Όταν μια Ανάγκη Καλύπτεται με μια Άλλη. Υπερφαγία

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Όταν οι Γονείς σου έδιναν Παγωτό Αντί να Ακούσουν τι έχεις: Υπάρχει μια σκηνή που επαναλαμβάνεται σε πολλά ελληνικά σπίτια εδώ και δεκαετίες.

Ένα παιδί επιστρέφει από το σχολείο με κατεβασμένο κεφάλι, ώμους βαρεμένους, μάτια που κάτι θέλουν να πουν αλλά δεν τολμούν. Η μαμά το κοιτάζει, καταλαβαίνει ότι κάτι το βαραίνει, αλλά δεν ξέρει πώς να πλησιάσει. Δεν ξέρει πώς να ανοίξει χώρο για τη λύπη. Δεν ξέρει λέξεις για να περιγράψει συναισθήματα, ούτε τρόπους να τα συνοδεύσει.

Κι έτσι κάνει κάτι που μοιάζει τρυφερό, αλλά έχει μακροπρόθεσμο κόστος:
«Έλα, πάρε ένα παγωτό. Θα σου περάσει.»

Το παιδί δεν μαθαίνει να μιλά. Μαθαίνει να καταπίνει. Το παιδί δεν μαθαίνει να νιώθει. Μαθαίνει να αντικαθιστά.
Δεν μαθαίνει να ρωτά: «Γιατί πονάω;» Μαθαίνει να σκέφτεται: «Όταν πονάω, τρώω.»

Και αυτή η μικρή, σχεδόν αθώα στιγμή γίνεται συναισθηματική μαθητεία.
Γίνεται πρότυπο. Γίνεται μονοπάτι. Γίνεται, τελικά, υπερφαγία.

Όταν μια ανάγκη καλύπτεται με μια άλλη

Ένα από τα πιο θεμελιώδη λάθη στη συναισθηματική ανατροφή είναι η αντικατάσταση της ανάγκης για συναισθηματική σύνδεση με μια ανάγκη της σωματικής απόλαυσης.

Το παιδί δεν χρειάζεται παγωτό. Χρειάζεται αγκαλιά. Χρειάζεται να ρωτηθεί:
«Τι έχεις; Πώς νιώθεις; Τι σε πονάει; Τι χρειάζεσαι από μένα;»

Αλλά αν ο γονιός δεν ξέρει πώς να το κάνει, αν ο ίδιος έχει μάθει να καταπίνει τα συναισθήματά του, αν η οικειότητα τον φοβίζει, τότε προσφέρει αυτό που ξέρει: να “φτιάξει” τη διάθεση του παιδιού γρήγορα, υλικά, χειροπιαστά.

Έτσι, το παιδί δεν ακούει ποτέ ότι η λύπη είναι αποδεκτή. Ακούει ότι η λύπη είναι πρόβλημα που πρέπει να σταματήσει και σταματά με φαγητό.

Αυτό το μοτίβο μένει βαθιά μέσα μας. Γίνεται σχεδόν αντανακλαστικό.

Πονάω → τρώω. Νιώθω άγχος → τρώω. Νιώθω μοναξιά → τρώω. Νιώθω κενό → τρώω.
Δεν ξέρω τι νιώθω → τρώω, για να μην το μάθω.

Η υπερφαγία ως συνέχεια μιας παιδικής ιστορίας

Όταν ο άνθρωπος μεγαλώνει, το σώμα του έχει αποθηκεύσει αυτή την «συναισθηματική συνταγή». Στην ενήλικη ζωή, όταν η μέρα δυσκολέψει, όταν κάτι πονάει, όταν η μοναξιά ξυπνήσει, το σώμα δεν ψάχνει τον λόγο. Ψάχνει τη λύση που γνωρίζει από παιδί.

Το φαγητό τότε δεν είναι λιγούρα, είναι ανακούφιση. Δεν είναι ευχαρίστηση, είναι κάλυψη συναισθήματος. Δεν είναι επιθυμία, είναι άμυνα απέναντι σε έναν πόνο που δεν μάθαμε να διαχειριζόμαστε.

Πολλοί άνθρωποι λένε: «Δεν πεινάω, αλλά νιώθω ότι κάτι πρέπει να φάω.»

Και πράγματι: δεν πεινάνε στο σώμα. Πεινάνε στην ψυχή.

Όταν ο ενήλικος συνεχίζει τη δουλειά του γονιού

Αυτό είναι το πιο δύσκολο να δει κανείς: όταν μεγαλώσουμε, δεν χρειάζεται πλέον ο γονιός να μας δώσει το παγωτό. Το δίνουμε μόνοι μας. Γινόμαστε ο γονιός που μάθαμε.

Όταν στεναχωριόμαστε αντί να ρωτήσουμε τον εαυτό μας τι χρειαζόμαστε, πηγαίνουμε κατευθείαν στο ψυγείο. Όταν νιώθουμε άδειοι, αντί να στραφούμε σε σχέση, σε επαφή, σε έναν φίλο, στρεφόμαστε στο φαγητό. Όταν κουραζόμαστε, αντί να ξεκουραστούμε, τρώμε για να πάρουμε “ενέργεια”.

Δεν έχουμε μάθει να ρωτάμε τον εαυτό μας: «Τι έχω; Τι νιώθω; Τι χρειάζομαι;»
Έχουμε μάθει να τον καθησυχάζουμε όπως μας καθησύχαζαν: με κάτι γλυκό, με κάτι αλμυρό, με κάτι τραγανό. Με οτιδήποτε μπορεί να απαλύνει το συναίσθημα χωρίς να το αγγίξει.

Η ντροπή: ο πιο ύπουλος συνεργός της υπερφαγίας

Το μεγαλύτερο εμπόδιο δεν είναι η υπερφαγία. Είναι η ντροπή που τη συνοδεύει.

Η ντροπή κλείνει το στόμα. Η ντροπή απομονώνει. Η ντροπή λέει:
«Είσαι αδύναμος, είσαι λάθος, δεν έχεις αυτοέλεγχο.»

Αλλά η αλήθεια είναι πολύ διαφορετική: η υπερφαγία δεν είναι έλλειψη δύναμης, είναι συναισθηματική αναβίωση του τρόπου που μας έμαθαν να παρηγορούμαστε.
Δεν είναι αδυναμία, είναι παιδική μάθηση που δεν ενημερώθηκε ποτέ για την ενηλικίωση.

Η θεραπεία αρχίζει από μια πολύ απλή ερώτηση

Το πρώτο βήμα δεν είναι δίαιτα. Δεν είναι απαγορεύσεις. Δεν είναι πρόγραμμα. Το πρώτο βήμα είναι η ερώτηση που δεν μας έκαναν ποτέ:
«Τι έχεις;» 

Και αμέσως μετά:
«Τι νιώθεις;»
«Τι χρειάζεσαι στην πραγματικότητα;»

Όταν σταματά για μια στιγμή το χέρι πριν ανοίξει το ψυγείο, όταν δοθεί χώρος για αναστοχασμό έστω λίγων δευτερολέπτων, γεννιέται η πιθανότητα να συναντήσουμε τον εαυτό μας πίσω από την παρόρμηση:

• Μήπως πεινάω για τρυφερότητα;
• Μήπως πεινάω για ξεκούραση;
• Μήπως πεινάω για ανθρώπινη παρουσία;
• Μήπως πεινάω για επιβεβαίωση;
• Μήπως απλώς νιώθω κάτι που δεν έμαθα ποτέ να ονομάζω;

Αυτή η στιγμή είναι η πραγματική αρχή της θεραπείας.

Η απελευθέρωση δεν είναι «να μην τρώω» είναι να μάθω να νιώθω

Η υπερφαγία δεν λύνεται με δύναμη. Λύνεται με συναισθηματική εκπαίδευση. Με το να μάθει ο ενήλικος να κάνει αυτό που ο γονιός δεν έκανε: να ακούει.

Όταν ο άνθρωπος αρχίζει να αναγνωρίζει το συναίσθημα πίσω από την επιθυμία για φαγητό,
τότε η υπερφαγία χάνει τη δύναμή της. Γιατί επιτέλους το παιδί μέσα του λαμβάνει αυτό που στερήθηκε: προσοχή, κατανόηση, επαφή.

Και κάπως έτσι, σιγά σιγά, ο κύκλος κλείνει εκεί που ξεκίνησε: στην ανάγκη για έναν άνθρωπο που θα ρωτήσει «τι έχεις;» και θα μείνει να ακούσει την απάντηση.

Αυτή τη φορά όμως, ο άνθρωπος αυτός είναι ο ίδιος μας ο εαυτός.

Βιβλιογραφία 

Gross, J. J. (2015). Emotion regulation: Current status and future prospects. Psychological Inquiry, 26(1), 1–26. doi.org/10.1080/1047840X.2014.940781 

Kelly, N. R., Tanofsky-Kraff, M., Vannucci, A., Ranzenhofer, L. M., Altschul, A. M., Schvey, N. A., Shank, L. M., Brady, S. M., Galescu, O., Kozlosky, M., Yanovski, S. Z., & Yanovski, J. A. (2016). Emotion dysregulation and loss-of-control eating in children and adolescents. Health psychology : official journal of the Division of Health Psychology, American Psychological Association, 35(10), 1110–1119. doi.org/10.1037/hea0000389 

Schore, A. N. (2012). The science of the art of psychotherapy. W. W. Norton & Company. 

Spinrad, T. L., Eisenberg, N., & Valiente, C. (2019). Parenting and children’s prosocial development. In M. H. Bornstein (Ed.), Handbook of parenting: The practice of parenting (3rd ed., pp. 91–121). Routledge/Taylor & Francis Group. doi.org/10.4324/9780429401695-4 

Stice, E., & Van Ryzin, M. J. (2019). A prospective test of the temporal sequencing of risk factor emergence in the dual pathway model of eating disorders. Journal of abnormal psychology, 128(2), 119–128. doi.org/10.1037/abn0000400

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...