Κι αν Τελικά δεν Υπάρχει πια «Σπίτι»;

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η αθέατη πλευρά της μετανάστευσης και η ζωή ανάμεσα σε δύο χώρες

Όσα μας συμβαίνουν σήμερα συχνά επηρεάζουν βαθιά το ποιοι θα γίνουμε αργότερα. Τα τελευταία χρόνια έχει αυξηθεί σημαντικά ο αριθμός των ανθρώπων που εγκαταλείπουν τη χώρα τους, αναζητώντας στο εξωτερικό καλύτερες ευκαιρίες για σπουδές, εργασία, οικονομική ασφάλεια ή οικογενειακή επανένωση.

Σε μια συζήτηση μου με έναν Αφρικανό συνάδελφο, επίσης μετανάστη, μου μίλησε για έναν όρο που χρησιμοποιείται ευρέως τα τελευταία χρόνια στη Νιγηρία. Το λεγόμενο «Japa syndrome». Η λέξη «Japa» προέρχεται από τη γλώσσα Yoruba και χρησιμοποιείται για να περιγράψει την έντονη τάση φυγής από τη χώρα, ιδιαίτερα μεταξύ νέων ανθρώπων που αναζητούν στο εξωτερικό καλύτερες συνθήκες ζωής, εργασίας και προσωπικής εξέλιξης.

Η συζήτηση μας οδηγήθηκε γρήγορα σε προσωπικές και βιωματικές εμπειρίες. Δικές μας, συναδέλφων, φίλων, αλλά και ανθρώπων που συναντούμε μέσα στη θεραπευτική διαδικασία και κάπου εκεί εμφανίστηκε μια κοινή διαπίστωση.

Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης βλέπουμε συνήθως τις φωτογραφίες της άφιξης. Το αεροδρόμιο. Τη βαλίτσα. Τη νέα πόλη. Την πρώτη δουλειά. Το πανεπιστήμιο. Το καινούργιο σπίτι. Βλέπουμε, δηλαδή, την εικόνα της επιτυχίας και μιας νέας αρχής. Αυτό που πολύ λιγότερο φαίνεται είναι όσα συμβαίνουν πίσω από αυτές τις εικόνες.

Η νέα αρχή δεν μοιάζει πάντα με καινούργια ζωή

Για αρκετούς μετανάστες, η πραγματικότητα της ζωής στο εξωτερικό μπορεί να αποδειχθεί πολύ πιο δύσκολη από όσο περίμεναν. Ακόμη και άνθρωποι που μετακινούνται νόμιμα, με όλες τις απαραίτητες άδειες και έχοντας φτάσει ακριβώς στη χώρα που οι ίδιοι επέλεξαν, μπορεί να βρεθούν αντιμέτωποι με οικονομική ανασφάλεια, έντονη ψυχολογική πίεση, αβεβαιότητα σχετικά με τη βίζα ή την άδεια παραμονής τους, κοινωνικό αποκλεισμό ή ακόμη και διακρίσεις.

Η συζήτηση εδώ δεν αφορά τις ακραίες τραγωδίες που βιώνουν άνθρωποι κατά τη διάρκεια επικίνδυνων μεταναστευτικών διαδρομών. Εστιάζει σε μια διαφορετική, συχνά λιγότερο ορατή εμπειρία. Σε εκείνους που ακολούθησαν τη νόμιμη διαδικασία, έφτασαν στον προορισμό που επιθυμούσαν και παρ’ όλα αυτά βρέθηκαν να ζουν μέσα σε μια παρατεταμένη κατάσταση αβεβαιότητας. Σαν να βρίσκονται διαρκώς «ανάμεσα» σε δύο ζωές. Γιατί το γεγονός ότι κάποιος επέλεξε να φύγει δεν σημαίνει ότι ήταν προετοιμασμένος για όλα όσα θα χρειαστεί να αφήσει πίσω. Ούτε ότι ο τόπος στον οποίο έφτασε θα μπορέσει αμέσως να γίνει τόπος στον οποίο αισθάνεται ότι ανήκει.

Όταν η «γη της επαγγελίας» δεν είναι όπως την περιμέναμε

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Καναδά, μιας χώρας που για χρόνια έχει συνδεθεί στη συλλογική αντίληψη με την εκπαίδευση, την επαγγελματική εξέλιξη και τη δυνατότητα δημιουργίας μιας καλύτερης ζωής. Στις 31 Δεκεμβρίου 2023, ο Καναδάς κατέγραφε 1.040.984 κατόχους άδειας σπουδών, σύμφωνα με τα τότε επίσημα στοιχεία της Immigration, Refugees and Citizenship Canada. Πίσω όμως από τόσο μεγάλους αριθμούς υπάρχουν πραγματικοί άνθρωποι που χρειάζεται να βρουν σπίτι, εργασία, κοινωνικές σχέσεις και έναν τρόπο να σταθεροποιήσουν τη ζωή τους σε μια καινούργια χώρα.

Η τόσο μεγάλη αύξηση του αριθμού των διεθνών φοιτητών συνοδεύτηκε και από σοβαρές προκλήσεις, ιδιαίτερα στον τομέα της στέγασης. Έρευνα της Statistics Canada έδειξε ότι οι διεθνείς φοιτητές ήταν πιθανότερο να ζουν σε ακατάλληλες στεγαστικές συνθήκες σε σύγκριση με φοιτητές που είχαν γεννηθεί στον Καναδά, αν και υπήρχαν σημαντικές διαφορές ανάμεσα στις περιοχές της χώρας (Stick et al., 2024). Οι ιστορίες αυτές υπενθυμίζουν ότι η πραγματικότητα στις λεγόμενες «χώρες της ευκαιρίας» μπορεί να απέχει σημαντικά από εκείνο που κάποιος είχε φανταστεί πριν φύγει και ένα από τα δυσκολότερα στοιχεία αυτής της εμπειρίας είναι ότι πολλοί άνθρωποι κουβαλούν αυτές τις δυσκολίες σιωπηλά.

Δεν υπάρχει μόνο η πίεση της προσαρμογής στη νέα χώρα. Υπάρχουν παράλληλα και οι προσδοκίες των ανθρώπων που έχουν μείνει πίσω.

Η οικογένεια και το κοινωνικό περιβάλλον μπορεί να θεωρούν ότι εκείνος που «κατάφερε να φύγει στο εξωτερικό» έχει ήδη πετύχει. Ότι βρίσκεται κάπου καλύτερα. Ότι έχει περισσότερες ευκαιρίες. Ότι η ζωή του, με κάποιον τρόπο, πήγε μπροστά. Όταν όμως η πραγματικότητα είναι διαφορετική, ο μετανάστης μπορεί να δυσκολεύεται ακόμη περισσότερο να μιλήσει γι’ αυτή.

Μπορεί να φοβάται ότι, αν παραδεχτεί πως δυσκολεύεται, θα θεωρηθεί αχάριστος. Ότι έκανε λάθος. Ή ακόμη ότι απέτυχε σε κάτι που οι άνθρωποι γύρω του θεωρούν προνόμιο. Έτσι, η οικονομική πίεση, η απογοήτευση και οι δυσκολίες της προσαρμογής μπορούν σταδιακά να οδηγήσουν σε κοινωνική απόσυρση, μοναξιά και αυξανόμενη ψυχολογική επιβάρυνση. Σε αυτή την κατάσταση ο άνθρωπος δεν είναι μόνο γεωγραφικά απομακρυσμένος από την προηγούμενη ζωή του. Μπορεί να αισθάνεται και ψυχικά εγκλωβισμένος, χωρίς να μπορεί να κινηθεί προς τα εμπρός, ακόμη κι όταν θεωρητικά βρίσκεται σε έναν τόπο γεμάτο ευκαιρίες.

«Έφυγα για κάτι καλύτερο. Και τώρα τι;»

Μια προσωπική ιστορία που έχω συναντήσει πολύ κοντά μου είναι εκείνη της Μάριαμ, μιας Πακιστανής συναδέλφου μου που ζει στα ΗΑΕ. Παρόλο που είχε αποφοιτήσει με εξαιρετικές επιδόσεις, η επαγγελματική πραγματικότητα που συνάντησε δεν ανταποκρίθηκε στις προσδοκίες με τις οποίες είχε ξεκινήσει. Βρέθηκε να κάνει περιστασιακές εργασίες και να αντιμετωπίζει σημαντικές οικονομικές δυσκολίες. Αντί για τη ζωή που είχε φανταστεί, βρέθηκε αντιμέτωπη με απογοήτευση και ψυχική πίεση. Κάπως έτσι άρχισε να σκέφτεται μια νέα μετακίνηση, αυτή τη φορά προς τον Καναδά, ελπίζοντας ότι ίσως εκεί βρει τελικά τις ευκαιρίες που αναζητούσε.

Η ιστορία της Μάριαμ δεν χρησιμοποιείται εδώ ως ερευνητικό δεδομένο ούτε ως απόδειξη μιας γενικευμένης εμπειρίας. Δείχνει όμως ένα δίλημμα που μπορεί να εμφανιστεί στη ζωή κάποιων ανθρώπων που έχουν ήδη μεταναστεύσει. Όταν η πρώτη μετακίνηση δεν προσφέρει τη σταθερότητα ή τη ζωή που είχαν φανταστεί, η λύση μπορεί να αρχίσει να φαίνεται ότι βρίσκεται κάπου αλλού. Σε μια επόμενη χώρα. Σε μια επόμενη δουλειά. Σε μια ακόμη νέα αρχή. Τότε λοιπόν δημιουργείται ένα σημαντικό ερώτημα. Πόσες φορές μπορεί να μετακινηθεί ένας άνθρωπος αναζητώντας τον τόπο στον οποίο η ζωή του θα γίνει επιτέλους όπως την είχε φανταστεί; Και τι συμβαίνει ψυχολογικά όταν κάθε νέα χώρα αρχίζει ως υπόσχεση και καταλήγει σε ακόμη μία απογοήτευση;

Η πίεση της μετανάστευσης δεν αφορά μόνο το άτομο

Η εμπειρία αυτή δεν αφορά μόνο μεμονωμένα άτομα. Η πίεση μπορεί να περάσει μέσα στις σχέσεις, στον γάμο και συνολικά στην οικογενειακή ζωή. Η οικονομική ανασφάλεια, η ασταθής στέγαση, η επαγγελματική αβεβαιότητα και το χρόνιο στρες μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τη σχέση ενός ζευγαριού.

Ορισμένες οικογένειες προσπαθούν ταυτόχρονα να διατηρήσουν ένα αξιοπρεπές επίπεδο ζωής, να μεγαλώσουν τα παιδιά τους, να σταθεροποιηθούν επαγγελματικά, να δημιουργήσουν ένα καινούργιο κοινωνικό δίκτυο και παράλληλα να προστατεύσουν τη σχέση τους από τις συνεχείς πιέσεις.... Και όλα αυτά σε έναν τόπο που ακόμη δεν έχει γίνει πραγματικά δικός τους.

Η μετανάστευση, άλλωστε, δεν αλλάζει μόνο τη διεύθυνση κατοικίας μιας οικογένειας. Αλλάζει τις ισορροπίες της. Τους ρόλους. Τις σχέσεις εξάρτησης και αυτονομίας. Την οικονομική δυναμική. Ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο τα μέλη της βλέπουν τον εαυτό τους και το ένα το άλλο.

Όταν καταρρέει η προσδοκία, δεν χάνεται μόνο ένα σχέδιο

Η δυσκολία δεν βρίσκεται μόνο στις αντικειμενικές συνθήκες. Βρίσκεται και στην ψυχολογική επίδραση που μπορεί να έχει η διάψευση μιας τόσο μεγάλης προσδοκίας. Όταν κάποιος έχει συνδέσει τη μετανάστευση με την ιδέα μιας καλύτερης ζωής, η απογοήτευση δεν αφορά απλώς μια δουλειά που δεν βρέθηκε ή έναν μισθό που δεν ήταν αρκετός. Μπορεί να αφορά ολόκληρη την ιστορία που είχε δημιουργήσει μέσα του για το μέλλον. «Θα φύγω και θα είμαι καλύτερα». «Εκεί θα μπορέσω». «Εκεί θα ξεκινήσω ξανά». «Εκεί θα γίνει η ζωή μου όπως τη θέλω». Όταν αυτή η αφήγηση δεν επιβεβαιώνεται, ο άνθρωπος δεν χάνει μόνο μια προσδοκία. Μπορεί να αρχίσει να αμφισβητεί τις αποφάσεις του, τις ικανότητές του, ακόμη και τον ίδιο του τον εαυτό.

Παράλληλα, μπορεί να εμφανιστεί μια έντονη νοητική επιστροφή σε προηγούμενες εμπειρίες, στους τόπους που εγκατέλειψε και στη ζωή που είχε πριν και ίσως εδώ βρίσκεται μία από τις μεγαλύτερες ψυχολογικές δυσκολίες της μετανάστευσης. Πολλοί άνθρωποι φτάνουν κάποια στιγμή να αισθάνονται ότι δεν είναι πλέον εκείνοι που ήταν πριν φύγουν, αλλά ούτε έχουν γίνει ακόμη εκείνοι που πίστευαν ότι θα γίνουν στη νέα χώρα. Βρίσκονται ανάμεσα σε δύο εκδοχές του εαυτού τους. Ο παλιός εαυτός δεν υπάρχει πια ακριβώς όπως πριν. Ο καινούργιος, όμως, δεν έχει ακόμη σταθεροποιηθεί.

Ανάμεσα σε δύο χώρες και δύο εκδοχές του εαυτού

Για κάποιους ανθρώπους τότε εμφανίζεται ένα πολύ δύσκολο δίλημμα. Να παραμείνουν στη νέα χώρα και να συνεχίσουν να βιώνουν δυσκολία και αβεβαιότητα; Ή να επιστρέψουν πίσω και να έρθουν αντιμέτωποι με την αίσθηση ότι δεν κατάφεραν εκείνο για το οποίο έφυγαν; Μερικές φορές η επιστροφή δεν βιώνεται απλώς ως επιστροφή. Μπορεί να βιώνεται ως αποτυχία. «Γύρισα γιατί δεν τα κατάφερα». Και αυτή ακριβώς η αντίληψη μπορεί να εγκλωβίσει τον άνθρωπο ακόμη περισσότερο σε μια ζωή που δεν τον ικανοποιεί.

Παραμένει όχι επειδή αισθάνεται καλά εκεί που βρίσκεται, αλλά επειδή η επιστροφή μοιάζει ψυχολογικά ακόμη δυσκολότερη. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι μια βαθιά διατάραξη της αίσθησης της ταυτότητας και του ανήκειν. Ο άνθρωπος δεν αισθάνεται πια απόλυτα «από εκεί». Αλλά ούτε αισθάνεται εντελώς «από εδώ» και αυτή η εσωτερική αποσύνδεση μπορεί σταδιακά να επηρεάσει ακόμη και την αυτοεκτίμησή του, όχι μόνο όσο υπάρχουν οι οικονομικές και κοινωνικές δυσκολίες, αλλά ακόμη και όταν αργότερα οι συνθήκες της ζωής του βελτιωθούν. Γιατί κάποιες εμπειρίες αφήνουν πίσω τους περισσότερα από ένα δύσκολο διάστημα. Αφήνουν ερωτήματα γύρω από το ποιος είμαι, πού ανήκω και ποια από όλες αυτές τις εκδοχές της ζωής μου είναι τελικά η δική μου.

Όταν η επιβίωση γίνεται η νέα ταυτότητα

Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ανάγκη να επιβιώσει κανείς στη νέα χώρα γίνεται τόσο έντονη ώστε αρχίζει να καλύπτει σχεδόν όλα τα υπόλοιπα. Ο άνθρωπος μπορεί σταδιακά να χάσει την επαφή με αυτό που ήταν, με τις φιλοδοξίες που είχε ή με αυτό που ήλπιζε να γίνει. Το κύριο ζητούμενο γίνεται πλέον να πληρωθεί το ενοίκιο, να διατηρηθεί η άδεια παραμονής, να βρεθεί ή να μη χαθεί η εργασία και να καλυφθούν οι βασικές ανάγκες. Η ζωή οργανώνεται γύρω από την επιβίωση και όταν αυτό διαρκεί για μεγάλο χρονικό διάστημα, μπορεί να αρχίσει να επηρεάζει βαθιά την εικόνα που έχει ο άνθρωπος για τον εαυτό του.

Δεν είναι πια μόνο ένας άνθρωπος που περνά μια δύσκολη περίοδο. Μπορεί σταδιακά να αρχίσει να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του αποκλειστικά μέσα από αυτή τη δυσκολία. Μέσα από όσα πρέπει να προλάβει. Όσα πρέπει να πληρώσει. Όσα πρέπει να εξασφαλίσει. Όσα δεν επιτρέπεται να χάσει και μέσα σε όλη αυτή την προσπάθεια υπάρχει ο κίνδυνος να χαθεί ένα πολύ απλό αλλά σημαντικό ερώτημα: «Εγώ πού βρίσκομαι μέσα σε αυτή τη ζωή;»

Όταν η μετανάστευση αλλάζει και τη σχέση του ζευγαριού

Για τα ζευγάρια, η κατάσταση μπορεί να γίνει ακόμη πιο σύνθετη. Κάθε σύντροφος προσπαθεί να καταλάβει ποιος είναι μέσα στη νέα πραγματικότητα. Την ίδια στιγμή καλείται να προσαρμοστεί και στις αλλαγές του άλλου. Ο άνθρωπος που γνώριζες πριν από τη μετανάστευση μπορεί να αρχίσει να αλλάζει κάτω από την πίεση της νέας ζωής. Οι ρόλοι μεταβάλλονται. Ο ένας μπορεί να βρει εργασία και ο άλλος όχι. Ο ένας μπορεί να προσαρμόζεται ευκολότερα, ενώ ο άλλος αισθάνεται απομονωμένος. Ο ένας μπορεί να δημιουργήσει γρήγορα έναν νέο κοινωνικό κύκλο, ενώ ο άλλος να χάσει μεγάλο μέρος της προηγούμενης αυτονομίας του.

Οι οικονομικές ισορροπίες μπορεί να αλλάξουν. Η κοινωνική ζωή μπορεί να περιοριστεί. Ρόλοι που στο παρελθόν ήταν σχετικά σταθεροί μπορεί ξαφνικά να αντιστραφούν και όταν οι σύντροφοι δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν και να αποδεχθούν τη νέα ταυτότητα, τόσο τη δική τους όσο και του άλλου, η σχέση μπορεί να αρχίσει να δοκιμάζεται σοβαρά. Γιατί τελικά δεν μεταναστεύουν μόνο δύο άνθρωποι. Μετακινείται μαζί τους και ολόκληρο το σύστημα της σχέσης τους και το ζευγάρι καλείται να ξαναβρεί την ισορροπία του σε ένα περιβάλλον όπου σχεδόν όλα όσα μέχρι τότε θεωρούσε σταθερά μπορεί να έχουν αλλάξει.

Όταν το παρελθόν αρχίζει να φαίνεται καλύτερο από όσο ήταν

Ένα ακόμη συχνό φαινόμενο είναι η συνεχής νοητική επιστροφή στο παρελθόν. Όταν η νέα πραγματικότητα απέχει σημαντικά από τον «παράδεισο» που είχε φανταστεί κάποιος πριν μεταναστεύσει, ακόμη και μια προηγούμενη ζωή που δεν ήταν ιδιαίτερα εύκολη μπορεί σταδιακά να αρχίσει να μοιάζει ιδανική. Το μυαλό επιστρέφει εκεί αναζητώντας παρηγοριά. Στην αρχή αυτό μπορεί πράγματι να λειτουργεί προσωρινά ως ένας τρόπος ψυχολογικής προστασίας. Ο άνθρωπος θυμάται τους φίλους του, την οικογένειά του, την παλιά του γειτονιά, τη γλώσσα, τις συνήθειες, ακόμη και μικρές καθημερινές λεπτομέρειες που τότε ίσως θεωρούσε αυτονόητες. Έναν καφέ με έναν φίλο. Έναν γνώριμο δρόμο. Ένα οικογενειακό τραπέζι. Την ευκολία να μιλήσει στη γλώσσα του χωρίς να χρειάζεται να σκεφτεί. Έναν άνθρωπο που δεν χρειαζόταν να του εξηγήσει ποιος είναι.

Πράγματα μικρά, που αποκτούν πολύ μεγαλύτερη αξία όταν βρίσκονται μακριά. Με τον χρόνο, όμως, αυτές οι νοητικές αναπαραστάσεις μπορούν να μετατραπούν από παρηγορητικές σε επώδυνες. Το παρελθόν επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά στο μυαλό. Το άγχος μπορεί να αυξηθεί. Η θλίψη μπορεί να βαθύνει και η αίσθηση αποσύνδεσης από το παρόν γίνεται εντονότερη. Ο άνθρωπος αρχίζει να ζει όλο και λιγότερο στη ζωή στην οποία πραγματικά βρίσκεται και όλο και περισσότερο στη ζωή που θυμάται ή στη ζωή που φαντάζεται ότι θα μπορούσε να είχε.

Όταν το «τότε» αρχίζει να κλέβει χώρο από το «τώρα»

Μέσα στις σχέσεις, αυτή η νοητική επιστροφή στο παρελθόν μπορεί επίσης να έχει σημαντικές συνέπειες. Οι σύντροφοι μπορεί σταδιακά να αισθάνονται συναισθηματικά ξένοι μεταξύ τους, καθώς οι ανεκπλήρωτες προσδοκίες, η καθημερινή πίεση και οι αναμνήσεις μεταμορφώνουν σιωπηλά τη σχέση. Ο ένας μπορεί να νοσταλγεί τη ζωή πριν από τη μετανάστευση. Ο άλλος μπορεί να επιμένει ότι πρέπει να κοιτάξουν μπροστά. Ο ένας μπορεί να θέλει να επιστρέψει. Ο άλλος να θεωρεί ότι η επιστροφή θα ακύρωνε όλες τις θυσίες που έχουν ήδη γίνει.

Και οι δύο μπορεί να προσπαθούν να διαχειριστούν την ίδια αλλαγή, αλλά με εντελώς διαφορετικό τρόπο. Όταν κάποιος παγιδεύεται σε μια εξιδανικευμένη εικόνα του παρελθόντος, η σύνδεσή του με το παρόν μπορεί να αποδυναμωθεί σημαντικά και αυτό αποτελεί ένα από τα λιγότερο ορατά ψυχολογικά κόστη της μετακίνησης στο εξωτερικό με την ελπίδα ενός καλύτερου μέλλοντος. Γιατί δεν πονά μόνο αυτό που χάθηκε. Μπορεί να πονά εξίσου και αυτό που περιμέναμε να βρούμε και τελικά δεν βρήκαμε.

Πώς μπορούμε να περιορίσουμε το κρυφό κόστος της μετανάστευσης;

Η ψυχολογική υποστήριξη των ανθρώπων που βιώνουν τέτοιες δυσκολίες χρειάζεται να λαμβάνει υπόψη ότι, ακόμη κι όταν κάποιος έχει μετακινηθεί γεωγραφικά και έχει αρχίσει μια νέα ζωή, μπορεί ψυχικά να εξακολουθεί να βρίσκεται σε συνεχή διάλογο με εκείνη που άφησε πίσω. Η προσαρμογή δεν σημαίνει ότι πρέπει να ξεχάσει από πού ήρθε. Ούτε ότι χρειάζεται να απορρίψει την προηγούμενη ζωή του για να μπορέσει να δημιουργήσει μια καινούργια.

Σημαίνει περισσότερο να μπορέσει να ενσωματώσει αυτό που υπήρξε με αυτό που σταδιακά γίνεται. Να δημιουργήσει χώρο και για τα δύο. Για όσα έχασε και για όσα μπορεί ακόμη να δημιουργήσει. Για τον τόπο από τον οποίο ήρθε και για τον τόπο στον οποίο ζει τώρα. Ένα μέρος της προσαρμογής μπορεί να περιλαμβάνει την προσπάθεια να βρεθεί νόημα μέσα στη νέα καθημερινότητα. Η εργασία με νόημα, η συμμετοχή στην κοινότητα, η φροντίδα του εαυτού και ο χρόνος για προσωπικό αναστοχασμό μπορούν να συμβάλουν σε αυτή τη διαδικασία.

Το ανήκειν χτίζεται και μέσα από μικρές συνδέσεις

Για πολλούς μετανάστες, η εύρεση μιας εργασίας που να ανταποκρίνεται στα προσόντα και στις φιλοδοξίες τους είναι δύσκολη. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ακόμη και η εθελοντική συμμετοχή σε μια τοπική οργάνωση, μια φιλανθρωπική δομή ή μια κοινότητα μπορεί να προσφέρει κάτι πολύ σημαντικό. Μπορεί να δώσει σκοπό. Μπορεί να δημιουργήσει κοινωνική σύνδεση. Μπορεί να υπενθυμίσει στον άνθρωπο ότι η αξία του δεν περιορίζεται στην επαγγελματική θέση που κατάφερε ή δεν κατάφερε ακόμη να αποκτήσει.

Μέσα από τέτοιες δραστηριότητες μπορεί να γνωρίσει νέους ανθρώπους, να αισθανθεί περισσότερο παρών στη νέα του ζωή και ίσως να δημιουργήσει ακόμη και νέες επαγγελματικές ευκαιρίες. Παράλληλα, είναι σημαντική η φροντίδα τόσο της σωματικής όσο και της ψυχικής υγείας. Η αυτοφροντίδα δεν χρειάζεται απαραίτητα να είναι περίπλοκη ή ακριβή. Απλές δραστηριότητες, όπως το περπάτημα ή η κίνηση στη φύση, μπορούν να δημιουργήσουν έναν απαραίτητο χώρο αποφόρτισης από μια καθημερινότητα που συχνά περιστρέφεται αποκλειστικά γύρω από υποχρεώσεις.

Για τις οικογένειες, ακόμη και μια κοινή βόλτα σε ένα πάρκο μπορεί να δημιουργήσει χώρο ώστε τα παιδιά να παίξουν και το ζευγάρι να ξαναβρεί λίγο χρόνο για να επικοινωνήσει πιο ήρεμα. Χρήσιμες μπορεί επίσης να είναι πρακτικές προσωπικού αναστοχασμού, όπως η ενσυνειδητότητα, η καταγραφή σκέψεων σε ημερολόγιο και η συνειδητή αναγνώριση μικρών καθημερινών επιτευγμάτων.

Οι μικρές επιτυχίες που συνήθως δεν μετράμε

Οι μικρές επιτυχίες συχνά περνούν απαρατήρητες όταν κάποιος παλεύει να σταθεροποιήσει τη ζωή του. Κι όμως έχουν σημασία. Μια νέα γνωριμία. Μια αίτηση εργασίας. Η εκμάθηση κάτι καινούργιου. Μια ημέρα που ήταν λίγο πιο εύκολη από την προηγούμενη. Η πρώτη φορά που κάποιος κατάφερε να κινηθεί μόνος του με άνεση στη νέα πόλη. Η πρώτη σχέση που άρχισε να αποκτά ουσία. Η πρώτη φορά που έπιασε τον εαυτό του να μη συγκρίνει τα πάντα με το «πίσω». Η πρώτη στιγμή που ένιωσε λίγο περισσότερο «στο σπίτι του» στη νέα χώρα.

Η καταγραφή στόχων και μικρών βημάτων μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να δει ότι, ακόμη κι αν η ζωή του δεν έχει γίνει όπως ακριβώς την είχε φανταστεί, εξακολουθεί να κινείται και μερικές φορές αυτή η αίσθηση κίνησης είναι πολύ σημαντικότερη από την ανάγκη να έχει ήδη φτάσει κάπου. Φυσικά, όταν το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου και της ενέργειας αφιερώνεται στην εργασία και στην κάλυψη των βασικών οικονομικών αναγκών, είναι δύσκολο να διατηρηθούν τέτοιες συνήθειες.

Δεν είναι πάντα εύκολο να «φροντίσεις τον εαυτό σου» όταν προσπαθείς πρωτίστως να επιβιώσεις. Γι’ αυτό και η ψυχολογική προσαρμογή δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται σαν ακόμη μία απαίτηση που ο άνθρωπος οφείλει να εκπληρώσει σωστά. Ωστόσο, ακόμη και μικρές και συνειδητές αλλαγές στην καθημερινότητα μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία νέων αναμνήσεων, στην ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας και στη σταδιακή σύνδεση με τη νέα ζωή.

Δεν αλλάζουμε μόνο χώρα. Ξαναβρίσκουμε τον εαυτό μας μέσα σε αυτή

Γιατί τελικά το να μετακομίσει κάποιος σε μια άλλη χώρα δεν σημαίνει μόνο ότι χρειάζεται να μάθει έναν καινούργιο τόπο. Χρειάζεται να μάθει πώς λειτουργεί μια νέα κοινωνία. Να δημιουργήσει σχέσεις από την αρχή. Να επαναπροσδιορίσει ρόλους. Να αντέξει απώλειες που συχνά δεν αναγνωρίζονται καν ως απώλειες. Να επαναδιαπραγματευτεί τι σημαίνει «σπίτι», τι σημαίνει «δικός μου άνθρωπος», τι σημαίνει «ανήκω» και πολλές φορές χρειάζεται να αποχαιρετήσει, χωρίς να το καταλάβει, μια παλαιότερη εκδοχή του εαυτού του.

Η μετανάστευση μπορεί να προσφέρει ευκαιρίες, εξέλιξη, εμπειρίες και μια ζωή που διαφορετικά ίσως να μην υπήρχε ποτέ. Δεν παύει όμως να είναι και μια βαθιά προσωπική μετάβαση.

Μια μετάβαση που δεν ολοκληρώνεται τη στιγμή που φτάνει το αεροπλάνο στον προορισμό του.
Γιατί το πραγματικό ταξίδι πολλές φορές αρχίζει μετά την άφιξη.
Όταν χρειάζεται να δημιουργήσεις μια ζωή στον καινούργιο τόπο, χωρίς να ακυρώσεις εκείνη που άφησες πίσω.
Όταν χρειάζεται να επιτρέψεις στον εαυτό σου να αλλάξει, χωρίς να αισθανθείς ότι χάνεις αυτό που ήσουν και όταν, κάπου ανάμεσα στο «εκεί» και στο «εδώ», χρειάζεται συχνά να ξαναβρείς και τον εαυτό σου.

Πηγές:

Barua, H., & Maheshwari, N. (2025). The interplay between migration and self-identity: A structured review using TCCM and bibliometric analysis. Frontiers in Psychology, 16, 1563508.

Immigration, Refugees and Citizenship Canada. (2024). CIMM – International Student Program at a glance – February 28, 2024. Government of Canada.

Okunade, S. K., & Awosusi, O. E. (2023). The Japa syndrome and the migration of Nigerians to the United Kingdom: An empirical analysis. Comparative Migration Studies, 11, Article 27.

Song, J., Corcoran, J., & Zahnow, R. (2025). The resettlement journey: Understanding the role of social connectedness on well-being and life satisfaction among (im)migrants and refugees: A systematic review. Journal of Racial and Ethnic Health Disparities, 12, 2128–2144.

Stick, M., Hou, F., & Zhang, H. (2024). Housing international students: Housing suitability across municipalities. Economic and Social Reports, 4(5).

World Health Organization. (2023). Mental health of refugees and migrants: Risk and protective factors and access to care.

World Health Organization. (2025, September 1). Refugee and migrant mental health.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.