Ακρόαση άρθρου......
Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR
Πριν από το έργο του Heinrich Racker, η αντιμεταβίβαση θεωρούνταν από τους κλασικούς ψυχαναλυτές κυρίως ως ένα εμπόδιο στην κλινική πράξη.
Αντιμετωπιζόταν ως κατάλοιπο των άλυτων ασυνείδητων συγκρούσεων του ίδιου του θεραπευτή, το οποίο παρεμβαίνει στην αντικειμενική παρατήρηση και μολύνει τη θεραπευτική διεργασία. Το 1968, η μεταθανάτια έκδοση του θεμελιώδους έργου του Racker, «Μεταβίβαση και Αντιμεταβίβαση», ανέτρεψε ριζικά αυτή την οπτική.
Οι συναισθηματικές αντιδράσεις του θεραπευτή έπαψαν να θεωρούνται «τεχνικό λάθος» και αναγνωρίστηκαν ως ένα αναπόφευκτο συν-δημιούργημα της θεραπευτικής δυάδας, το οποίο διαθέτει σημαντική διαγνωστική και θεραπευτική αξία όταν μπορεί να κατανοηθεί.
Ο Heinrich Racker γεννήθηκε το 1910 στην Πολωνία και μεγάλωσε στη Βιέννη, όπου αρχικά σπούδασε μουσικολογία και φιλοσοφία, ενώ παράλληλα εξελίχθηκε σε έναν εξαιρετικό πιανίστα.
Το ενδιαφέρον του για τα ψυχικά φαινόμενα τον οδήγησε στην ψυχανάλυση, ξεκινώντας την εκπαίδευσή του στο Ινστιτούτο της Βιέννης. Το 1939, εξαιτίας των ναζιστικών διώξεων, αναγκάστηκε να καταφύγει στο Μπουένος Άιρες της Αργεντινής, όπου ολοκλήρωσε την αναλυτική του εκπαίδευση και εντάχθηκε στην Αργεντινή Ψυχαναλυτική Εταιρεία.
Επηρεασμένος από τη θεωρία της Melanie Klein, αφιερώθηκε στη μελέτη των σχέσεων αντικειμένου. Αν και έφυγε πρόωρα από τη ζωή το 1961, σε ηλικία μόλις 51 ετών, το έργο του παραμένει μέχρι σήμερα σημείο αναφοράς για την ψυχοδυναμική θεωρία και τεχνική.
Η Θεραπευτική Σχέση
Για τον Racker, η ψυχοδυναμική διαδικασία λειτουργεί ως ένας ζωντανός καθρέφτης των πρώιμων βιωμάτων. Ο θεραπευόμενος, ωθούμενος από τη μεταβίβαση, αρχίζει ασυνείδητα να σχετίζεται με τον θεραπευτή αναπαράγοντας τους τρόπους με τους οποίους αλληλεπιδρούσε με τους γονείς του. Εάν, για παράδειγμα, ένα άτομο μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον διαρκούς επίκρισης, τείνει να εισέρχεται στο θεραπευτικό γραφείο με την πεποίθηση ότι ο θεραπευτής τον αποδοκιμάζει. Με αυτόν τον τρόπο, παλιές, απωθημένες σχέσεις εισβάλλουν στο παρόν.
Από την άλλη πλευρά, ο θεραπευτής δεν αποτελεί έναν ανέκφραστο ή συναισθηματικά ουδέτερο παρατηρητή. Το δικό του ασυνείδητο επικοινωνεί διαρκώς και παράγει συναισθήματα ως απάντηση στα ερεθίσματα που φέρνει ο ασθενής. Αυτό το σύνολο των αντιδράσεων συνιστά την αντιμεταβίβαση. Το κεντρικό επιχείρημα του Racker είναι ότι μεταβίβαση και αντιμεταβίβαση συνδέονται άρρηκτα, σαν ένας κοινός χορός: η εσωτερική κατάσταση του ασθενούς επηρεάζει άμεσα τον θεραπευτή, και τα συναισθήματα του θεραπευτή μετατρέπονται σε πυξίδα για την κατανόηση του ψυχισμού του ασθενούς.
Οι Δύο Άξονες της Αντιμεταβίβασης
Η σημαντικότερη κλινική συνεισφορά του Racker εντοπίζεται στην ταξινόμηση των αντιμεταβιβαστικών αντιδράσεων σε δύο βασικές μορφές: την ομόλογη και τη συμπληρωματική.
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.
Η Ομόλογη Αντιμεταβίβαση (Concordant)
Η ομόλογη αντιμεταβίβαση προκύπτει όταν ο θεραπευτής ταυτίζεται με το αντίστοιχο τμήμα της ψυχικής δομής του ασθενούς, δηλαδή το Εγώ με το Εγώ, το Εκείνο με το Εκείνο ή το Υπερεγώ με το Υπερεγώ. Πρόκειται για μια μορφή ενσυναισθητικής αντήχησης, όπου ο θεραπευτής βιώνει στιγμιαία κάτι ανάλογο με την πρωτογενή εμπειρία του θεραπευόμενου. Αυτή η ταύτιση επιτρέπει στον θεραπευτή να προσεγγίσει και να κατανοήσει την εσωτερική πραγματικότητα του ασθενούς «από μέσα».
Η Συμπληρωματική Αντιμεταβίβαση (Complementary)
Αντίθετα, η συμπληρωματική αντιμεταβίβαση εμφανίζεται όταν ο θεραπευτής δεν ταυτίζεται με τον εαυτό του ασθενούς, αλλά με τα εσωτερικευμένα αντικείμενά του — δηλαδή με τις μορφές του παρελθόντος που ο ασθενής προβάλλει ασυνείδητα πάνω του. Εάν ο ασθενής τοποθετήσει τον θεραπευτή στον ρόλο ενός τιμωρητικού γονέα, ο θεραπευτής ενδέχεται να αρχίσει να αισθάνεται εκνευρισμό ή μια παρόρμηση να ασκήσει έλεγχο. Αυτή η μορφή υποδηλώνει ότι στη θεραπεία αναπαρίσταται ο εσωτερικός κόσμος των αντικειμένων του περιστατικού.
Κλινικό Παράδειγμα: Η Διαχείριση της Σιωπής
PRO PSYCHOLOGY: Επαγγελματική Κοινότητα Ειδικών Ψυχικής Υγείας
Περιλαμβάνει ομάδες εποπτείας ανά ψυχοθεραπευτική προσέγγιση, ομάδες εποπτείας ανά επαγγελματικό αντικειμένο και πληθυσμό, επιμορφωτικά σεμινάρια εξειδίκευσης, Ομάδες συνάντησης για σύνδεση και δικτύωση, Mentoring για ψυχοθεραπευτές που κάνουν τα πρώτα τους βήματα στην άσκηση του επαγγέλματος..
Για να γίνει κατανοητή η κλινική εφαρμογή αυτών των δύο εννοιών, μπορούμε να εξετάσουμε το παράδειγμα ενός θεραπευόμενου με έντονο άγχος και ιστορικό σχέσης με έναν εξαιρετικά αυστηρό και επικριτικό πατέρα. Ο θεραπευόμενος ξεκινά τη συνεδρία βυθισμένος σε μια απόλυτη σιωπή, κοιτάζοντας το πάτωμα και αποφεύγοντας την βλεμματική επαφή.
Η ομόλογη Αντιμεταβίβαση
Καθώς η σιωπή παρατείνεται, ο θεραπευτής αρχίζει να αισθάνεται μια έντονη αμηχανία και εναν βαθύ φόβο ότι οποιαδήποτε παρέμβασή του θα είναι λάθος και θα καταστρέψει τη συνεδρία. Σε αυτή την περίπτωση, ο θεραπευτής ταυτίζεται με το Εγώ του ασθενούς, βιώνοντας τον τρόμο του παιδιού που έχει παγώσει απέναντι στην κριτική.
Αναγνωρίζοντας αυτή την ομόλογη αντίδραση, ο θεραπευτής μπορεί να παρέμβει, λέγοντας: «Σκέφτομαι μήπως μερικές φορές νιώθετε ότι αυτός ο χώρος είναι κάπως απειλητικός, ή μήπως υπάρχει ένας φόβος ότι ό,τι κι αν πείτε εδώ μέσα, μπορεί να κριθεί αυστηρά;». Μέσα από αυτή την παρέμβαση, ο ασθενής νιώθει ότι γίνεται κατανοητός, ακόμη και όταν αδυνατεί να εκφραστεί λεκτικά.
Η συμπληρωματική Αντιμεταβίβαση
Στο ίδιο σενάριο, ο θεραπευτής ενδέχεται να αντιδράσει διαφορετικά, νιώθοντας ξαφνικά εκνευρισμό, ανυπομονησία και μια εσωτερική ώθηση να πιέσει τον ασθενή, σκεπτόμενος ότι χάνεται πολύτιμος χρόνος. Εδώ, ο θεραπευτής έχει ταυτιστεί με το εσωτερικευμένο αντικείμενο του ασθενούς, δηλαδή τον επικριτικό πατέρα, έχοντας ουσιαστικά γίνει αποδέκτης της προβολής.
Αντί να υποκύψει στην παρόρμηση για μια πιεστική ή ειρωνική στάση, ο θεραπευτής οφείλει να συγκρατήσει την αντίδρασή του και να αναδείξει τη δυναμική στο «εδώ και τώρα», αναφέροντας: «Παρατηρώ ότι η σιωπή μας με κάνει να θέλω να σας πιέσω για απαντήσεις. Αναρωτιέμαι, μήπως αυτό το σκηνικό σας θυμίζει κάτι από το παρελθόν; Μήπως νοιώθατε συχνά αυτή την πίεση να αποδώσετε και το να κλείνεστε στον εαυτό σας ήταν ο μόνος τρόπος προστασίας;».
Κριτήρια διαχωρισμού των Αντιμεταβιβαστικών αντιδράσεων
Η διάκριση μεταξύ των δύο μορφών έχει μεγάλη σημασία, καθώς η ομόλογη αντιμεταβίβαση εμβαθύνει την ενσυναισθητική κατανόηση, ενώ η συμπληρωματική ενέχει τον κίνδυνο μιας ασυνείδητης εκδραμάτισης (acting out). Για να ξεχωρίσει ο θεραπευτής το είδος της αντιμεταβίβασης, οφείλει να αναλύσει προσεκτικά τη συναισθηματική του θέση μέσα στη σχέση.
Το πρώτο κριτήριο αφορά το σημείο της ψυχικής ταύτισης, δηλαδή αν ο θεραπευτής βιώνει ό,τι αισθάνεται ο πελάτης απέναντι στον κόσμο ή αν αναπαράγει το συναίσθημα που προκαλούσε ένα τρίτο πρόσωπο στον πελάτη. Ένα δεύτερο κριτήριο είναι η κατεύθυνση της θεραπευτικής στάσης, όπου στην ομόλογη μορφή κυριαρχεί η αίσθηση του «είμαστε μαζί» απέναντι στις δυσκολίες, ενώ στη συμπληρωματική ο θεραπευτής τοποθετείται ασυνείδητα απέναντι από τον πελάτη, υιοθετώντας τον ρόλο του διώκτη ή του κριτή.
Τέλος, η ίδια η φύση του σωματικού βιώματος διαφοροποιείται, καθώς η ομόλογη αντιμεταβίβαση εκδηλώνεται συχνά με μια σιωπηλή θλίψη ή ένα αίσθημα καθηλωτικής αδυναμίας (το βίωμα του πελάτη), ενώ η συμπληρωματική φέρει μια έντονη παρόρμηση για δράση, όπως η τάση για νουθεσία, επίκριση ή απόρριψη. Ο θεραπευτής πρέπει διαρκώς να αναρωτιέται σε ποιον ρόλο τον έχει τοποθετήσει ασυνείδητα ο πελάτης και για ποιο λόγο ο ίδιος έτεινε να ανταποκριθεί σε αυτόν.
Η Εποπτεία ως καθρέφτης: Από τον Racker στον Harold Searles
Επειδή η ομόλογη και η συμπληρωματική αντιμεταβίβαση εναλλάσσονται γρήγορα, η εποπτεία αποτελεί το πολυτιμότερο εργαλείο για την επεξεργασία τους.
Η θεωρία του Racker συναντά και συμπληρώνεται ιδανικά από το έργο του Harold Searles, ενός από τους σημαντικότερους πρωτοπόρους της ψυχαναλυτικής προσέγγισης των ψυχώσεων. Ο Searles εμβάθυνε σε αυτό που ονομάζουμε παράλληλη διαδικασία (parallel process), παρατηρώντας ότι η δυναμική μεταξύ θεραπευτή και θεραπευόμενου τείνει να αναπαράγεται ασυνείδητα στη σχέση μεταξύ θεραπευτή και επόπτη. Αν, για παράδειγμα, ο θεραπευτής είναι εγκλωβισμένος σε μια συμπληρωματική αντιμεταβίβαση με έναν παθητικό-επιθετικό ασθενή, ενδέχεται κατά τη διάρκεια της εποπτείας να παρουσιάσει το περιστατικό με έναν εξαιρετικά άκαμπτο ή αβοήθητο τρόπο, προκαλώντας στον επόπτη την ίδια ανυπομονησία που ένιωσε ο ίδιος στη συνεδρία.
Ο τόνισε ότι αυτή η «αντανάκλαση» δεν αποτελεί αποτυχία του θεραπευτή, αλλά μια πολύτιμη, μη λεκτική επικοινωνία του ασθενούς που μεταφέρεται μέσω του θεραπευτή στον επόπτη. Όταν ο επόπτης λειτουργεί ως ένας ασφαλής «τρίτος καθρέφτης», βοηθά τον θεραπευτή να αναγνωρίσει αν η αντίδρασή του πυροδοτήθηκε αποκλειστικά από τον ασθενή ή αν «πάτησε» σε δικά του τυφλά σημεία επιτρέποντάς του να επιστρέψει στη συνεδρία συναισθηματικά ελεύθερος.
Συμπέρασμα
Το θεωρητικό πλαίσιο του Racker, απομάκρυνε οριστικά την ψυχανάλυση από την ψευδαίσθηση του θεραπευτή-ουδέτερου καθρέφτη. Ανέδειξε την θεραπευτική δυάδα ως ένα ενιαίο, δυναμικό συναισθηματικό σύστημα.
Η ικανότητα του σύγχρονου θεραπευτή να διαβάζει τις δικές του εσωτερικές αντιδράσεις, αναγνωρίζοντας πότε λειτουργεί ως ενσυναισθητικός σύμμαχος (ομόλογη) και πότε ως προβεβλημένο αντικείμενο του παρελθόντος (συμπληρωματική), παραμένει η ασφαλέστερη δικλείδα για μια βαθιά και μεταμορφωτική θεραπευτική εργασία.
Βιβλιογραφία
Gabbard, G. O. (2016). Ψυχοδυναμική Ψυχιατρική στην Κλινική Πράξη (Επιστ. Επιμέλεια: Ι. Γιάκας & Π. Χαραλαμπάκης). Εκδόσεις Τόπος.
Racker, H. (1957). The meanings and uses of countertransference. The Psychoanalytic Quarterly, 26(3), 303–357.
Racker, H. (1968). Transference and counter-transference. International Universities Press.
Searles, H. F. (1955). The informational value of the supervisor’s emotional experiences. Psychiatry, 18(2), 135–146.
Searles, H. F. (1979). Countertransference and related subjects: Selected papers. International Universities Press.
Ράκερ, Χ. (2007). Μεταβίβαση και αντιμεταβίβαση (Κ. Α. Ζερβός, Μετάφρ.). Εκδόσεις Καστανιώτη.
Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου
Κωνσταντίνος Φύσσας - Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας
Κωνσταντίνος Φύσσας: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy
Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.
- Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
- Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
- Επικυρωμένη ειδίκευση
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.
