Ακρόαση άρθρου......
Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR
Συνήθως πιστεύουμε ότι η μεγαλύτερη δυσκολία σε ένα απαιτητικό επάγγελμα βρίσκεται στις συνθήκες του. Μήπως η μεγαλύτερη δυσκολία αρχίζει όταν οι συνθήκες τελειώσουν;
Ας φανταστούμε ότι ως επαγγελματίες, υπογράφουμε μια σύμβαση ορισμένου χρόνου για τους επόμενους έξι μήνες περίπου. Ο χρόνος αρχίζει να μετράει αντίστροφα από την στιγμή της επιβίβασης σε ένα αεροπλάνο για μια μακρινή χώρα.
Δεν γνωρίζουμε κανέναν από τους μελλοντικούς συνεργάτες ή προϊσταμένους μας, δεν γνωρίζουμε λεπτομέρειες για τις συνθήκες που θα συναντήσουμε, παρά μόνο τον σκοπό της δουλειάς που καλούμαστε να κάνουμε.
Γνωρίζουμε όμως κάτι άλλο: ότι δεν θα υπάρχει χρόνος ούτε για συστάσεις, ούτε για προσαρμογή και εξηγήσεις, ούτε η δυνατότητα να φέρουμε τον τρόπο εργασίας στα δικά μας μέτρα.
Και σαν να μην έφτανε αυτό, είναι πολύ πιθανό όλα αυτά να συμβούν ενώ ο οργανισμός μας ακόμα προσπαθεί να προσαρμοστεί σε άλλη ζώνη ώρας, ίσως και σε άλλο ημισφαίριο, με τα σημάδια του jet lag ακόμη παρόντα.
Εύκολο; Μάλλον όχι.
Κι όμως, χιλιάδες άνθρωποι ανά τον κόσμο καλούνται να το κάνουν ξανά και ξανά.
Η προσαρμογή αλλάζει τον άνθρωπο;
Σε ανάλογες συνθήκες ο άνθρωπος αναγκάζεται να κάνει την υπέρβαση ούτως ώστε να προσαρμοστεί με ταχύτητα και να μάθει να λειτουργεί ώστε να φέρει εις πέρας το έργο του. Δεν έχει την πολυτέλεια να αναζητήσει τον ιδανικό τρόπο εργασίας. Το πώς λειτουργούσε μέχρι τώρα πρέπει να μπει σε παύση και να ενεργοποιηθεί ένας νέος τρόπος για όσο χρειαστεί.
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.
Ο νέος τρόπος λειτουργίας φαίνεται προσωρινός. Γνωρίζει ότι προσαρμόζεται επειδή οι συνθήκες το απαιτούν και περιμένει πως, όταν οι απαιτήσεις μειωθούν, θα επιστρέψει αυθόρμητα στον γνώριμο εαυτό του.
Κάποιες φορές όμως, η επιστροφή δεν γίνεται τόσο εύκολα. Ο νέος τρόπος λειτουργίας αρχίζει να εμφανίζεται ακόμα και εκεί που δεν είναι πλέον απαραίτητος. Πόσο μπορεί να διαρκέσει αυτό; Και αν ο νέος τρόπος γίνει γνώριμος και πιο εύκολα προσβάσιμος με το πέρασμα του χρόνου, ο παλιός τρόπος χάνεται ή μπορεί να ανακληθεί;
Στην αρχή μοιάζει φυσιολογικό. Οργανώνει τα πάντα, παραμένει σε διαρκή ετοιμότητα, σκέφτεται την δουλειά ακόμα και όταν δεν εργάζεται και σταδιακά περιορίζει ό,τι δεν είναι απαραίτητο. Οι συζητήσεις μικραίνουν, οι κοινωνικές επαφές αραιώνουν και η αποφόρτιση αρχίζει να μοιάζει περισσότερο με προσπάθεια παρά με κάτι αυθόρμητο.
Είναι μια παροδική κατάσταση; Διότι σε πολλές περιπτώσεις μπορεί να διαπιστώσει ότι το να κατεβάσει ρυθμούς δεν είναι πια εύκολο και τα απόθέματα υπομονής έχουν αρχίσει να στερεύουν.
Το παράδοξο είναι ότι αυτή η αλλαγή δεν σημαίνει απαραίτητα πως ο άνθρωπος έγινε ψυχρός ή απομακρύνθηκε από τα συναισθήματά του αλλά ότι ως οργανισμός βρήκε έναν τρόπο να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος.
PRO PSYCHOLOGY: Επαγγελματική Κοινότητα Ειδικών Ψυχικής Υγείας
Ένα Οικοσύστημα του PSYCHOLOGY.GR για Εποπτεία, Επαγγελματική Ανάπτυξη, Σύνδεση
Όταν η λειτουργία γίνεται αναγκαία
Γιατί όμως δύο άνθρωποι που εργάζονται κάτω από τις ίδιες συνθήκες δεν επηρεάζονται με τον ίδιο τρόπο; Δεν είναι επειδή ο ένας είναι «πιο δυνατός» και ο άλλος «πιο αδύναμος», αλλά επειδή οι άνθρωποι δεν βιώνουν το ίδιο γεγονός με τον ίδιο τρόπο.
Για κάποιον, μια απαιτητική αποστολή μοιάζει με πρόκληση και για κάποιον άλλον μοιάζει με απειλή. Αυτό που κάνει την διαφορά, εκτός από το ίδιο το γεγονός, είναι ο τρόπος με τον οποίο αξιολογεί το γεγονός ο άνθρωπος που το βιώνει και οι πόροι που πιστεύει πως διαθέτει για να το αντιμετωπίσει.
Αυτό περιέγραψαν πριν από δεκαετίες οι ψυχολόγοι Lazarus & Folkman μέσα από το Συναλλακτικό Μοντέλο Στρες και Αντιμετώπισης (Transactional Model of Stress and Coping). Σύμφωνα με το μοντέλο αυτό, το στρες δεν γεννιέται αποκλειστικά από τις συνθήκες ούτε αποκλειστικά από τον άνθρωπο, αλλά από την συνεχή αλληλεπίδραση και των δύο.
Όταν όμως οι απαιτήσεις είναι συνεχείς και δεν υπάρχει δυνατότητα να απομακρυνθεί κανείς από αυτές, τότε ο οργανισμός του αρχίζει να προσαρμόζεται και τότε συμβαίνει κάτι που συχνά παρερμηνεύεται.
Αν δεν υπάρχει χώρος για συναίσθημα;
Σε πολλά επαγγέλματα το συναίσθημα δεν απαγορεύεται, αλλά δεν έχει προτεραιότητα.
Όταν υπάρχει μια βλάβη σε μια δύσκολη βάρδια ή μια κρίσιμη απόφαση που πρέπει να παρθεί και απαιτεί άμεση αντίδραση, τότε ο άνθρωπος καλείται πρώτα να λειτουργήσει και ύστερα να αισθανθεί. Δεν είναι ότι δεν φοβάται ή δεν θυμώνει ή ότι δεν αγχώνεται αλλά ότι για να μπορέσει να κάνει αυτό που απαιτείται, μαθαίνει να αφήνει αυτά τα συναισθήματα στην άκρη.
Η συναισθηματική αποστασιοποίηση που προκύπτει είναι ένας τρόπος προσαρμογής που του επιτρέπει να μένει λειτουργικός κάτω από ιδιαίτερα απαιτητικές συνθήκες, ακόμα και αν σε έναν εξωτερικό παρατηρητή η κατάσταση που βρίσκεται μοιάζει με ψυχρότητα ή έλλειψη συναισθημάτων.
Η δυσκολία αρχίζει να γίνεται έντονη όταν αυτή η προσαρμογή, που γεννήθηκε για να εξυπηρετεί την εργασία, ακολουθεί τον άνθρωπο και έξω από αυτήν. Όταν ο τρόπος που έμαθε για να φέρνει εις πέρας την δουλειά του, γίνεται ο τρόπος με τον οποίο ζει και τις προσωπικές του σχέσεις.
Σε κάποια επαγγέλματα αυτή η περίοδος λειτουργίας διαρκεί ώρες ή μέρες, σε κάποια άλλα όμως δεν πρόκειται για περιστασιακή συνθήκη αλλά για έναν ολόκληρο τρόπο ζωής.
Η προσαρμογή ως δεύτερη φύση στην ναυτική κουλτούρα
Υπάρχουν επαγγέλματα στα οποία αυτή η προσαρμογή αποτελεί καθημερινότητα και όχι εξαίρεση. Η ναυτιλία είναι ίσως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα, είτε αφορά το πλήρωμα των σκαφών είτε τις ειδικότητες που συμμετέχουν ενεργά στο επαγγελματικό μωσαϊκό που συνθέτει τον χώρο της ναυτιλίας διεθνώς, όπως είναι οι τεχνικοί σύμβουλοι, οι πιλότοι κ.α.,
Η πολύμηνη παραμονή μακριά από το σπίτι, η συνεργασία με ανθρώπους διαφορετικών εθνικοτήτων και κουλτούρας, οι υψηλές απαιτήσεις ασφαλείας και η ανάγκη λήψης αποφάσεων κάτω από πίεση, δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου η γρήγορη προσαρμογή δεν είναι απλώς πλεονέκτημα, αλλά προϋπόθεση.
Όσο περισσότερο παραμένει κανείς σε τέτοιο περιβάλλον, τόσο περισσότερο ο τρόπος που λειτουργεί αρχίζει να αλλάζει. Δεν αλλάζουν μόνο οι συνθήκες διαβίωσης ή το ωράριο, αλλάζει σταδιακά και ο τρόπος με τον οποίο κατευθύνεται η ανθρώπινη προσοχή. Ο κόσμος οργανώνεται γύρω από ό,τι είναι απαραίτητο για την αποστολή και ό,τι δεν εξυπηρετεί άμεσα, περνά σε δεύτερη μοίρα.
Όταν για παράδειγμα ένας μηχανικός περνά το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας μέσα στο μηχανοστάσιο, η γεωγραφία αρχίζει να χάνει την σημασία της. Όπως λέει, ο Ατλαντικός με τον Ειρηνικό ωκεανό δεν διαφέρουν πια για εκείνον, όταν το βλέμμα είναι στραμμένο συνεχώς στις μηχανές. Ο κόσμος εξακολουθεί να υπάρχει, η εμπειρία όμως ζυμώνεται από ό,τι είναι απαραίτητο.
Η κοινωνική ανθρωπολόγος Johanna Markkula, η οποία έζησε την ζωή των ναυτικών από κοντά, συνάντησε πολλές ακόμα παρόμοιες ιστορίες. Κάτω από τις συνθήκες εν πλω, ακόμη και τα συναισθήματα μαθαίνουν να περιμένουν. Δεν εξαφανίζονται, αλλά οι περιστάσεις δεν επιτρέπουν να τους δοθεί προτεραιότητα. Η εργασία προηγείται και η εσωτερική εμπειρία αναβάλλεται για αργότερα.
Όπως το έβαλε σε λόγια ένας από τους ναυτικούς και μας το μεταφέρει η ίδια «με τον καιρό συνηθίζεις, όπως όταν πονάς: στην αρχή ο πόνος είναι οξύς, αλλά μετά αμβλύνεται και μουδιάζει».
Ο τρόπος με τον οποίο έμαθε να επιβιώνει μέσα στην δουλειά του επαναλαμβάνεται τόσο συχνά, ώστε αρχίζει σιγά σιγά να μοιάζει φυσικός. Όταν ο τρόπος αυτός επαναλαμβάνεται για μήνες ή χρόνια, δεν διαμορφώνει μόνο τον τρόπο με τον οποίο εργάζεται κανείς, αλλά διαμορφώνει και τον τρόπο με τον οποίο ζει και σχετίζεται.
Η δουλειά τελειώνει, ο τρόπος λειτουργίας μένει
Η βάρδια τελείωσε. Το πλοίο έδεσε. Η σύμβαση ολοκληρώθηκε. Ο ρόλος όμως τελείωσε πραγματικά; Επιστροφή σημαίνει ξεκούραση;
Ίσως όχι, γιατί το σώμα μπορεί να έχει φύγει από το περιβάλλον με τις βάρδιες, τους συναγερμούς και τις κακοκαιρίες, όμως η «εσωτερική βάρδια» δεν έχει τελειώσει, ακόμα και αν δεν φαίνεται να συντρέχει κανένας λόγος.
Μέσα από τις αφηγήσεις των ναυτικών στην Johanna Markkula προκύπτει μια παράδοξη αντιστροφή: Τα πλοία αντιμετωπίζονται σχεδόν σαν ζωντανές οντότητες, με χαρακτήρα και ιδιοτροπίες, ενώ οι άνθρωποι που δουλεύουν σε αυτά περιγράφουν ότι αισθάνονται ολοένα και περισσότερο σαν εξαρτήματα μιας μεγάλης μηχανής.
Καθώς πρόκειται για επαγγελματίες που αλλάζουν επανειλημμένα τρόπο διαμονής και τρόπο ζωής, εκπαιδεύονται συνεχώς για να αντιμετωπίζουν έκτακτα περιστατικά και ακραίες συνθήκες. Δεν εκπαιδεύονται όμως από κανέναν πώς να επιστρέφουν στο σπίτι για να ξεκουραστούν.
Επιστρέφουν γνωρίζοντας πώς να αντιμετωπίσουν μια πυρκαγιά, μια τεχνική βλάβη, μια θεομηνία, όχι όμως πώς να περάσουν από την διαρκή επιφυλακή στην ηρεμία του σπιτιού. Η πρώτη μετάβαση διδάσκεται, η δεύτερη συνήθως θεωρείται αυτονόητη. Και αν δεν είναι πάντα;
Ίδια ιστορία, διαφορετική στολή εργασίας
Αν όλα αυτά αφορούσαν μόνο την ναυτιλία, θα μπορούσε κανείς να πιστέψει ότι αφορά τις ιδιαιτερότητες της ζωής στην θάλασσα. Αν όμως κοιτάξει κανείς πιο προσεκτικά, η εικόνα αλλάζει.
Παρόμοιες παρατηρήσεις συναντώνται και στην σύγχρονη βιβλιογραφία. Σε ιδιαίτερα απαιτητικά εργασιακά περιβάλλοντα και στρεσογόνες συνθήκες όπου ο επαγγελματίας καλείται να λειτουργεί κάτω από συνεχή πίεση, ακόμη και απέναντι σε εμπειρίες εκφοβισμού και άδικης μεταχείρισης, η συναισθηματική αποστασιοποίηση μπορεί να προκύψει ως ένας τρόπος προσαρμογής που επιτρέπει την συνέχιση της λειτουργίας.
Άνθρωποι που εργάζονται σε υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης ή κάτω από συνθήκες υψηλής επιτήρησης περιγράφουν παρόμοιες εμπειρίες. Η συνεχής εγρήγορση και η ανάγκη να παραμένουν λειτουργικοί κάτω από συνθήκες πίεσης, συχνά δεν μένουν μόνο στον χώρο εργασίας μετά την λήξη του ωραρίου.
Καθώς περνά ο χρόνος, ο τρόπος λειτουργίας στην δουλειά αρχίζει και εμφανίζεται και στην καθημερινή ζωή εκφραζόμενος με ανάγκη ελέγχου, δυσκολία στην ηρεμία και στην ξεκούραση, κατάσταση διαρκούς επιφυλακής.
Στην διεθνή βιβλιογραφία συναντάμε παραδείγματα από σωφρονιστικούς υπαλλήλους, στους οποίους ο διαχωρισμός ανάμεσα στον προσωπικό και τον επαγγελματικό ρόλο αποδεικνύεται συχνά πιο δύσκολος από όσο φαίνεται με την πρώτη ματιά. Μοιάζει ο επαγγελματικός ρόλος να προηγείται του ανθρώπου.
Η στολή καλύπτει το σώμα, αλλά ταυτόχρονα ντύνει έναν ρόλο για εκείνον που την φορά και για όσους τον αντικρύζουν. Άλλοτε εξυπηρετεί πρακτικές ανάγκες, άλλοτε έχει συμβολική δύναμη. Είτε κάποιος εργάζεται στην θάλασσα, σε μια φυλακή ή σε ένα νοσοκομείο , οι απαιτήσεις έχουν έναν κοινό παρονομαστή: η λειτουργία προσαρμογής που απαιτεί το επάγγελμα, μπορεί κάποτε να γίνει ο κυρίαρχος τρόπος με τον οποίο στέκεται και έξω από αυτό.
Έτσι, δεν αλλάζει μόνο η στολή, αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος μαθαίνει να σχετίζεται με τον κόσμο του. Το ερώτημα είναι αν μπορούμε να αλλάζουμε τον τρόπο όταν αλλάζουν οι συνθήκες.
Να θυμηθούμε τον άνθρωπο
Ίσως όλοι να έχουμε συναντήσει κάποιον άνθρωπο που δυσκολεύεται να χαλαρώσει ακόμα και στις διακοπές και τις αργίες. Έναν άνθρωπο που ελέγχει συνεχώς το κινητό του ακόμα και όταν βρίσκεται σε μια έξοδο με φίλους, που οργανώνει μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια ή που δυσκολεύεται να αποδεχθεί ότι δεν χρειάζεται να βρίσκεται συνεχώς σε επιφυλακή.
Έναν άνθρωπο που, λόγω επαγγέλματος, έχει μονίμως μια βαλίτσα έτοιμη για αναχώρηση, χωρίς να ξέρει πότε το εισιτήριό του θα εκδοθεί ή ποιες εκκρεμότητες θα αφήσει στο σπίτι του φεύγοντας.
Πίσω από αυτήν την συμπεριφορά δεν βρίσκεται πάντα ένας χαρακτήρας που «δεν μπορεί να ηρεμήσει». Ας αφήνουμε ανοικτό το ενδεχόμενο ότι μπορεί να εκπαιδεύτηκε να μην έχει την πολυτέλεια να αποφορτίζεται και να εκφράζεται.
Τελικά, ίσως το πιο σημαντικό δεν είναι να αναρωτηθούμε αν η δουλειά αλλάζει τον άνθρωπο· άλλωστε λίγο ή πολύ αυτό συμβαίνει σε πάρα πολλά επαγγέλματα. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν ένας τρόπος λειτουργίας που κάποτε ήταν απαραίτητος, εξακολουθεί να μας ακολουθεί ακόμα και όταν οι συνθήκες έχουν αλλάξει.
Κανένα πλοίο, καμμία εταιρεία, κανένα κέντρο επιχειρήσεων, οργανισμός ή νοσοκομείο δεν ζητά ρητώς από τους ανθρώπους της να πάψουν να αισθάνονται. Ζητά όμως καθημερινά να μπορούν να λειτουργούν ακόμα και όταν αυτό που αισθάνονται πρέπει να περιμένει.
Ίσως λοιπόν αυτοί οι άνθρωποι δεν «χάλασαν». Προσαρμόστηκαν.
Η προσαρμογή είναι πολύτιμη για την επιβίωση και γίνεται ακόμα πιο πολύτιμη όταν μας επιτρέπει να ζούμε.
Disclaimer: Το παρόν άρθρο έχει αποκλειστικά ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη επαγγελματική υποστήριξη.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ
Markkula, J. (2025).Siren call of the sea: Disenchantment and estrangement of seafarers. Cultural Studies, 39(5), 717-737. doi.org/10.1080/09502386.2025.2469638
McKendy, L. & Ricciardelli, R. (2023). “This job has changed me”: Work life conflict, self and social identity in correctional work. Criminal Justice Review, 48(4), 458-473. doi.org/10.1177/07340168221121314
Lazarus, R.S., & Folkman, S. (1987). Transactional theory and research on emotions and coping. European Journal of Personality, 1(3), 141-169. doi.org/10.1002/per.2410010304
Rath, A., Das, R. L., & Jena, L. K. (2024). Hey Siri! Does he love me? Unveiling the phenomena of emotional detachment among seafarers. International Journal of Organizational Analysis. Advance online publication. doi.org/10.1108/IJOA-02-2024-4268
Thomas, M. (2003). Lost at sea and lost at home: The predicament of seafaring families. Seafarers International Research Centre.
Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου
Χριστίνα Παναγιωτάκη - Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας
Χριστίνα Παναγιωτάκη: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy
Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.
- Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
- Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
- Επικυρωμένη ειδίκευση
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.
