Είμαστε το σώμα μας - Απ’ τη σωματοποίηση στη σωματικότητα

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Το σώμα είναι το τεκμήριο της ύπαρξής μας…Το σώμα θυμάται, οι πιο σημαντικές μνήμες είναι οι σωματικές. Αυτή η σωματοποιημένη αίσθηση του εαυτού διαφοροποιείται με τα χρόνια  και συρρικνώνεται κυρίως στις γνωστικές διεργασίες του νου.

Η κυριαρχία του νου είναι το πυρηνικό σημείο της εποχής μας, σε τέτοιο μάλιστα βαθμό που αυτοακυρώνεται στην ταλάντωση μεταξύ της έλλειψης αυτεπίγνωσης και ολιστικής γνώσης της πραγματικότητας.

Από το Βιωματικό «Εμείς» στο Ψηφιακό «Εγώ»: Η Εποχή της Αποσωματοποίησης

Ο σύγχρονος άνθρωπος αποσπάται όλο και περισσότερο από την έννοια της σωματικότητας, καθώς το υποκείμενο, από τη μία, συρρικνώνεται σε ατομικά νοήματα και παύει να συνυπάρχει (κυρίως να αισθάνεται) ως κοινωνική οντότητα, κι από την άλλη συνεχόμενα ψηφιοποιείται και μεταμορφώνεται σε εικονιστικό.

Η παραπάνω μεταβολή έχει ως συνέπεια να αυξάνονται οι σωματοποιήσεις, δηλαδή οι εκβολές του ψυχικού στο σώμα. Το σώμα γίνεται ο εκφραστής των ψυχικών διεργασιών που δεν έχουν πρόσβαση στο συνειδητό και αποκλείονται από τη διεπαφή με τους άλλους. Όσο μειώνεται η σωματικότητα, όχι με την έννοια μόνο της σωματικής επαφής, αλλά με την έννοια της συνειδητοποίησης της σωματικότητας, τόσο θα αυξάνονται οι σωματοποιήσεις.

Ο σύγχρονος άνθρωπος βιώνει μια παράδοξη συνθήκη, ενώ το σώμα του εκτίθεται περισσότερο από ποτέ -στις οθόνες, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στη δημόσια εικόνα- ταυτόχρονα αποξενώνεται βαθύτερα από τη σωματικότητά του.

Η εποχή της υπερπροβολής είναι ταυτόχρονα και εποχή αποσωματοποίησης. Το σώμα καθίσταται και αντιμετωπίζεται ως μια ανάγλυφη επιφάνεια, ως εικόνα, ως κάτι δεδομένο (data) και παύει να είναι τόπος εμπειρίας. Η μεταβολή αυτή δεν είναι απλώς πολιτισμική, αλλά βαθύτατα υπαρξιακή.

Το υποκείμενο της ύστερης νεωτερικότητας αποσπάται από το συλλογικό πεδίο και συρρικνώνεται σε ατομικά νοήματα. Η εμπειρία παύει να είναι κοινή και καθίσταται ιδιωτική, εσωτερική και συχνά αδιαμεσολάβητη. Η συνύπαρξη υποχωρεί μπροστά στην αυτοαναφορικότητα. Το «εμείς» αντικαθίσταται από ένα απομονωμένο «εγώ», το οποίο καλείται να διαχειριστεί μόνο του τις ψυχικές εντάσεις, τις απώλειες και τα τραύματά του.

Παράλληλα, η ψηφιοποίηση της ζωής μετατρέπει την παρουσία σε εικονιστική αναπαράσταση. Η σχέση με τον άλλον φιλτράρεται μέσα από οθόνες και σύμβολα, περιορίζοντας τις σωματικές κινήσεις, τη βλεμματική ανταλλαγή και την αφή ως τελετουργίες της σχέσης. Η εμπειρία απομακρύνεται από τη σωματική της ρίζα.

Η «Σωματική Αφήγηση»: Το Σύμπτωμα ως η Γλώσσα του Ασυνειδήτου

Ο άνθρωπος όμως δεν είναι μόνο νους, είναι και ενσώματη ύπαρξη. Και όταν η σωματικότητα δεν βιώνεται συνειδητά, αναβιώνεται με άλλους τρόπους.

Η  σωματοποίηση, ως αναβίωση της σωματικότητας, αναλαμβάνει αυτή τη γεφύρωση. Οι σωματοποιημένες ενδείξεις μας θυμίζουν την ενσώματη διάσταση της ύπαρξής μας. Η σωματοποίηση δεν είναι απλώς ένα σύμπτωμα, αλλά μετέρχεται ως μια μορφή έκφρασης. Είναι η εκβολή του ψυχικού στο σώμα, όταν το ψυχικό δεν βρίσκει μια συμβολική οδό έκφρασης και αναπαράστασης. Ό,τι δεν βιώνεται σωματικά, ό,τι δεν μπορεί να ειπωθεί, ό,τι δεν μπορεί να νοηματοδοτηθεί, ό,τι δεν μπορεί να μοιραστεί, εγγράφεται στο σώμα. Το σώμα αναλαμβάνει να μιλήσει εκεί όπου η γλώσσα αποτυγχάνει ή αποκλείεται. Ο πόνος, η κόπωση, οι γαστρεντερικές διαταραχές, οι πονοκέφαλοι, οι αυτοάνοσες αντιδράσεις συχνά αποτελούν μορφές «σωματικής αφήγησης».

Η σωματικότητα δεν ταυτίζεται με τη σωματική επαφή, δεν αφορά μόνο την αφή ή τη φυσική παρουσία. Είναι η επίγνωση ότι υπάρχω ως σώμα, ότι οι συγκινήσεις μου, οι επιθυμίες μου, οι φόβοι μου, οι εντάσεις μου έχουν σωματική διάσταση. Ότι η ύπαρξή μου είναι ενσώματη και σχεσιακή. Σωματικότητα σημαίνει να αισθάνομαι την αναπνοή μου, να αναγνωρίζω την ένταση στους ώμους μου ως άγχος, να διακρίνω πότε το στομάχι μου «σφίγγεται» από θυμό ή στεναχώρια, να επιτρέπω στη συγκίνηση να γίνει λόγος πριν γίνει σύμπτωμα, κ.ο.κ..

Σωματικότητα σημαίνει να έχω βιωματική αίσθηση της λειτουργίας του σώματος και να την αντιλαμβάνομαι διαισθητικά. Να αντιλαμβάνομαι τη θέση του σώματός μου στο χώρο (ιδιοδεκτικότητα), όπως αντίστοιχα και την θέση των αρθρώσεων, των μυών και των τενόντων (κιναισθησία). Να βιώνω το σώμα όχι μόνο ως σταθερή δομή, αλλά ως μια ρυθμική διαδικασία. Ένα σώμα που παύει να είναι αντικείμενο ελέγχου και γίνεται υποκείμενο εμπειρίας, δεν είναι κάτι που έχω, αλλά κάτι που είμαι.  

Τέλος, η συνειδητοποίηση της σωματικότητας λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στο ψυχικό και στο κοινωνικό. Όταν μπορώ να νιώσω το σώμα μου, μπορώ και να το μοιραστώ. Μπορώ να πω «αγχώνομαι», αντί να καταρρεύσω, μπορώ να πω «πληγώθηκα», αντί να σωματοποιήσω τον πόνο. Η διαρκής ψηφιακή διαμεσολάβηση μετατοπίζει το κέντρο βάρους της εμπειρίας από την αίσθηση στην εικόνα. Το σώμα από πεδίο βιώματος μεταμορφώνεται σε αντικείμενο παρατήρησης και αξιολόγησης. Η αυτοεικόνα υπερισχύει της αυτοαίσθησης και της αντίληψης της σωματικότητας.

Σε αυτό το πλαίσιο, το άγχος δεν βιώνεται ως ένταση που χρειάζεται νοηματοδότηση, αλλά ως δυσλειτουργία που πρέπει να εξαλειφθεί. Η λύπη δεν γίνεται πένθος, αλλά λογαριάζεται ως διαταραχή. Το σώμα μετατρέπεται σε μηχανισμό που «χαλάει» κι όχι σε ένα σημαίνον οργανισμό, που κουβαλάει νοήματα. Συρρικνώνεται σε μια βιολογική οντότητα, η οποία αυτή καθ’ αυτή παύει, εν τέλει, να εγγράφεται συνειδησιακά, όπως συμβαίνει στα ζώα. Το σώμα επομένως παραμένει μετέωρο, μεταξύ εικόνας και αδράνειας.

Το Πολιτισμικό Αίτημα της Ψυχοθεραπείας: Επανανοηματοδοτώντας την Ενσώματη Ύπαρξη

Όσο η κουλτούρα μας απομακρύνεται από την ενσώματη εμπειρία, τόσο αυξάνονται οι σωματοποιήσεις, γιατί το σώμα, όσο και να το αγνοούμε, δεν παύει να είναι το υπόστρωμα της ύπαρξης κι όταν αγνοείται ή παραμερίζεται, αντιδρά.

Στην κλινική πράξη, η σωματοποίηση εμφανίζεται συχνά ως το πρώτο αίτημα θεραπείας. Ο θεραπευόμενος δεν έρχεται με ένα λεκτικοποιημένο αίτημα, αλλά με ένα σωματικό πόνο, πονοκεφάλους, γαστρεντερικές διαταραχές, δύσπνοια, ταχυκαρδίες, κόπωση. Ή με τα συμπτώματα ενός ψυχικού πόνου που γεννιέται ως ψυχοσωματική αντίδραση, όπως είναι οι κρίσεις πανικού. Ή με μια βαθιά θλίψη που «ραγίζει την καρδιά» και δημιουργεί ένα αβάσταχτο ψυχικό πόνο, όπως στην κατάθλιψη. Ή με ένα ψυχικό ρήγμα που σχίζει τον άνθρωπο στα δύο, όπως στη σχιζοφρένεια, κ.ο.κ.. Ακόμη κι αν τα ιατρικά ευρήματα είναι ασαφή ή ανύπαρκτα, η εμπειρία του πόνου είναι αδιαμφισβήτητη, το σώμα υποφέρει πραγματικά και τις περισσότερες φορές υποφέρει μέσα στη μοναξιά του.

Η μετάβαση από τη σωματοποίηση στη σωματικότητα δεν είναι επομένως, στο πεδίο της ψυχοθεραπείας, απλώς ένας θεραπευτικός στόχος, αλλά έχει τη δυναμική ενός  πολιτισμικού αιτήματος. Είναι το νέο αίτημα που κουβαλούν, ασυνείδητα, πολλά από τα σύγχρονα συμπτώματα. Η μετάβαση αυτή προϋποθέτει την επανασύνδεση με τη διεργασία των αισθήσεων, την καλλιέργεια της συμβολικής ικανότητας, τη δημιουργία σχέσεων όπου το βίωμα μπορεί να εκφραστεί χωρίς φόβο και βέβαια χώρους όπου το σώμα θα έχει σημασία ως οντότητα κι όχι ως εικόνα.

Η ψυχοθεραπεία αποτελεί έναν τέτοιο χώρο. Εκεί, το σύμπτωμα δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως πρόβλημα προς εξάλειψη, αλλά ως μήνυμα προς αποκρυπτογράφηση. Το σώμα δεν είναι αντίπαλος, αλλά σύμμαχος στην κατανόηση του ασυνειδήτου. Η σωματικότητα στο ψυχοθεραπευτικό εγχείρημα είναι πάνω απ’ όλα μια ενσώματη και ολόψυχη παρουσία, είναι η αποδοχή ότι υπάρχουμε ως σώματα που αισθάνονται, επιθυμούν, πονάνε και σχετίζονται. Όσο ενισχύεται αυτή η επίγνωση, τόσο μειώνεται η ανάγκη του σώματος να «φωνάζει» μέσω της σωματοποίησης.

Εν κατακλείδι, όσο μειώνεται η σωματικότητα -όχι μόνο ως φυσική επαφή αλλά ως συνειδητή ενσώματη ύπαρξη- τόσο αυξάνονται οι σωματοποιήσεις.

Το σώμα συνεχίσει να μιλά, να δίνει εμφατικά το παρόν και η πρόκληση της εποχής μας δεν είναι να θεραπεύσουμε απλώς τα συμπτώματα που εμφανίζει, αλλά να επανανοηματοδοτήσουμε τη σχέση μας μαζί του.

Να περάσουμε από τη σωματοποίηση στη σωματικότητα, από το σύμπτωμα στη διεργασία, από την εκφόρτιση στην ουσιαστική αλληλεπίδραση.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Γιώργος Γιαννούσης - Ψυχολόγος

Γιώργος Γιαννούσης: έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology

Οι πληροφορίες που αναφέρονται στον επαγγελματικό κατάλογο ειδικών παρέχονται από τους ίδιους τους ειδικούς, κατά την εγγραφή τους στο σύστημα. Όταν βλέπετε την ένδειξη «έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology”, σημαίνει ότι το Psychology έχει ελέγξει, με email, τηλεφωνικά ή/και με λήψη των σχετικών εγγράφων, τα ακόλουθα στοιχεία:

• Ότι ο ειδικός είναι υπαρκτό πρόσωπο.
• Ότι τα πτυχία οι τίτλοι και οι εξειδικεύσεις που αναφέρει είναι αληθινά.
• Ότι οι πληροφορίες που αναφέρει ισχύουν.

Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής, Συγγραφέας - Επιστημονικός Υπεύθυνος στο Ινστιτούτο συμβουλευτικής & ψυχοθεραπείας - ΝΗΜΑ.

2410.533737

Δείτε όλα τα άρθρα Σελίδα ειδικού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...