειτουργικοί και ασύμφοροι για μια παιδική ψυχή που καλείται να επιβιώσει κάτω από ραδιενεργές ψυχολογικά συνθήκες.

Ι) Ψυχολογική υποστήριξη

Η ψυχολογική υποστήριξη είναι απαραίτητη για κάθε άτομο που έχει βρεθεί σε σχέσεις με νάρκισσους ανθρώπους. Πόσο δεν μάλλον για ένα άτομο που έχει μεγαλώσει σε ένα τέτοιο περιβάλλον. Ουσιαστικά το άτομο σε περίπτωση που ζητήσει βοήθεια θα πρέπει να είναι διατεθειμένο να αλλάξει σχεδόν ολόκληρη την κοσμοθεωρία του σε πολλούς τομείς στην ζωή του. Στο πως σκέφτεται, στο πως αντιδρά σε ερεθίσματα, στο πως επικοινωνεί με φίλους, ερωτικό σύντροφο, στο πως φέρεται στους άλλους.

Μαζί με τον ειδικό θα πρέπει να εντοπίσει τα μοτίβα συμπεριφοράς που έχει, από που προήλθαν, δηλαδή ποιες συμπεριφορές και πράξεις του νάρκισσου γονέα ή των νάρκισσων αδερφών ώθησαν το άτομο να σκέφτεται και να δρα με τον τρόπο που δρα, καθώς και να προσπαθήσουν από κοινού να δημιουργήσουν νέα μοτίβα σκέψης και δράσης.

ΙΙ) Αυτοφροντίδα

Πρώτα από όλα για να αρχίσει η διαδικασία της ουσιαστικής θεραπείας χρειάζεται το άτομο να συνειδητοποιήσει ότι δεν έφταιγε εκείνο για τα δεινά που βίωσε μέσα στην δυσλειτουργική αυτή οικογένεια. Κανένα παιδί δεν προκαλεί την κακοποιητική συμπεριφορά ενός γονέα. Με άλλα λόγια δεν είναι υπεύθυνο για όσα βίωσε, παρότι ο νάρκισσος γονέας μπορεί και θα υποστηρίξει με κάθε τρόπο το αντίστροφο.

Έπειτα το άτομο θα πρέπει να βρει πως οι κακοποιητικές συμπεριφορές το επηρέασαν στο τρόπο που βλέπει και αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τους άλλους ανθρώπους. Όπως ειπώθηκε παραπάνω από τους ρόλους που λαμβάνουν τα παιδιά των νάρκισσων γονέων συνήθως απορρίπτουν τα δικά τους συναισθήματα, τις δικές τους σκέψεις και νιώθουν ότι δεν αξίζουν. Αυτά τα μοτίβα προέκυψαν από την σχέση με το κακοποιητικό αυτό περιβάλλον και το άτομο, ακόμα και με την βοήθεια κάποιου ειδικού θα πρέπει να τα εντοπίσει προκειμένου να προχωρήσει, ελεύθερο, παρακάτω στην ζωή του.

Σε αυτή την διαδικασία το άτομο μπορεί να έλθει αντιμέτωπο με τα συναισθήματα που τόσο καιρό έκρυβε ακόμα και από τον ίδιο του τον εαυτό. Όταν γίνει αυτό, θα πρέπει το άτομο να αφεθεί να νιώσει. Να αφεθεί να κλάψει, να φωνάξει, να βρίσει. Με άλλα λόγια να βγάλει όλο αυτό το συναισθηματικό πύον που μάζευε από το σκοτάδι που βίωνε και δεν μιλούσε για αυτό. Τονίζεται ότι δεν θα πρέπει σε καμία περίπτωση να το καταπιέσει και να προσπαθήσει να το βάλει στην άκρη το συναίσθημα που ξεσπάει σαν την καταιγίδα.

Πέρα από αυτά, το άτομο θα πρέπει να αποδεχτεί την πραγματικότητα όπως είναι. Σε αυτό το σημείο αξίζει να αναφερθεί ότι δεν πρέπει να αποδεχτεί ξανά τις άσχημες και δυσλειτουργικές συμπεριφορές του οικογενειακού του περιβάλλοντος, αλλά να αποδεχτεί ότι αυτά τα άτομα φέρθηκαν άσχημα, για τους δικούς τους λόγους, δίχως να κρατάει κακία και μίσος. Ακόμα θα πρέπει να μην ελπίζει ότι αυτά τα άτομα θα αλλάξουν αν τους φερθεί όμορφα ή αν συζητήσει μαζί τους. Για έναν νάρκισσο χρειάζεται βαθιά και μακροχρόνια θεραπεία που ίσως μπορεί να μην έχει καθόλου αποτέλεσμα στο να συνειδητοποιήσει τι κακό έχει κάνει σε άλλα άτομα. Σε αυτό το βήμα υπάρχει ένα βασικό κλειδί που θα βοηθήσει το άτομο να ξεκλειδώσει ακόμα περισσότερο τα δεσμά του από το παρελθόν και το τραύμα.

Επόμενο που πρέπει να κάνει το άτομο είναι να αρχίσει να θέτει τα όρια του με το νάρκισσο γονέα του. Αν ζει σε διαφορετική οικεία από αυτόν και είναι αυτόνομο οικονομικά το καλύτερο θα είναι να ελαττώσει τις επαφές του με το νάρκισσο γονέα καθώς και να ελαττώσει στα απολύτως απαραίτητα τις πληροφορίες που του δίνει όσον αφορά την ζωή του. Αυτό όσο σκληρό και αν ακούγεται πρέπει να γίνει προκειμένου το άτομο να προστατευτεί από την διαβρωτική επίδραση του νάρκισσου γονέα σε σχέσεις και εγχειρήματα.

Αν τώρα το άτομο δεν έχει αυτονομηθεί πλήρως από το νάρκισσο γονέα θα πρέπει να ετοιμάζει σιγά σιγά ένα πλάνο αυτονόμησης. Το πλάνο δεν πρέπει να είναι βεβιασμένο, διότι αν φύγει από το σπίτι και ξαναγυρίσει αυτό θα σημάνει ως νίκη-θρίαμβο στα μάτια του νάρκισσου γονέα και μέγα ψυχολογικό πλήγμα για το άτομο. Το κλειδί εδώ είναι να προσπαθεί το άτομο να ελαττώνει τον χρόνο επαφής με το νάρκισσο γονέα, να μην δίνει επ ουδενί πληροφορίες για την προσωπική του ζωή σε αυτόν καθώς και να κλείνει κάθετα τις συζητήσεις μόλις καταλάβει ότι ο νάρκισσος γονέας προσπαθεί να χρησιμοποιήσει τεχνικές χειρισμού.

Μέσα σε όλα αυτά το άτομο θα πρέπει να αποκτήσει ξανά επαφή με τα δικά του συναισθήματα αλλά και να την διατηρήσει. Με άλλα λόγια το άτομο θα πρέπει να μάθει να ρωτάει τον εαυτό του πως νιώθει για διάφορες καταστάσεις στις οποίες δεν έδινε σημασία προκειμένου να βιώσει στον πραγματικό τους βαθμό τα συμβαίνοντα στην πραγματικότητα του. Σημαντικό επίσης σε αυτόν τον τομέα αποτελεί το άτομο να μάθει να επαινεί τον εαυτό του για τα κατορθώματα του, όσο μικρά και αν είναι αυτά. Τα μικρά βήματα εξάλλου οδηγούν σε κάτι σπουδαίο. Βεβαίως η αυτοσυγχώρηση όταν κάνει λάθη θα πρέπει να γίνει πρακτική του ατόμου, καθώς το μοτίβο της ναρκισσιστικής οικογένειας να επικρίνονται τα λάθη θα πρέπει να αποβληθεί.

Αξίζει να τονιστεί ότι το άτομο καλό θα είναι να βρει συνοδοιπόρους σε αυτό το ταξίδι ίασης. Η δημιουργία νέων σχέσεων με άτομα που θα το εκτιμούν είναι σημαντική. Διότι όταν υπάρχουν στην ζωή μας άτομα που μας εκτιμούν, αντλούμε δύναμη από το θετικό αυτό συναίσθημα τους.

Επίλογος

Το κάθε άτομο που έχει επιζήσει από μια ναρκισσιστική οικογένεια φέρει πάνω του αρκετές πληγές. Οι πληγές αυτές δεν πρέπει να καθορίζουν το ποιος είναι και το πως φέρεται στους άλλους ανθρώπους ή το πως αφήνει να του φέρονται. Θα υπάρχουν πολλές στιγμές που θα νιώθει μόνο/-η και αβοήθητο/-η. Δεν είναι κακό. Αρκεί να προχωρήσει! Να προχωρήσει μπροστά! Να αφήσει πίσω όσο μπορεί το τραύμα του.

Εξάλλου, για να γίνει το ύφος λιγάκι παραπάνω προσωπικό, το τραύμα σου δεν είσαι εσύ. Εσύ μπορείς να γίνεις ότι θελήσεις, δεδομένων των συνθηκών της ζωής σου. Το να παλέψεις με τον νάρκισσο γονιό ή τα νάρκισσα αδέλφια σου θέτοντας όρια και μειώνοντας ή κόβοντας τελείως την επικοινωνία μαζί τους, δεν θα πρέπει να σου δημιουργεί ενοχές. Ούτε η κοινωνική κριτική που μπορεί να σου ασκηθεί. Ξέρεις γιατί; Γιατί κανένας δεν έζησε την ζωή σου όπως την έζησες εσύ. Οπότε προχώρα. Εφόσον θέλεις να ζήσεις μια ζωή διαφορετική ακόμα και τώρα προχώρα. Θεραπεύσου, ζήσε και προχώρα.

Βιβλιογραφία

Achojska, D., & Pasternak, J. (2024, December). Selected family determinants of the narcissistic style of behavior. Family Forum, 14, 131–150. Uniwersytet Opolski.

Brown, N. W. (2008). Children of the self-absorbed: A grown-up's guide to getting over narcissistic parents. New Harbinger Publications.

Day, N. J. S., Bourke, M. E., Townsend, M. L., & Grenyer, B. F. S. (2019). Pathological narcissism: A study of burden on partners and family. Journal of Personality Disorders, 34(6), 799–813. doi.org/10.1521/pedi_2019_33_413

Dentale, F., Verrastro, V., Petruccelli, I., Diotaiuti, P., Petruccelli, F., Cappelli, L., & San Martini, P. (2015). Relationship between parental narcissism and children’s mental vulnerability: Mediation role of rearing style. International Journal of Psychology and Psychological Therapy, 15(3), 337–347.

Donaldson-Pressman, S., & Pressman, R. M. (1997). The narcissistic family: Diagnosis and treatment. Jossey-Bass.

Finzi-Dottan, R., & Cohen, O. (2010). Young adult sibling relations: The effects of perceived parental favoritism and narcissism. The Journal of Psychology, 145(1), 1–22.

Horton, R. S., Bleau, G., & Drwecki, B. (2006). Parenting narcissus: What are the links between parenting and narcissism? Journal of Personality, 74(2), 345–376. doi.org/10.1111/j.1467-6494.2005.00378.x

Jabeen, F., Gerritsen, C., & Treur, J. (2021). Healing the next generation: An adaptive agent model for the effects of parental narcissism. Brain Informatics, 8(1), 4. doi.org/10.1186/s40708-020-00115-z

Kaboğlu, Z. (2020). Childhood roles in the family, shame, and adult narcissism.

Kılıçkaya, S., Uçar, N., & Nazlıgül, M. D. (2021). A systematic review of the association between parenting styles and narcissism in young adults: From Baumrind’s perspective. Psychological Reports, 126(2), 620–640. doi.org/10.1177/00332941211041010

Lyons, M., Brewer, G., Hartley, A., & Blinkhorn, V. (2023). “Never learned to love properly”: A qualitative study exploring romantic relationship experiences in adult children of narcissistic parents. Social Sciences, 12(3), 159. doi.org/10.3390/socsci12030159

Palumbo, A. (2023). Narcissistic parenting and its effects on parenting styles and child development.

Rappoport, A. (2005). Co-narcissism: How we accommodate to narcissistic parents. The Therapist, 1, 1–8.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Ανέστης Ρέππας - Ψυχολόγος

Ανέστης Ρέππας: έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology

Οι πληροφορίες που αναφέρονται στον επαγγελματικό κατάλογο ειδικών παρέχονται από τους ίδιους τους ειδικούς, κατά την εγγραφή τους στο σύστημα. Όταν βλέπετε την ένδειξη «έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology”, σημαίνει ότι το Psychology έχει ελέγξει, με email, τηλεφωνικά ή/και με λήψη των σχετικών εγγράφων, τα ακόλουθα στοιχεία:

• Ότι ο ειδικός είναι υπαρκτό πρόσωπο.
• Ότι τα πτυχία οι τίτλοι και οι εξειδικεύσεις που αναφέρει είναι αληθινά.
• Ότι οι πληροφορίες που αναφέρει ισχύουν.

Ψυχολόγος: Απόφοιτος Ψυχολογίας του Μητροπολιτικού Πανεπιστημίου του Κάρντιφ (Cardiff Metropolitan University).

6940303572

Δείτε όλα τα άρθρα Σελίδα ειδικού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...