Ντροπή, Ενοχή και Απομόνωση: Πως να αποτινάξω τα τοξικά συναισθήματα;

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Εισδύοντας στους πιο βαθείς φόβους της ψυχής μας, δεν υπάρχει πιο αξιόπιστος δρόμος από το να ακούσουμε και να εστιάσουμε στο συναίσθημά μας.

Πολλές φορές δίνεται σημασία στο να αξιοποιούμε τη λογική σκέψη, να αναθεωρούμε, να δίνουμε έμφαση στο τώρα. Όμως, όσο και αν σπρώχνουμε το μυαλό μας να σκεφτεί εναλλακτικά, η συνείδηση μοιάζει να μας απορρίπτει, ο φόβος και η απειλή μπροστά σε μια αλλαγή μας γυρίζουν πίσω, και εν'τέλει καθηλωνόμαστε σε ένα σκοτάδι δίχως φως. 

Το συναίσθημα, ο πυλώνας της ψυχής μας

Το συναίσθημα είναι ένα ολόκληρο σχήμα εντυπώσεων,εγκεφαλικών μοτίβων, αναμνήσεων, πεποιθήσεων για τον εαυτό και τους άλλους, αντιδράσεων σε καταστάσεις, που πολλές φορές σμιλεύεται με κανόνες και 'πρέπει'. Αν κοιτάξω τις ανάγκες μου, θα νιώσω ενοχές, μία πεποίθηση που κυοφορεί βιώματα και αναμνήσεις απόρριψης, τιμωρίας, φόβου, συναισθηματικής στέρησης ή και εξάρτησης. Η ενοχή βιώνεται βαθιά, είναι εσωτερική και προσωποκεντρική, ακριβώς επειδή ταυτίζουμε κάτι που θεωρείται κακό με τον εαυτό μας.

Εμπλεκόμαστε βαθιά στην κατάσταση, γινόμαστε ένα με αυτήν. Έπειτα η ίδια η ενοχή επιφέρει και συμπεριφορές που μας πονούν, όπως έντονα κλάματα, αποστασιοποίηση, υπερπροσπάθεια στις σχέσεις, υποτακτικότητα, δηλαδή ενέργειες που προσανατολίζονται στους άλλους για τους άλλους. Δεν υπάρχει σύνδεση με τον εαυτό διότι στην ενοχή έχουμε μάθει ότι δεν την αξίζουμε, και οτι το λάθος συμβαίνει εξαιτίας μας. 

Διάκριση μεταξύ υγιούς και τοξικής ντροπή/ενοχής. 

Είναι φυσιολογικά τα συναισθήματά μου; Είναι θεμιτό να αισθάνομαι έτσι; Γιατί κατηγορώ συνεχώς τον εαυτό μου και τον τιμωρώ; 

Πρωτίστως, δεν υπάρχει φυσιολογικό και μη φυσιολογικό. Όλα τα συναισθήματα είναι θεμιτά και αναγκαία, ακόμη και αν ορισμένα βαφτίζονται ως δυσάρεστα, και ναι μπορεί να είναι, αλλά πάντα το συναίσθημα είναι ένας τρόπος να επαναπροσδιοριστούμε. Να μετουσιώσουμε το φόβο σε ανάγκη αναζήτησης, περιέργειας και δύναμης. 

Η ντροπή και η ενοχή πολλές φορές συνοδεύουν η μία την άλλη. Η διάκριση της υγιούς από την τοξική ντροπή όμως ποιά είναι;
Είναι σημαντικό να ορίζουμε το συναίσθημα για να διερευνήσουμε τον εαυτό μας μέσα σε αυτό. 

Η φυσική ντροπή υποδεικνύει καταστάσεις στις οποίες έχουμε νιώσει αμηχανία κατά την κοινωικοποίησή μας, αν είχαμε μία συμπεριφορά ή στάση που δεν αρμόζει στο κοινωνικό πρότυπο, αν έχουμε υποστεί μία ηθική μείωση, για παράδειγμα εάν κάποιος μας επιτεθεί λεκτικά δημόσια και νιώσουμε απροστάτευτοι, ή εάν κάναμε κάτι που συγκρούεται με τις ηθικές μας αξίες, όπως το να ανακαλύψει κάποιος ότι είπαμε ψέμματα. 

Η φυσική ντροπή μας προστατεύει από αυτές τις καταστάσεις, μας επιτρέπει να διορθώνουμε τα λάθη μας και να εξελισσόμαστε. Οι ενοχές μπορεί να ποικίλουν σε ένταση, αλλά αποκαθίστανται εύκολα λαμβάνοντας δράση. Η ενοχή, ότι έκανα λάθος', μας κινητοποιεί για την αποκατάσταση χωρίς να πληγώνει την αυτοεκτίμησή μας.

Η τοξική ντροπή

Η τοξική ντροπή από την άλλη, συνιστά ένα χρόνιο και βαθύ αίσθημα ανεπάρκειας και ελαττωματικότητας που αυτοτροφοδοτείται από έντονη αυτοκριτική, αποφυγές και αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές. 'Ντρέπομαι για τον εαυτό μου, είμαι κακός, νιώθω ανεπιθήμητος, με βαριούνται, δεν είμαι καλή παρέα, είμαι ασήμαντος, επειδή φέρομαι έτσι δεν θα είμαι αρεστός'. 

Η διάκριση μεταξύ της υγιούς και της τοξικής ενοχής είναι ότι στην πρώτη περίπτωση σκεφτόμαστε ότι 'κάναμε κάτι κακό, ή κάναμε ένα λάθος, σε αντίθεση με την δεύτερη περίπτωση που νιώθουμε ότι εμείς οι ίδιοι είμαστε το λάθος. Ότι αποτύχαμε ως άνθρωποι. Επομένως, η τοξική ντροπή γίνεται απόλυτα προσωποποιημένη, ταυτιζόμενη με τον χαρακτήρα μας, το είναι μας.

Τούτο το αίσθημα μας διατηρεί προσκολλημένους σε δυσλειτουργικά μοτίβα και παγίδες, όπως την ανάγκη να κρυβόμαστε, να αποσυρόμαστε κοινωνικά, να δυσκολευόμαστε να θέσουμε όρια στις σχέσεις φοβούμενοι την απόρριψη ή ότι θα κριθούμε αρνητικά από τους άλλους και δεν εκφράζουμε αυτά που σκεφτόμαστε και έχουμε ανάγκη.

Κρύβουμε τις απόψεις μας, το άγχος μεγεθύνεται, και η εστίαση στρέφεται στην αυτοαξιολόγηση παρά σε όλους τους υπόλοιπους και την ευθύνη που μοιράζονται. Αξιολογούμε τον εαυτό μας από την κορυφή ως τα νύχια, αισθανόμενοι το επίκεντρο, μειώνοντας την αυτοπεποίθηση μας.

Το ενοχικό αίσθημα στις σχέσεις

Όσον αφορά στις σχέσεις που αποτελούν ένα πολύτιμο κομμάτι της ζωής μας, κυριαρχεί ένα αίσθημα φόβου που μας συγκρατεί και μας κρατά σε μία λειτουργία επαγρύπνισης. 

Κάθε νέα γνωριμία ή αλληλεπίδραση, γεννάει μία δυσπιστία. Μία υποσυνείδητη πεποίθηση ξυπνά και πυροδοτεί άγχος ως προς το πραγματικό κίνητρο του ανθρώπου που ερχόμαστε σε επαφή. Δεν γνωρίζουμε αν θέλει το καλό μας, αν πραγματικά νοιάζεται για εμάς, αν θα μας πληγώσει, και κατά συνέπεια είμαστε επιφυλακτικοί και εμείς με τον εαυτό μας στο πόσο θα ανοιχτούμε με εκείνον. Ταλαιπωρούμε το μυαλό μας με το τί θα πούμε, πόσα θα μοιραστούμε και πόσο οικεία θα αφήσουμε τον εαυτό μας να αισθανθεί μαζί του. Θέλουμε επιφανειακή ή βαθιά σχέση; Μία βαθιά σχέση συναεπάγεται ότι αποκαλύπτουμε στοιχεία του εαυτού μας, ακόμη και αυτά που δε μας αρέσουν. Μήπως αυτό μα κρατάει πίσω στη δέσμευση; Μήπως οι επιλογές συντρόφων δεν είναι ποιοτικές επειδή εξυπηρετούν αυτόν τον φόβο;

Η αναξιότητα προκαταβάλλει τις επιλογές φίλων ή συντρόφων, "αυτός θα γυρίσει να κοιτάξει εμένα; Είναι πολύ καλός για εμένα". Ορισμένες φορές νιώθουμε ότι δεν αξίζουμε το καλό, διότι αν το παιδικό ή εφηβικό παρελθόν μας είχε έντονες εμπειρίες απόρριψης και κριτικής είναι λογικό και οι μελλοντικές προσδοκίες μας να στηρίζονται ακριβώς σε αυτό το φόβο. Μια υγιής σχέση είναι αξιοζήλευτη αλλά μοιάζει ανέφικτη. Αν δεν έχουμε ζήσει το υγιές πως να το αναμένουμε; Πώς να πιστεύουμε ότι μπορούμε και εμείς να το κατακτήσουμε και ότι μας αξίζει; Συνεπώς, όλες οι αποφυγές στις οποίες καταλήγουμε είναι ακριβώς για να προστατέψουμε τον εαυτο μας από το τραύμα της απόρριψης. Αν αφεθούμε στους φόβους, θα μοιάζει ότι το παρελθόν θα προδιαγράφει το μέλλον. 

Η ενοχή στο κομμάτι των επιτευγμάτων

Η τοξική ενοχή διαπερνά στους στόχους και τα επιτεύγματα ζωής. 

Αναγνωρίζουμε ότι βουλιάζουμε σε μία αναβλητικότητα που μας απομακρύνει να πετύχουμε αυτό που θέλουμε όσο και αν γνωρίζουμε ότι ο στόχος θα μας κάνει πιο ευτυχισμένους. Όμως η θέλησή μας δεν είναι αρκετή για να ξεπεράσει το εμπόδιο της υποσυνείδητης σκέψης "ότι θα αποτύχω". Η σχέση που έχει αναπτυχθεί στο μυαλό μας από παιδιά με την επιτυχία, μας ακολουθεί. Η έλλειψη επιβράβευσης, τα υψηλά στάνταρ, η υψηλή κριτική από τους γονείς και το περιβάλλον, η χειριστική συμπεριφορά γονέων στο βωμό της επιτυχίας και της αναγνώρισης, η σύγκριση με τους άλλους, η αμφισβήτιση των ικανοτήτων του παιδιού δύνανται να προωθήσουν έναν άνθρωπο να γίνει είτε τελειομανής είτε τον αποθαρρύνουν στο άλλο άκρο της αποφυγής της προσπάθειας και των στόχων. 

Η ενοχή είναι και εδώ τοξική διότι η ψευδαίσθηση της αποτυχίας (δεν είμαι καλός, είμαι ανεπαρκής), έχει χτιστεί σε ένα στρεβλό περιβάλλον που δεν βοήθησε να ανθίσει η πίστη στον εαυτό και τις ικανότητες καθώς και η αυτοπεποίθηση χωρίς τον φόβο απόρριψης. 

Μοναξιά. Ο υπόγειος φόβος 

Όπως καταλαβαίνουμε, πίσω από την τοξική ντροπή και ενοχή ελλοχεύει η απόρριψη και η κριτική, και πίσω από αυτές, ένας βαθύτερος και πιο οδυνηρός πόνος. Το να μείνουμε μόνοι.

Ο ένας φόβος καθοδηγεί άλλον. Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι κανένας από αυτούς δεν υπήρξε επιλογή μας ούτε γεννηθήκαμε ενοχικοί.

Μας πονάει που δεν μπορούμε να είμαστε ο εαυτός μας και ακόμη περισσότερο που νιώθουμε ότι δεν μας αρέσει ο εαυτός μας. Θα θέλαμε να είμασταν κάποιοι άλλοι. Δεν αγαπήσαμε αυτό που είμαστε γιατί ίσως δεν μας βοήθησε το περιβάλλον αλλά και εμείς δεν είχαμε τη ευκαιρία να διερευνήσουμε τον αληθινό εαυτό μας με όλες τις πτυχές του. 

Ο πυρηνικός φόβος της μοναξιάς επαληθεύεται μέσα από την απομόνωση. Μία αποφυγή που μας αποξενώνει, μας οδηγεί σε βαθύτερο αίσθημα μοναξιάς, όχι μόνο με την έννοια ότι δεν έχουμε ένα φυσικό πρόσωπο να μας κάνει παρέα, να συζητάμε, να επικοινωνούμε, αλλά με την συναισθηματική διάσταση, του είμαι μόνος γιατί δεν με αγαπάνε, είμαι μόνος γιατί δεν ξέρω αν νοιάζεται κάποιος πραγματικά για εμένα, είμαι μόνος επειδή τα έχω όλα στραβά και δεν έχω να δείξω κάτι αξιόλογο, είμαι μόνος γιατί δεν έχω επιτυχίες, είμαι μόνος γιατί δεν έχω καλό χαρακτήρα, είμαι μόνος γιατί δεν είμαι όμορφος κτλ. 

Δεν είναι απλά απομόνωση κοινωνική, αλλά και αποσύνδεση από τον εαυτό μας. 

Αυτός ο εσωτερικός διάλογος με τις πεποιθήσεις μας συνοδεύει την θλίψη, η θλίψη μεγαλώνει, το άγχος πυροδοτεί και άλλες σκέψεις για το μέλλον, προσπαθούμε να καλύψουμε αυτά τα κενά με άλλους τρόπους, ξυπνάνε ψυχοσωματικά συμπτώματα, έχουμε αυπνίες, κοινωνικό άγχος, κατάθλιψη, ανηδονία, ρέοντας μεσα μας μία απαισιόδοξη ενέργεια προς τον εαυτό και τον κόσμο γύρω μας. 

Πώς θα βοηθήσω τον εαυτό μου να απεμπλακεί από τον φαύλο αυτό κύκλο;

Η τοξική ενοχή εκδηλώνεται με ποικίλους τρόπους και μοναδικούς για τον καθένα. Το αναγνωρίζουμε καλύτερα μέσα από τις συνέπειες που έχουν στη ζωή μας. 

Χρειάζεται, λοιπόν, να αποτινάξουμε τη φορεσιά της ντροπής/ενοχής, να διερευνήσουμε και να ανακαλύψουμε τον εαυτό μας γυμνό, αποστασιοποιώντας τον εαυτό μας από τα δύσκολα συναίσθημα. Τα συναισθήματα δεν μας καθορίζουν ως ανθρώπους, δεν έχουν ρεαλιστική βάση για να τα πιστεύουμε, δηλαδή αν νιώθω μόνος σημαίνει ότι είμαι κιόλας μόνος, ή ότι για πάντα για είμαι μόνος'. Τέτοιου τύπου συμπεράσματα είναι αυθαίρετα και στηριγμένα μόνο στο συναίσθημα. 

Επίσης, είναι αναγκαίο να διαχειριζόμαστε αυτά τα συναισθήματα. Να μπορούμε να διακρίνουμε τις πράξεις από το ποιοί είμαστε. Να βελτιώσουμε την αυτοεκτίμησή μας και παράλληλα να φέρουμε το συναίσθημα σε μία ισορροπία χωρίς να μας καθηλώνει, χωρίς να μας παραλύει στο φόβο, χωρίς να μένουμε αδρανείς και να απομονωνόμαστε.

Συμπεριφορικές αλλαγές: Αλλάζοντας μία συμπεριφορά γίνεται βίωμα και το βίωμα είναι από τα πιο δυναμικά εργαλεία στο να πετύχουμε τους στόχους μας. Είναι σημαντικό να εμπλακούμε σε πειράματα, σε νέες προκλήσεις, να προχωράμε βήμα βήμα σε πράγματα που φοβόμασταν και είμασταν νωχελικοί λόγω του φόβου. Ο φόβος εξανεμίζεται όσο κάνουμε το αντίθετο από αυτό που μας υποδεικνύει. 

Εστίαση στο τραύμα: Από την μία πλευρά είναι ανακουφιστικό να βελτιωνόμαστε σε προβλήματα του εδώ και τώρα ενισχύοντας την καθημερινή λειτουργικότητα, από την άλλη υπάρχει ένα κομμάτι μέσα μας, ενδότερο, όπου έχουν φωλιάσει τραυματικές στιγμές, εικόνες, αναμνήσεις, σκέψεις και υπόγεια συναισθήματα που ευθύνονται για αυτό που βιώνουμε σήμερα και μας επηρεάζουν. 

Πολλές φορές η βουτιά στα βαθιά μας τρομάζει, μας δημιουργεί αντιστάσεις, μας κάνει να σκεφτόμαστε ότι δεν θέλουμε να πάμε προς τα πίσω για να μην θυμηθούμε και πληγωθούμε ξανά. Με τη σωστή καθοδήγηση, όμως, μπορούμε να κολυμπήσουμε σε αυτά τα νερά, με ασφάλεια και εμπιστοσύνη, ώστε να απαλύνουμε τις πληγές μας, να κοιτάξουμε ίσα τα βλέμματα που μας πλήγωσαν, να εναντιωθούμε στην σκληρή κριτική, να φωνάξουμε και να θυμώσουμε με αυτούς που μας προκάλεσαν πόνο. 

Δεν υπάρχει "πρέπει" στη διαδρομή του καθενός για να νιώσει καλύτερα με τον εαυτό του, αλλά να λαχταράμε να οραματιζόμαστε τον εαυτό μας με την ποιότητα ζωής που επιθυμούμε, να αφεθούμε στη θεραπευτική διαδικασία, να πλέξουμε από την αρχή το κουβάρι των συναισθημάτων και της αυτοεκτίμησης και να προσφέρουμε στον εαυτό μας αυτά που μας αξίζουν, αυτά που μας  πρεσβεύουν, με νόημα, ουσία, αυτοπεποίθηση και υγεία. 

Και ας θυμόμαστε ότι η έννοια της μοναξιάς δεν είναι αρνητική, καθώς ετυμολογικά και μόνο αποτελεί την μόνη αξία, δηλαδή την υπέρτατη αξία του να τα έχει ο άνθρωπος καλά πρωτίστως με τον εαυτό του. 

Πηγή:
Tangney, J. P., & Dearing, R. L. (2003).  Shame and guilt. Guilford press.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Παναγιώτα Ντελιοπούλου - Ψυχολόγος

Παναγιώτα Ντελιοπούλου: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy

Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.

• Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
• Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
• Επικυρωμένη ειδίκευση

Είμαι η Ντελιοπούλου Παναγιώτα και σας καλοσωρίζω σε αυτό το μοναδικό θεραπευτικό ταξίδι, όπου μαζί σαν συνοδοιπόροι θα εστιάσουμε στα προβλήματα που σας απασχολούν, ώστε μέσα από αυτά να γίνετε ο θεραπευτής του εαυτού σας.

Εξειδικεύσεις:

Διαχείριση Άγχους - Φοβιών Διαχείριση Θυμού Εθισμός

Δείτε όλα τα άρθρα Κλείστε ραντεβού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...