Το στίγμα γύρω από την ψυχική υγεία: Γιατί επιμένει και πώς μπορούμε να το αποδομήσουμε;

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Σύμφωνα με τον Goffman (1963), το στίγμα αφορά ένα κοινωνικά αποδιδόμενο χαρακτηριστικό που οδηγεί σε υποτίμηση ή περιθωριοποίηση του ατόμου. Στην περίπτωση της ψυχικής υγείας, το στίγμα δεν αφορά μόνο την κοινωνική εικόνα, αλλά, επηρεάζει βαθιά και τον τρόπο που το ίδιο το άτομο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του.

Τα τελευταία χρόνια, η ψυχική υγεία έχει αρχίσει να αποκτά μεγαλύτερη ορατότητα στον δημόσιο λόγο. Ωστόσο, παρά την αυξημένη ενημέρωση και τη συχνότερη αναφορά σε έννοιες όπως το άγχος, η κατάθλιψη ή η ψυχοθεραπεία, το στίγμα γύρω από την ψυχική υγεία, εξακολουθεί να παραμένει ισχυρό.

Το στίγμα αυτό, λειτουργεί συχνά ως ένας αόρατος φραγμός, που εμποδίζει τους ανθρώπους να αναγνωρίσουν τις δυσκολίες τους και να ζητήσουν έγκαιρα βοήθεια.

Η αορατότητα της ψυχικής δυσκολίας

Ένας από τους βασικότερους λόγους που το στίγμα επιμένει, είναι η αορατότητα των ψυχικών δυσκολιών. Σε αντίθεση με τις σωματικές ασθένειες, οι ψυχικές διαταραχές ή συναισθηματικές δυσκολίες δεν συνοδεύονται πάντα από εμφανή σημάδια. Αυτό, συχνά οδηγεί στην αμφισβήτηση του βιώματος του ατόμου, τόσο από το κοινωνικό περιβάλλον, όσο και από τον ίδιο του τον εαυτό.

Έρευνες δείχνουν ότι, τα άτομα με ψυχικές δυσκολίες συχνά βιώνουν υποτίμηση ή απαξίωση, ακριβώς επειδή ο πόνος τους δεν είναι «ορατός» (Corrigan & Watson, 2002). Η φράση «όλα είναι στο μυαλό σου» αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της στάσης, η οποία αγνοεί το γεγονός ότι ο ψυχικός πόνος έχει πραγματικές, μετρήσιμες επιπτώσεις στη λειτουργικότητα και την ποιότητα ζωής.

Η κουλτούρα της αντοχής και η εσωτερίκευση του στίγματος

Σε πολλές κοινωνίες, η ψυχική ανθεκτικότητα ταυτίζεται λανθασμένα με τη σιωπή και την καταστολή των συναισθημάτων. Από μικρή ηλικία, τα άτομα συχνά μαθαίνουν ότι «πρέπει να αντέχουν», να μην «ενοχλούν» και να μη δείχνουν ευαλωτότητα. Αυτή η κουλτούρα, ενισχύει το στίγμα, καθώς παρουσιάζει την ψυχική δυσκολία, ως προσωπική αποτυχία ή έλλειψη δύναμης.

Η εσωτερίκευση του στίγματος (internalized stigma) αποτελεί ένα ιδιαίτερα επιβαρυντικό φαινόμενο. Όπως επισημαίνουν οι Livingston & Boyd (2010), όταν το άτομο υιοθετεί τις αρνητικές κοινωνικές αντιλήψεις για την ψυχική υγεία, αυξάνονται τα επίπεδα ντροπής, μειώνεται η αυτοεκτίμηση και περιορίζεται σημαντικά η πιθανότητα αναζήτησης βοήθειας.

Μύθοι και παρανοήσεις γύρω από την ψυχοθεραπεία

Το στίγμα συντηρείται και από διαδεδομένους μύθους γύρω από την ψυχοθεραπεία. Η αντίληψη ότι η θεραπεία αφορά μόνο «σοβαρές περιπτώσεις» ή ότι απευθύνεται σε «αδύναμους ανθρώπους», εξακολουθεί να είναι παρούσα. Ωστόσο, η σύγχρονη ψυχολογία αναγνωρίζει την ψυχοθεραπεία όχι μόνο ως μέσο αντιμετώπισης της ψυχικής διαταραχής, αλλά και ως εργαλείο πρόληψης, αυτογνωσίας και προσωπικής ανάπτυξης (Norcross & Lambert, 2018).

Έρευνες έχουν δείξει ότι η έγκαιρη ψυχολογική υποστήριξη, μπορεί να μειώσει τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων και να προλάβει τη χρονιότητα των ψυχικών δυσκολιών (WHO, 2022). Παρ’ όλα αυτά, ο φόβος του στιγματισμού συχνά καθυστερεί ή ακυρώνει την αναζήτηση βοήθειας.

Το στίγμα ως εμπόδιο στη βοήθεια

Ο φόβος της κοινωνικής κρίσης, της επαγγελματικής υποβάθμισης ή της απόρριψης, οδηγεί πολλούς ανθρώπους στο να υπομένουν σιωπηλά τον ψυχικό τους πόνο. Σύμφωνα με τον Corrigan (2004), το στίγμα αποτελεί έναν από τους βασικότερους λόγους για τους οποίους τα άτομα με ψυχικές δυσκολίες δεν απευθύνονται σε ειδικούς, ακόμη και όταν υπάρχει έντονη ανάγκη.

Αυτό, έχει ως αποτέλεσμα οι άνθρωποι να φτάνουν στη θεραπεία σε πιο προχωρημένα στάδια δυσφορίας, όταν τα συμπτώματα έχουν ήδη επηρεάσει σοβαρά την καθημερινή λειτουργικότητα, τις σχέσεις και την αυτοεικόνα τους.

Πώς μπορεί να μειωθεί το στίγμα;

Η αποδόμηση του στίγματος γύρω από την ψυχική υγεία, απαιτεί συλλογική προσπάθεια. Η ψυχοεκπαίδευση, η έγκυρη ενημέρωση και η αλλαγή της γλώσσας που χρησιμοποιούμε στην καθημερινότητα, αποτελούν βασικά βήματα προς αυτή την κατεύθυνση.

Μελέτες δείχνουν ότι, η επαφή με πραγματικές αφηγήσεις ανθρώπων που έχουν βιώσει ψυχικές δυσκολίες μειώνει σημαντικά τις στιγματιστικές αντιλήψεις (Thornicroft et al., 2016). Παράλληλα, η ενσυναίσθηση και η αποδοχή του βιώματος του άλλου, χωρίς κριτική, συμβάλλουν στη δημιουργία ενός πιο ασφαλούς κοινωνικού πλαισίου.

Η ψυχική υγεία ως αναπόσπαστο μέρος της υγείας

Η ψυχική υγεία δεν αποτελεί ξεχωριστό ή δευτερεύον κομμάτι της ανθρώπινης ύπαρξης. Είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη σωματική υγεία, τη γνωστική λειτουργία, τις σχέσεις και την κοινωνική συμμετοχή. Όπως επισημαίνει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, «δεν υπάρχει υγεία χωρίς ψυχική υγεία» (WHO, 2022).

Η φροντίδα της ψυχικής υγείας δεν είναι πολυτέλεια, αλλά βασικό δικαίωμα. Όσο περισσότερο απομακρυνόμαστε από τον φόβο και τη ντροπή, τόσο περισσότερο δημιουργούμε έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι μπορούν να ζητούν βοήθεια χωρίς να αισθάνονται ότι πρέπει να απολογηθούν για τον πόνο τους.

Γιατί τελικά, η ψυχική υγεία αφορά όλους μας, όχι μόνο όταν δυσκολευόμαστε, αλλά και ως στάση ζωής φροντίδας και σεβασμού προς τον εαυτό και τους άλλους.

Προτεινόμενη Βιβλιογραφία:

Corrigan, P. W. (2004). How stigma interferes with mental health care. American Psychologist, 59(7), 614–625.

Corrigan, P. W., & Watson, A. C. (2002). Understanding the impact of stigma on people with mental illness. World Psychiatry, 1(1), 16–20.

Goffman, E. (1963). Stigma: Notes on the management of spoiled identity. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.

Livingston, J. D., & Boyd, J. E. (2010). Correlates and consequences of internalized stigma for people living with mental illness: A systematic review and meta-analysis. Social Science & Medicine, 71(12), 2150–2161.

Norcross, J. C., & Lambert, M. J. (2018). Psychotherapy relationships that work III. Psychotherapy, 55(4), 303–315.

Thornicroft, G., Mehta, N., Clement, S., Evans-Lacko, S., Doherty, M., Rose, D., Koschorke, M., Shidhaye, R., O’Reilly, C., & Henderson, C. (2016). Evidence for Effective Interventions to Reduce mental-health-related Stigma and Discrimination. The Lancet, 387(10023), 1123–1132. 

World Health Organization. (2022). World mental health report: Transforming mental health for all. Geneva: WHO.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...