Μεταβλητές Συστήματος: Πώς επηρεάζεται η ανθρώπινη μνήμη από τις ανακριτικές τεχνικές;

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Σε συνέχεια του παλαιότερου άρθρου μου με τίτλο Παράγοντες που επηρεάζουν τη μνήμη των αυτόπτων μαρτύρων, το οποίο δημοσιεύθηκε πριν από περίπου τρία χρόνια, θα επιχειρήσουμε σε αυτό εδώ να εξετάσουμε το πώς, γιατί και σε τι ποσοστό επηρεάζουν οι λεγόμενες μεταβλητές συστήματος τη μνήμη των αυτόπτων μαρτύρων.

Επίσης, θα επιχειρήσουμε, μέσα από αυτή την ερευνητική προσέγγιση, να απαντήσουμε στο ερώτημα: Ποια από τις παρακάτω αναφερόμενες είναι η καλύτερη ανακριτή τεχνική; και να καταλήξουμε σε ένα ασφαλές συμπέρασμα με βάση τα εδώ παρατιθέμενα επιστημονικά δεδομένα. Ας πάρουμε λοιπόν ξανά τα πράγματα από την αρχή.

Οι μεταβλητές συστήματος

Οι μεταβλητές του συστήματος χωρίζονται κι αυτές σε δύο κατηγορίες:

α) σε αυτές που έχουν κάνουν με το δικαστικό πλαίσιο
β) σε αυτές που σχετίζονται με τις ανακριτικές τεχνικές που χρησιμοποιεί κατά καιρούς η αστυνομία και οι λοιποί ανακριτικοί υπάλληλοι.

Καταρχάς, η στάση των δικαστών και των ενόρκων διαμορφώνει ουσιαστικά το κλίμα που επικρατεί εντός της δικαστικής αίθουσας και προϊδεάζει τον/τη μάρτυρα για την πορεία και την κατάληξη της δικής.

Το δικαστικό βίωμα του/της μάρτυρος διαμορφώνεται από την όλη ατμόσφαιρα των ποινικών δικαστηρίων, ιδιαίτερα δε όταν το συγκεκριμένο άτομο δεν έχει συνηθίσει, λόγω της έλλειψης ανάλογων εμπειριών στο παρελθόν του, σ’ ένα περιβάλλον που του ασκεί ισχυρή υποβολή. Συνεπώς, το παραπάνω πλαίσιο επηρεάζει κι αυτό με τη σειρά του το τι θα αναφέρει ή το τι δεν θα αναφέρει ο/η μάρτυρας στην κατάθεσή του/της.

Ακόμη, σύμφωνα με τον Αμερικανό δικαστή και πολιτικό Robert H. Henry κατά τη διάρκεια της δίκης το θύμα βιώνει τη μεγαλύτερη ψυχολογική πίεση, καθότι εξαναγκάζεται να ανακαλέσει και κατ’ επέκταση να αναβιώσει το έγκλημα που υπέστη. Εκείνη μάλιστα τη στιγμή το θύμα βιώνει μια συναισθηματικά φορτισμένη κατάσταση, η οποία, όπως προαναφέραμε, επηρεάζει την κατάθεσή του.

Τέλος, το είδος του πλαισίου της δίκης επηρεάζει τις ψυχολογικές επιδράσεις που υφίστανται το θύμα ή ο αυτόπτης/η αυτόπτις μάρτυρας. Δηλαδή, η ψυχολογική πίεση που δέχεται το άτομο κατά τη διάρκεια μιας τακτικής δίκης, η οποία διενεργείται από τον ανακριτή και τον γραμματέα, δίχως την παρουσία κοινού, διαφοροποιείται από αυτή που δέχεται σε δίκες μπροστά σε ακροατήριο (Eysenck, 2010, Χαλ-λουμής, 2012 & Robert Harlan Henry, 2021).

Οι παλαιότερες τεχνικές που χρησιμοποιούνταν από τις ανακριτικές και τις δικαστικές αρχές για την ανάκριση των αυτοπτών μαρτύρων ελάττωναν το ποσοστό ακριβείας των καταθέσεων τους. Κι αυτό οφειλόταν:

• Στις ερωτήσεις κλειστού τύπου, πχ «Πες μου τι μάρκα ήταν το αυτοκίνητο του δράστη;», από τις οποίες οι διενεργούντες την ανάκριση εξήγαγαν μόνο πολύ συγκεκριμένες πληροφορίες επί του θέματος.
• Σε μια σειρά άκαμπτων και προκαθορισμένων ερωτήσεων, τις οποίες οι αστυνομικοί έκαναν σε κάθε ανάκριση, δίχως να λαμβάνουν υπόψη τους τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της κάθε υπόθεσης, αλλά και τις απαντήσεις που τους έδιδαν σε αυτά οι αυτόπτες μάρτυρες και
• Συχνά οι ανακριτικοί υπάλληλοι διέκοπταν τους/τις αυτόπτες μάρτυρες κατά τη διάρκεια της ανάκρισης με αποτέλεσμα να στρέφεται η προσοχή των τελευταίων προς τους πρώτους και οι μάρτυρες να απομακρύνονται από την κατάθεσή τους.

Ουσιαστικά η παραδοσιακή ανάκριση δημιουργούσε έναν/μια παθητικό/ή αυτόπτη μάρτυρα από τον οποίο ή από την οποία ο/η ανακριτικός υπάλληλος έπρεπε να αποσπάσει πληροφορίες σχετικά με το γεγονός που αυτός ή αυτή βίωσε.

Για αυτό τον λόγο σήμερα οι ανακριτές και οι άλλοι δημόσιοι λειτουργοί χρησιμοποιούν ερωτήσεις ανοιχτού τύπου, οι οποίες καθιστούν τον/την αυτόπτη μάρτυρα ενεργό/ή, έτσι ώστε να παράγει ελεύθερα τις απαραίτητες πληροφορίες που αυτοί ζητούν να μάθουν σχετικά με το συμβάν. Μάλιστα, για να είναι περισσότερο αποτελεσματικές οι συγκεκριμένες ερωτήσεις πρέπει να διέπονται από ουδετερότητα και να μην εμπεριέχουν ένταση και δύναμη (Eysenck, 2010 & Χαλλουμής, 2012).

Τέλος, αξίζει να αναφερθεί εδώ ότι όλα αυτά τα σφάλματα μνήμης μπορούν να έχουν σημαντικές συνέπειες στη ζωή των ανθρώπων. Μάλιστα, εάν η αστυνομία εφαρμόζει ερωτήσεις-παγίδα κατά τη διάρκεια των ανακρίσεων υπόπτων ή αυτοπτών μαρτύρων, τότε η πιθανότητα υποβολής μπορεί να οδηγήσει σε λάθος αναγνωρίσεις ή αναξιόπιστες ομολογίες. Ακόμα και δίχως την παρουσία ερωτήσεων- παγίδα, η λάθος κατανομή αναμνήσεων μπορεί να οδηγήσει σε ανακριβείς μαρτυρίες (TED-Ed, 2020).

Μια συνήθης ανακριτική τεχνική είναι η αναγνώριση. Δηλαδή, οι ανακριτικοί υπάλληλοι ζητούν από τον/τη μάρτυρα να αναγνωρίσει τον δράστη/τη δράστρια του εγκλήματος μέσα σε μια σειρά από υπόπτους. Αυτό συμβαίνει είτε με τη φυσική παρουσία των υπόπτων ενώπιον των μαρτύρων είτε μέσω της προβολής των βίντεο, στα οποία προβάλλονται οι ύποπτοι του εγκλήματος και τα οποία παρέχουν οι κάμερες και οι τηλεοράσεις κλειστού κυκλώματος, αν και αυτά δεν αποτελούν βάσει νόμου αδιάψευστα στοιχεία αναγνώρισης των ενόχων, είτε μέσω επίδειξης φωτογραφιών των υπόπτων από τους ανακριτικούς υπαλλήλους στον/στην αυτόπτη μάρτυρα.

Υπάρχουν δύο είδη παρουσίασης υπόπτων:

• Οι ταυτόχρονες παρουσιάσεις, στις οποίες όλοι οι ύποπτοι παρουσιάζονται στον/ στην αυτόπτη μάρτυρα την ίδια στιγμή για αναγνώριση και
• Οι διαδοχικές παρουσιάσεις, στις οποίες ο αυτόπτης ή η αυτόπτις μάρτυρας βλέπει έναν/ μια ύποπτο τη φορά.

Τώρα όσον αφορά την αποτελεσματικότητα του κάθε είδους παρουσίασης έγιναν τουλάχιστον 25 συγκριτικές μελέτες, οι οποίες κατέληξαν στο παρακάτω συμπέρασμα: Οι διαδοχικές παρουσιάσεις μείωσαν σχεδόν κατά το ήμισυ την πιθανότητα αναγνωρίσει κάποιος/κάποια κατά λάθος ως τον δράστη ή τη δράστρια του εγκλήματος, που είδε ή βίωσε, ένα αθώο άτομο, όταν ο/η ένοχος ήταν απών/απούσα. Από την άλλη πλευρά όμως οι διαδοχικές παρουσιάσεις μείωσαν και το ποσοστό ορθής αναγνώρισης του υπόπτου, όταν, δηλαδή, ο/η ένοχος ήταν παρών/παρούσα στην αναγνώριση υπόπτων.

Κι αυτό συνέβη διότι, όπως αποδείχθηκε, οι μάρτυρες υιοθετούν ένα πιο αυστηρό κριτήριο αναγνώρισης στις διαδοχικές παρά στις ταυτόχρονες παρουσιάσεις. Μάλιστα, για τη βελτίωση της επίδοσης των αυτοπτών μαρτύρων στην αναγνώριση προσώπων βοηθά σημαντικά η εκ των προτέρων προειδοποίηση στον/στην αυτόπτη μάρτυρα από τους ανακριτικούς υπαλλήλους ότι ο/η ένοχος του εγκλήματος μπορεί να μην βρίσκεται εντός της λίστας των υπόπτων που αυτοί του/της υποδεικνύουν.

Κι αυτό πρέπει να γίνει διότι, όπως γνωρίζουμε βάσει επιστημονικών μελετών, ο άνθρωπος είναι ιδιαίτερα επιρρεπής στις υποδείξεις των άλλων. Δηλαδή, ένας/μια μάρτυρας επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από τις υποδείξεις των αστυνομικών, στις οποίες εκτίθεται μετά το έγκλημα και πριν την κατάθεσή του/της στο δικαστήριο. Οπότε συχνά έχει την τάση να αναγνωρίζει «κάποιον» /«κάποια» μεταξύ αυτών που του/της υποδεικνύει ο ανακριτικός υπάλληλος ως τον δράστη ή τη δράστρια του εγκλήματος που έγινε εις βάρος του/της (Eysenck, 2010).

Μια εναλλακτική τεχνική ανάκρισης είναι η ύπνωση. Σε αυτή την περίπτωση όμως αλλοιώνεται η κατάσταση της συνείδησης του/της μάρτυρος. Μάλιστα, οι υπνωτισμένοι αυτόπτες μάρτυρες μπορούν να ανακαλέσουν περισσότερες πληροφορίες για το συμβάν που βίωσαν, ακόμα και λεπτομέρειες. Βέβαια, οφείλουμε να αναφέρουμε εδώ ότι οι υπνωτισμένοι αυτόπτες μάρτυρες μπορούν να ανακαλέσουν μια αχρείαστη λεπτομέρεια σχετικά με το γεγονός που βίωσαν, η οποία όμως να είναι απολύτως αναληθής. Τέλος, εξαιτίας του γεγονότος ότι έχουν μειωμένη συνειδητότητα κατά τη διάρκεια της ανάκρισης οι αυτόπτες μάρτυρες είναι λιγότερο επιφυλακτικοί κι επηρεάζονται εύκολα από παραπλανητικές ερωτήσεις (Eysenck, 2010).

Τέλος, μια άλλη ανακριτική τεχνική είναι η γνωστική ανάκριση. Σε αυτήν ο αυτόπτης/η μάρτυρας αρχικά επαναδημιουργεί το πλαίσιο στο οποίο έλαβε χώρα το συμβάν που βίωσε, περιλαμβάνοντας σε αυτό πληροφορίες σχετικά με το περιβάλλον του εγκλήματος, αλλά και για το τι ένοιωσε κατά τη διάρκεια αυτού. Έπειτα, αναφέρει ό,τι έχει να κάνει με τη στιγμή του γεγονότος, ακόμα κι αν αυτό είναι μια αποσπασματική πληροφορία. Στη συνέχεια με τη βοήθεια των κατάλληλων ερωτήσεων, βλέπει το περιστατικό κι από διαφορετικές οπτικές γωνίες (εκείνες των άλλων αυτοπτών μαρτύρων ή το περιγράφει με αρκετές διαφορετικές σειρές, π.χ από πίσω προς τα μπρος). Οπότε η γνωστική ανάκριση εστιάζει περισσότερο στην ανάκληση παρά στην αναγνώριση.

Ακόμη, η συγκεκριμένη ανακριτική τεχνική έχει μερικά επιπλέον πλεονεκτήματα που την καθιστούν ιδιαίτερα χρήσιμη στην ανάκληση των αναμνήσεων των αυτοπτών μαρτύρων: Καταρχάς, βασίζεται στη γνώση της επιστημονικής κοινότητας για την ανθρώπινη μνήμη. Έπειτα εξαιτίας αυτού, οι αυτόπτες μάρτυρες υποβάλλονται σε αυτήν αμέσως μετά το συμβάν. Ακόμη, αυτή η τεχνική αυξάνει τις πληροφορίες που αποκτώνται από τις καταθέσεις των αυτοπτών μαρτύρων. Τέλος, μπορεί να χρησιμοποιηθεί επιτυχώς και σε υπόπτους εγκλημάτων (Eysenck, 2010).

Όμως, ποια από τις προαναφερόμενες είναι η καλύτερη ανακριτή τεχνική; Το ερώτημα αυτό οδήγησε την επιστημονική κοινότητα να προχωρήσει σε συγκριτικές μελέτες και έρευνες όσον αφορά το ποσοστό των ορθών καταθέσεων που δίδουν οι αυτόπτες μάρ-τυρες, όταν ανακριθούν με κάθε μια από τις προαναφερθείσες ανακριτικές τεχνικές. Ενδεικτικά παραδείγματα αυτών των μελετών αποτελούν οι παρακάτω:

Το 1985 οι Geiselman κ.α. απέδειξαν ότι η γνωστική ανάκριση είναι η καλύτερη ανακριτική τεχνική, καθότι οι αυτόπτες μάρτυρες μέσω αυτής παράγουν το υψηλότερο ποσοστό σωστών καταθέσεων (41,1%). Δεύτερη, σε σειρά έρχεται η ύπνωση με ποσοστό ορθών καταθέσεων 38% και τρίτη η τυπική ανάκριση με 29,4%. Βεβαία, αν και σε τελική ανάλυση το ποσοστό των σωστών καταθέσεων που δόθηκαν με γνωστική ανάκριση ήταν υψηλότερο συγκριτικά με την τυπική, στην πραγματικότητα, οι αυτόπτες μάρτυρες κάνουν περισσότερα λάθη στην πρώτη από ό,τι στην τελευταία (Eysenck, 2010).

Το 1987 οι Fisher κ.α. ανακάλυψαν ότι η Ενισχυμένη Γνωστική Ανάκριση ήταν αποτελεσματικότερη από τη γνωστική ανάκριση, καθότι με την πρώτη οι αυτόπτες μάρτυρες έδιναν υψηλότερο ποσοστό ορθών καταθέσεων από ό,τι με τη δεύτερη. Στην ενισχυμένη γνωστική ανάκριση οι αυτόπτες μάρτυρες έδιναν ορθές καταθέσεις σε ποσοστό 57,5%, ενώ στη γνωστική ανάκριση το ποσοστό ορθών καταθέσεων ήταν μόνο 39,6%. Όμως όσο κι αν αυτό φαίνεται εντυπωσιακό, η ενισχυμένη γνωστική ανάκριση, στην πραγματικότητα, έχει ένα σοβαρό μειονέκτημα. Κι αυτό είναι το γεγονός ότι αυξάνει, κατά 28%, το ποσοστό λανθασμένων καταθέσεων που δίνουν οι αυτόπτες μάρτυρες (Eysenck, 2010).

Συμπέρασμα

Καταρχάς, αξίζει να ξανά ναφέρουμε, όπως και στο παλαιότερο άρθρο μας, ότι όσον αφορά το ερώτημα για το πώς, ποιος/ποιοι από τους προαναφερόμενους παράγοντες επηρεάζουν περισσότερο ή λιγότερο τη μνήμη των αυτοπτών μαρτύρων και γιατί, θεωρούμε, βάσει αυτών που μελετήσαμε, κατά τη διάρκεια της συγγραφής του παρόντος άρθρου, ότι όλοι τους επηρεάζουν ο καθένας στον δικό του βαθμό και με τον δικό του τρόπο τις αναμνήσεις και κατ’ επέκταση τις καταθέσεις των αυτοπτών μαρτύρων, ανάλογα, βέβαια, με το προφίλ του εκάστοτε μάρτυρα, το είδος του εγκλήματος που έλαβε χώρα, αλλά και την ανακριτική τεχνική που ακολουθήθηκε από τους ανακριτικούς υπαλλήλους και το πλαίσιο της δίκης που διαμορφώθηκε.

Επιπροσθέτως, όσον αφορά το ποια από τις προαναφερθείσες ανακριτικές τεχνικές είναι καλύτερη από τις άλλες, η απάντησή μας σε αυτό το λογικό ερευνητικό ερώτημα είναι ότι καμία από αυτές δεν μας οδηγεί από μόνη της στο μέγιστο ποσοστό σωστών καταθέσεων όσο σύγχρονη ή δοκιμασμένη κι αν είναι.

Ωστόσο, ένας σωστά σχεδιασμένος συνδυασμός των προαναφερόμενων ανακριτικών τεχνικών μπορεί να μας οδηγήσει, εάν διενεργηθεί σωστά, σε καλύτερα αποτελέσματα. Κι αυτό διότι, όπως είδαμε, κάθε ανακριτική τεχνική έχει τα θετικά και τα αρνητικά της. Ο συνδυασμός, όμως, των θετικών όλων αυτών λύνει πολλά από τα υπάρχοντα προβλήματα των ανακρίσεων. Τέλος, συνοψίζοντας καλό είναι να θυμόμαστε ότι για τίποτα, πόσο μάλλον για την αλήθεια, δεν υπάρχει χρυσή συνταγή.

Βιβλιογραφία

(2016). Η στέρηση ύπνου οδηγεί σε ψευδείς ομολογίες κατά την ανάκριση. Ανακτήθηκε 30 Οκτωβρίου 2021 από: newsbeast.gr/world/arthro/2127625/i-sterisi-ipnou-odigi-se-psevdis-omologies-kata-tin-anakrisi

(2020). Δολοφονία Τοπαλούδη: Σήμερα 13/1 η δίκη στο Μικτό Ορκωτό Δικαστήριο της Αθήνας. Ανακτήθηκε 30 Οκτωβρίου 2021 από: bankingnews.gr/index.php?id=478180.

Eysenck, M. W. (2010). Βασικές Αρχές Γνωστικής Ψυχολογίας. Αθήνα. Gutenberg

Gocar Team. (2023). Τι πρέπει να κάνω αν δω τροχαίο ατύχημα μπροστά μου; Ανακτή-θηκε 8 Σεπτεμβρίου 2025 από: gocar.gr/useful/tips/41875,kanw_troxaio_atyxhma_mprosta_moy.html.

Neogy, S. (2020). An Analysis of Confidence in Eyewitness Testimony. Ανακτήθηκε 8 Σεπτεμβρίου 2025 από: hccjarmlnlu.wordpress.com/2020/07/17/an-analysis-of-confidence-in-eyewitness-testimony

Robert Harlan Henry. (2021, Σεπτέμβριος 23). In Wikipedia. Ανακτήθηκε 26 Νοεμ-βρίου 2021 από: en.wikipedia.org/wiki/Robert_Harlan_Henry

TED-Ed. (2020, Σεπτέμβριος 8). Are all of your memories real? - Daniel L. Schacter. Ανακτήθηκε 21 Νοεμβρίου 2021 από: youtube.com/watch?v=D-2p86FvqF4.

Χαλλουμής, Κ. (2012). Η μη ηθελημένη ανακριβής μαρτυρία. ανακτήθηκε από: SSRN Library

Χατζηγεωργίου, Α. (Χ). Ποιοι είναι οι κίνδυνοι της ύπνωσης; Ανακτήθηκε 8 Σεπτεμ-βρίου 2025 από: ypnotherapist.gr/poioi-einai-oi-kindynoi-tis-ypnosis

* Το παρόν άρθρο αποτελεί απόσπασμα από σεμιναριακή εργασία που πραγματοποιήθηκε κατά το Ζ΄ εξάμηνο του 4ου έτους στο Παιδαγωγικό τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Κρήτης με τίτλο: «Η μνήμη των αυτόπτων μαρτύρων».

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...