Ψυχολογία της Απελευθέρωσης: Η αποδόμηση του status quo στην Κοινωνική Ψυχολογία

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η Κοινωνική Ψυχολογία στον 20ο αιώνα και η Κριτική που της ασκήθηκε.

Ο 20ος αιώνας αποτέλεσε αδιαμφισβήτητα τομή στην ιστορία της ανθρωπότητας γενικότερα, αλλά και της Κοινωνικής Ψυχολογίας ειδικότερα.

Δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι, ο Ψυχρός Πόλεμος, η άνοδος του Μαρξισμού και οι κοινωνικοταξικές ανακατατάξεις που επέφερε, το σταδιακό τέλος της αποικιοκρατίας, η δημιουργία των σύγχρονων εθνών-κρατών και η χειραφέτηση των γυναικών, αποτέλεσαν μερικά μόνο από τα γεγονότα που συγκλόνισαν τον κόσμο και οδήγησαν σε πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές και πολιτισμικές αλλαγές που επηρέασαν βαθιά τη σκέψη τόσο των λαών ανά την υφήλιο, όσο και των κοινωνικών ψυχολόγων.

Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο συγκεκριμένα, ξεκινάει μια προσπάθεια των κοινωνικών ψυχολόγων να κατανοήσουν τους βαθύτερους παράγοντες που παρακινούν τη «μάζα» και να αναλύσουν την ανθρώπινη συμπεριφορά στα πλαίσια της κοινωνίας, λαμβάνοντας στην πλειοψηφία τους, ως αφορμή, τα εγκλήματα της Ναζιστικής Γερμανίας και την υπακοή των ανθρώπων στην εξουσία (Onurcan & Hasan, 2019).

Είναι η περίοδος όπου έργα όπως αυτά των Reich, Adorno, Asch, Milgram, Zimbardo, αποκτούν μεγάλη αναγνωρισιμότητα και φτάνουν να τη χαρακτηρίσουν ως «Χρυσή Εποχή της Κοινωνικής Ψυχολογίας».

Παράλληλα όμως, κατά τις δεκαετίες ’60-’70, ξεκινάει και μια στροφή στη σκέψη και την έρευνα κάποιων κοινωνικών ψυχολόγων, ένα είδος κριτικής απέναντι στα αποτελέσματα της Κοινωνικής Ψυχολογίας. Η κρίση αυτή χαρακτηρίζεται από ποικίλες διαστάσεις, που αμφισβήτησαν ιδιαίτερα την κατεύθυνση που είχε λάβει η Κοινωνική Ψυχολογία, ειδικότερα σε επίπεδο πολιτικό, κοινωνικό και μεθοδολογικό.

Οι έννοιες του χώρου και του χρόνου, υπήρξαν καθοριστικές, καθώς το γενικότερο Ψυχροπολεμικό κλίμα και η «εμμονή» της Αμερικανικής κυβέρνησης (και κοινωνίας) να επιβληθούν ενάντια στον «κίνδυνο» της Σοβιετικής επέκτασης, ενίσχυσαν εκτός από τις στρατιωτικές επεμβάσεις ανά τον κόσμο και την επιρροή πάνω στην έρευνα της Κοινωνικής Ψυχολογίας.

Η επιρροή αυτή εκφράστηκε με χρηματοδοτήσεις και κατευθυντήριες γραμμές, που στόχευαν στην ενίσχυση της ιδέας περί Αμερικανικής υπεροχής στην κοινή γνώμη, την προσπάθεια εύρεσης μέσων κοινωνικού ελέγχου από την κυβέρνηση (Christinaki, 2016), με έμφαση στην ατομικότητα (Tajfel, 1974) και αποκομμένη από τις ιδέες της κοινωνικής ανισότητας και των κατώτερων στρωμάτων.

Λατινική Αμερική και Ψυχρός Πόλεμος

Μία από τις περιοχές που επλήγησαν περισσότερο από τις πολιτικές της Αμερικανικής κυβέρνησης, ήταν αυτή της Λατινικής Αμερικής. Τα κράτη της Λατινικής Αμερικής, αν και ιστορικά και πολιτισμικά διαφορετικά μεταξύ τους, παρουσίαζαν κατά τον 20ο αιώνα ορισμένα ομοιογενή χαρακτηριστικά, τα οποία ξεδιπλώνονται σε επίπεδο πολιτικό, κοινωνικό και οικονομικό.

Αρχικά, η γεωπολιτική θέση της Λατινοαμερικάνικης ηπείρου, αποτέλεσε αφορμή για την ένταξη της στη σφαίρα επιρροής των ΗΠΑ, στα πλαίσια του Ψυχρού Πολέμου. Χαρακτηριστικό είναι πως κάθε προσπάθεια ή έστω υποψία, γύρω από την επικράτηση κομμουνιστικής και σοσιαλιστικής κυβέρνησης στις χώρες της Λατινικής Αμερικής, οδηγούσε στην άμεση επέμβαση των ΗΠΑ, με πρόφαση πάντα την «διασφάλιση της ασφάλειας στο κατώφλι της».

Αυτό οδηγούσε και στο επόμενο χαρακτηριστικό των Λατινοαμερικάνικων κρατών, τα συνεχή στρατιωτικά πραξικοπήματα και χουντικά – αντιδημοκρατικά καθεστώτα που μάστιζαν τις χώρες και δημιουργούσαν συνθήκες διαφθοράς, καταπάτησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και εξολόθρευσης πολιτικών αντιπάλων (Μυλωνάκη, 2012).

Το τελευταίο κοινό χαρακτηριστικό, αφορά τις οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες που διέτρεχαν τους λαούς νότια του Μεξικού. Το κλίμα διαφθοράς και ανισότητας στην κατανομή του πλούτου, δεν επέτρεπε στην αξιοποίηση των πόρων των εκάστοτε κρατών, καθιστώντας αδύνατη την προοπτική οικονομικής αυτάρκειας, και οδηγώντας το λαό σε συνθήκες εξαθλίωσης, φτώχειας και αναλφαβητισμού (Hobsbawm, 2006).

Στο πλαίσιο αυτό, άρχισε να αναπτύσσεται, κυρίως ανάμεσα σε αριστεριστές διανοούμενους και φοιτητές, η ιδέα για ανάγκη μιας κοινωνικής αλλαγής, που θα μπορούσε να έχει τόσο ένοπλη μορφή (με την ένταξη πολλών από αυτούς σε ένοπλα κινήματα της περιόδου), όσο και μια πιο εις βάθους αλλαγή στη σκέψη των ανθρώπων, με έμφαση στην παιδεία, την πολιτική, τη θρησκεία, τη φιλοσοφία και την κοινωνική διάρθρωση.

Είναι και η περίοδος που ανθίζουν μεγάλα κοινωνικά κινήματα, όπως οι αντιπολεμικές διαδηλώσεις για το Βιετνάμ, η επανάσταση στην Κούβα, το φοιτητικό κίνημα τον Μάϊο του ’68 στη Γαλλία, καθώς και τα κινήματα κατά των φυλετικών διακρίσεων και των διακρίσεων απέναντι στους ομοφυλόφιλους.

Οι συνθήκες που προαναφέρθηκαν, ίσχυαν και στο Ελ Σαλβαδόρ, ένα από τα κράτη της Λατινικής Αμερικής, στο οποίο και γεννήθηκε τη δεκαετία του ’80 ένα από τα πιο πρωτοποριακά ρεύματα στην επιστήμη της Κοινωνικής Ψυχολογίας, αυτό της Ψυχολογίας της Απελευθέρωσης. Πρωτεργάτης της θεωρίας αυτής, αποτέλεσε ο Ιησουίτης ιερέας και κοινωνικός ψυχολόγος, Ignacio Martin-Baro (Montero, 2007).

Η Ιστορική Εξέλιξη της "Απελευθέρωσης"

Η έννοια της «Απελευθέρωσης» δεν ήταν άγνωστη στον πολιτικό και φιλοσοφικό έως τότε κόσμο. Ο Βραζιλιάνος εκπαιδευτικός Paulo Freire το 1964, ήταν αυτός που πρώτος μίλησε για Απελευθέρωση στον τομέα της παιδείας, κάνοντας αναφορά σε ένα είδος «εκπαίδευσης των καταπιεσμένων».

Η εκπαίδευση που οραματιζόταν, δεν είχε απλώς στόχο την καταπολέμηση του αναλφαβητισμού, αλλά ένα συνολικό πρόγραμμα παιδείας που θα στόχευε στην αφύπνιση των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων, για μια κοινωνία με δικαιοσύνη, ισότητα και ανακατανομή του πλούτου (Montero, 2007).

Οι ιδέες τόσο του ίδιου, όσο και των υπόλοιπων θεωρητικών της Απελευθέρωσης, αντλούσαν στοιχεία από τον Μαρξισμό, τα οποία προσάρμοζαν στις ιδιαιτερότητες των Λατινοαμερικάνικων χωρών, συχνά αμφισβητώντας τον δογματικό Σταλινισμό που κυριαρχούσε στη Σοβιετική Ένωση και την Ανατολική Ευρώπη. Οι σκέψεις περί Απελευθέρωσης άγγιξαν έντονα και άλλους τομείς, όπως η θρησκεία, η οποία διαδραμάτιζε σημαντικό ρόλο στην καθημερινότητα των λαών της Λατινικής Αμερικής.

Η Απελευθέρωση εδώ, δεν υιοθέτησε τη μαρξιστική οπτική για απόρριψη της θρησκείας, αλλά περισσότερο τη χρησιμοποίησε ως ένα μέσο σύνδεσης του επιστημονικού λόγου με τους αγροτικούς και εργατικούς πληθυσμούς, δίνοντας έμφαση σε μια θρησκεία που θα βασίζεται στην πράξη παρά στα λόγια, στην ισότητα και στην ενδυνάμωση των κοινωνικών δομών ανάμεσα στους πιστούς (Osorio, 2009).

Φυσικά το κίνημα αυτό δε θα μπορούσε να μην έχει και πολιτικοοικονομικές και κοινωνιολογικές προεκτάσεις, ασκώντας κριτική στον καπιταλισμό και τις σχέσεις υποτελούς εξάρτησης και εκμετάλλευσης που δημιουργούνται ανάμεσα στα πλουσιότερα και τα φτωχότερα κράτη. Εντούτοις, ο Martin-Baro το 1986, δημοσίευσε στο περιοδικό Psychology Bulletin του Πανεπιστημίου του Σαν Σαλβαδόρ, το κείμενο του με τίτλο «Toward a Psychology of Liberation», θέτοντας τα θεμέλια για την εισαγωγή των ιδεών της Απελευθέρωσης και στην Κοινωνική Ψυχολογία.

Η Ψυχολογία της Απελευθέρωσης του Ignacio Martin-Baro

Η Ψυχολογία της Απελευθέρωσης όπως εκφράστηκε από τον Ignacio Martin-Baro, διέθετε ορισμένες βασικές αρχές. Αρχικά, ο Martin-Baro άσκησε κριτική στην παραδοσιακή Ψυχολογία, επικρίνοντας τον απολιτικό χαρακτήρα που είχε λάβει, με έμφαση στον ατομικισμό και εμμένοντας σε έναν προσανατολισμό μακριά από την κοινωνία.

Στην Απελευθέρωση, η Ψυχολογία έχει εξ’ ορισμού πολιτικό και κοινωνικό υπόβαθρο. Πρότεινε μία νέα προσέγγιση της Κοινωνικής Ψυχολογίας, η οποία θα ξεκινά από κάτω προς τα πάνω, από τη βάση δηλαδή των κοινωνικών δομών (Montero, 2009). Ο Martin-Baro πίστευε πως η Ψυχολογία μπορεί να αποτελέσει ένα εργαλείο κοινωνικής δικαιοσύνης, μέσα από προεκτάσεις της όπως η ψυχοθεραπεία.

Στόχος αυτών δε θα πρέπει να είναι η εναρμόνιση των υποκειμένων με τα κοινωνικώς κατασκευασμένα πρότυπα που επιβάλλονται από τα κυρίαρχα πρόσωπα (είτε εντός, είτε εκτός της εκάστοτε χώρας), αλλά περισσότερο η αφύπνιση της κοινωνικής συνείδησης των καθημερινών ανθρώπων με στόχο την αλλαγή. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο με τη θεμελίωση μιας νέας κατεύθυνσης στην Κοινωνική Ψυχολογία, με αντικείμενο τη μελέτη των καταπιεσμένων λαών και έμφαση στις ιδέες της συλλογικότητας και της δικαιοσύνης, παρά της ατομικότητας. Η Ψυχολογία οφείλει συνεπώς να ασχοληθεί με την απελευθέρωση των αδυνάμων.

Η ιδέα αυτή συνδέεται και με μια άλλη αρχή της Απελευθέρωσης, η οποία στοχεύει στην αναδιάρθρωση της πολιτικής σκηνής των Λατινοαμερικάνων κρατών. Ο Martin-Baro ενδιαφερόταν έντονα για την πολιτική κατάσταση της πατρίδας του, του Ελ Σαλβαδόρ, καθώς και των υπολοίπων χωρών της Λατινικής Αμερικής. Χαρακτηριστικό είναι άλλωστε πως μεσολάβησε για επίτευξη διαπραγματεύσεων μεταξύ της απολυταρχικής ακροδεξιάς κυβέρνησης του Ελ Σαλβαδόρ και των κομμουνιστών ανταρτών, ενώ δολοφονήθηκε μαζί με άλλους 7 Ιησουίτες και μέλη του Πανεπιστημίου, από παραστρατιωτικούς της κυβέρνησης, λόγω των αριστερών πεποιθήσεων του.

Βέβαια ο ίδιος ο Martin-Baro τήρησε στάση υπέρ της ειρήνης μέχρι το τέλος της ζωής του και ασχολήθηκε εκτεταμένα με τις επιπτώσεις της γενικευμένης, καθημερινής βίας και του απολυταρχισμού στην ψυχική υγεία των ανθρώπων.

Μελέτησε την επίδραση που ασκεί στην κοινωνικοποίηση, κυρίως των παιδιών, όλο αυτό το βίαιο και πολεμικό κλίμα, οδηγώντας τους ανθρώπους να αναπτυχθούν σε μία κανονικότητα που ανακυκλώνει και συντηρεί αυτές τις πρακτικές (Μυλωνάκη, 2012).

Για την Ψυχολογία της Απελευθέρωσης, στόχος θα πρέπει να είναι η ενεργοποίηση των καταπιεσμένων λαών, ώστε να διαμορφωθεί ένας κόσμος και μια κοινωνία δίχως καταπίεση. Για να επέλθει αυτή η κοινωνία, είναι ζωτικής σημασίας, όχι μόνο η πολιτική απελευθέρωση (κυβερνήσεις από το λαό για το λαό, τέλος της αποικιοκρατίας), αλλά κυρίως η ιδεολογική και πνευματική απελευθέρωση των ανθρώπων (Montero, 2009).

Η έννοια της Απελευθερωτικής "Πράξης"

Η ανάγκη για κινητοποίηση του λαού, οδηγεί και σε μια άλλη δομική πτυχή της Ψυχολογίας της Απελευθέρωσης, αυτή της έννοιας της Πράξης. Η Λατινοαμερικάνικη Απελευθερωτική Πράξη αποτελεί ίσως και την ισχυρότερη θέση της Ψυχολογίας της Απελευθέρωσης.

Η Πράξη δεν είναι κάτι στατικό. Αποτελεί μια δυναμική, πολυδιάστατη έννοια που εξελίσσεται χρονικά και συνδυάζει τις ενέργειες της θεωρίας και της πράξης. Ο Martin-Baro αντιτίθεται στην παραδοσιακή φιλοσοφική έρευνα και τη θετικιστικό χαρακτήρα των κοινωνικών επιστημών, τονίζοντας την ανάγκη για μια Ψυχολογία -και όχι μόνο- που θα ξεπερνά τη στυγνή θεωρία και θα αποκτά πρακτικές εφαρμογές στο κοινωνικό πλαίσιο. Τόσο ο ίδιος, όσο και ο Freire πρωτύτερα, συνόψιζαν την ιδέα της Πράξης στα τρίπτυχα «δράση-γνώση-αλλαγή» και «δράση-αναστοχασμός-δράση», που φέρουν επιρροές από την πολιτική φιλοσοφία του Μάο (Μυλωνάκη, 2012).

Η Πράξη συνεπώς είναι ένα κίνημα που συνδυάζει όλες τις προαναφερθείσες επιρροές, όπως η Κριτική Παιδαγωγική του Freire, η Θεολογία και η Φιλοσοφία της Απελευθέρωσης, οι πολιτικές και οικονομικές ιδέες, καταλήγοντας και στην Ψυχολογία της Απελευθέρωσης του Martin-Baro.

Η Πράξη αποτελεί αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης δύο τύπων δρώντων. Από τη μία πλευρά είναι οι εξωτερικοί καταλυτικοί παράγοντες, όπως για παράδειγμα οι κοινωνικοί ψυχολόγοι και από την άλλη πλευρά βρίσκονται οι καταπιεσμένοι λαοί.

Οι δύο αυτές ομάδες οφείλουν να συνεργαστούν μεταξύ τους με κοινό στόχο την ανάπτυξη κριτικής σκέψης, τη συνεχή αμφισβήτηση του status quo και την κατανόηση μέσω του διαλόγου των όσων είναι ικανοί να πετύχουν για τη βελτίωση της ζωής τους (Burton & Kagan, 2005). Η διάλυση καταληκτικά των καταπιεστικών δομών ωφελεί ολόκληρη την κοινωνία και όχι μόνο τους καταπιεσμένους. Σημαντικό στοιχείο στην προοπτική αυτή είναι η συνεργασία των ηθικά ευσυνείδητων ατόμων εντός του συστήματος, κάτι που αναδεικνύει τη σημασία της ηθικής στη σκέψη του Martin-Baro.

Απο την Ψυχολογία στην Κοινωνική Δικαιοσύνη 

Η έννοια της ηθικής διαδραματίζει μείζονα ρόλο στην απελευθερωτική Ψυχολογία και διαφοροποιείται από την τυπική κατεύθυνση της Ψυχολογίας προς τον ατομικισμό. Ο πρώτος που μίλησε για μια νέα «ηθική της ζωής», ήταν ο Dussel το 1974.

Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή, η ηθική για έναν καταπιεσμένο λαό, βασίζεται στην αντίληψη πως τα αρνητικά πρότυπα ζωής δεν είναι εγγενή χαρακτηριστικά, αλλά αποτελούν αποτέλεσμα επιβολής από εξωτερικούς πολιτικούς και κοινωνικούς παράγοντες. Το άτομο οφείλει να αναπτύσσει τη δική του ηθική πυξίδα, απορρίπτοντας τις υπάρχουσες συνθήκες και δουλεύοντας υπέρ των καταπιεσμένων (Montero, 2007).

Αυτή την ιδέα εξέλιξε και ο Martin-Baro, συνδέοντας την με την Ψυχολογία. Στην Απελευθέρωση, η ηθική είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την κοινωνική δικαιοσύνη. Ο ρόλος του ψυχολόγου είναι να αφήσει την παθητική, απρόσωπη μελέτη στην οποία εντάσσεται λόγω των κοινωνικών νορμών και να εφαρμόσει τις ικανότητες υπέρ των περιθωριοποιημένων, με στόχο την αλλαγή και την προαναφερθείσα κοινωνική δικαιοσύνη (Martin-Baro, 2006).

Ο Martin-Baro άσκησε έντονη κριτική στους ψυχολόγους των χωρών της Λατινικής Αμερικής, θεωρώντας πως έχουν χάσει την κατεύθυνση τους και τον κοινωνικό τους ρόλο. Διαπίστωσε πως η Ψυχολογία στις χώρες αυτές, δεν αντιμετωπίζονταν με την κατάλληλη ιστορικότητα, ούτε με βαρύτητα στο κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο που της αναλογούσε. Πρότεινε μέσω της Ψυχολογίας της Απελευθέρωσης, την προσπάθεια κατανόησης των κοινωνικών σχέσεων και δομών, μέσα από την οπτική των καταπιεζόμενων και όχι των καταπιεστών. Οι ψυχολόγοι μπορούν να βοηθήσουν στη δόμηση μιας ηθικής που στηρίζεται στη συνειδητοποίηση και τη διαμόρφωση κοινωνικής ταυτότητας (Μυλωνάκη, 2012). Μόνο έτσι οι έννοιες της ψυχικής υγείας και της ψυχοθεραπείας μπορούν να έχουν ουσιαστικό κοινωνικό ρόλο, ξεπερνώντας το επίπεδο της θεωρίας.

Αναφερόμενος στη θεωρία, ο Martin-Baro ανέπτυξε μια θέση που έγινε γνωστή ως «Realismo Critico» ή αλλιώς Κριτικός Ρεαλισμός.

Η θεωρία θα πρέπει να λειτουργεί ως ένα εργαλείο που μας βοηθά να κατανοήσουμε τα προβλήματα της πραγματικότητας. Δεν πρέπει η θεωρία να καθορίζει τα προβλήματα, αλλά τα προβλήματα της καθημερινότητας να γεννούν τις δικές τους θεωρίες (Burton & Kagan, 2005).

Ο Martin-Baro στο πλαίσιο αυτής της θέσης, υιοθέτησε και εξέλιξε τις έννοιες της αποιδεολογικοποίησης και της απαλλοτρίωσης του Freire, με ρίζες στη Μαρξιστική θεωρία, κατά την οποίες το άτομο αποκτά συνείδηση της κοινωνικής κατασκευής της κοινωνίας, της θέσης του στο χώρο και το χρόνο και την ικανότητα του να συμβάλλει στην κοινωνική αλλαγή και τη δόμηση της ισότητας και της δικαιοσύνης (Montero, 2004). Η δόμηση έρχεται μέσω του διαλόγου και της ιστορικής μνήμης, του συνδυασμού δηλαδή μεταξύ γνώσης και Πράξης.

Η Απελευθέρωση και η ταύτιση της με την Κριτική Κοινωνική Ψυχολογία

Η Ψυχολογία της Απελευθέρωσης από την πρώτη στιγμή συνδέθηκε στενά με την Κριτική Κοινωνική Ψυχολογία. Άσκησε έντονη κριτική στην παραδοσιακή Ψυχολογία κατηγορώντας τη για ατομικισμό, θετικισμό, ελιτισμό και ανικανότητα να κατανοήσει ρεαλιστικά την κοινωνία.

Ο Martin-Baro πίστευε πως η παραδοσιακή Ψυχολογία είχε γίνει κομμάτι του ίδιου του status quo, καθώς έδινε έμφαση στην ατομική προσωπικότητα, στο πως θα «θεραπεύσει» τον ασθενή, φέρνοντας τον στα κοινωνικά πρότυπα που είχαν δημιουργήσει οι ισχυροί.

Ο ίδιος κατέκρινε την απολυτότητα που διέρρεε τα πειράματα της παραδοσιακής Ψυχολογίας, τα οποία συνήθως περιλάμβαναν ανθρώπους συγκεκριμένων εθνοτήτων, ηλικιών, φύλου, σεξουαλικού προσανατολισμού, αγνοώντας τις διαφορές και ιδιαιτερότητες των πολιτισμών ανά τον κόσμο. Αυτό οδηγούσε σε μη αντικειμενικά αποτελέσματα, ένα είδος μεθοδολογικού ιδεαλισμού όπως έλεγε ο Martin-Baro, κάτι που αναπόφευκτα συμβαίνει όταν προσπαθούμε να μελετήσουμε την κοινωνία και τις ανθρώπινες σχέσεις με αυστηρούς όρους θετικών επιστημών (Μυλωνάκη, 2012).

Ο άκριτος επιστημονισμός που είχε επικρατήσει στην Ψυχολογία, δεν είχε σχέση με τον πραγματικό της ρόλο, τόνιζε ο Martin-Baro, ο οποίος είναι η κατανόηση της ψυχικής υγείας και η εφαρμογή μέσων για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των καταπιεζόμενων (Goodman, Walling, Ghali, 2010).

Εννοείται πως τόσο η Ψυχολογία της Απελευθέρωσης, όσο και το υπόλοιπο σύνολο της Κριτικής Κοινωνικής Ψυχολογίας, απέκτησαν πολιτικές προεκτάσεις· αποτελεί ίσως την ισχυρότερη σύγκλιση ανάμεσα στις δύο προσεγγίσεις.

Με βαθύτατες επιρροές από τον Μαρξισμό, άσκησαν κριτική στο καπιταλιστικό σύστημα και στην εξάρτηση των Λατινοαμερικάνικων -και όχι μόνο- κρατών από τις «μητροπόλεις» (κυρίως οι ΗΠΑ). Δώσανε έμφαση στην ιστορικότητα, το χώρο και το χρόνο, παράγοντες που μαζί με την ιδεολογία οδηγούν στη διαμόρφωση ψυχολογικών εμπειριών και σχέσεων ανάμεσα στα άτομα και στην εξουσία. O Parker για παράδειγμα είχε υποστηρίξει πως η Ψυχολογία λειτουργεί ως εργαλείο ελέγχου των ατόμων από την εξουσία και στόχος της Κριτικής Κοινωνικής Ψυχολογίας (και της Ψυχολογίας της Απελευθέρωσης) θα πρέπει να είναι η «πρακτική αποδόμηση των ηγεμονικών λόγων» (Christinaki, 2016).

Η διαφοροποίηση του Martin-Baro και οι ιδιαιτερότητες της Απελευθέρωσης

Παρά τις ποικίλες ομοιότητες της Ψυχολογίας της Απελευθέρωσης με την Κριτική Κοινωνική Ψυχολογία, σε βαθμό όπου μεταγενέστεροι μελετητές όπως η Montero θα τη θεωρήσουν κομμάτι της, η ίδια η βάση της θεωρίας διατήρησε τις ιδιαιτερότητες του κοινωνικοπολιτικού πλαισίου μέσα στο οποίο δομήθηκε.

Η Ψυχολογία της Απελευθέρωσης γεννήθηκε στη Λατινική Αμερική και ρίζωσε βαθιά στον τόπο αυτό, καθώς και σε άλλες υποβαθμισμένες περιοχές του κόσμου όπως η Αφρική, μέσω προσπαθειών εφαρμογής της, με έμφαση στην κοινωνική αλλαγή και την ηθική.

Ήρθε σε αντίθεση με την Κριτική Κοινωνική Ψυχολογία, η οποία πρέσβευε μια πιο Δυτική και Ευρωπαϊκή οπτική των πραγμάτων (Burton & Kagan, 2005). Οι επιρροές από τη μια πλευρά βασίστηκαν στις έννοιες της Απελευθέρωσης στα πλαίσια της Θεολογίας, της Παιδαγωγικής, καθώς και στον Μαρξισμό, ενώ από την άλλη η Κριτική Κοινωνική Ψυχολογία βασίστηκε σε μια πιο ρεαλιστική, ορθολογική οπτική, με επιρροές από τον μεταμοντερνισμό και το φεμινισμό (Christinaki, 2016).

Ο Martin-Baro τόνισε την ανάγκη για Πράξη, για μεγαλύτερη παρεμβατικότητα στα πλαίσια της κοινότητας, αναπτύσσοντας μια ιδέα περί Κριτικής Κοινοτικής Ψυχολογίας. Η Πράξη ναι μεν λειτουργεί σε τοπική κλίμακα, περιλαμβάνει τη συνεργασία όλων των πλευρών για την επίτευξη της κοινωνικής αλλαγής και δικαιοσύνης, αλλά είναι και πολύ περισσότερο απαραίτητη η αλλαγή σε μια πιο διευρυμένη, παγκόσμια κλίμακα (Christinaki, 2016).

Επιπροσθέτως, η Ψυχολογία της Απελευθέρωσης, παρά τη συμφωνία της με την Κριτική Κοινωνική Ψυχολογία σχετικά με την αδυναμία της μεθοδολογίας στην παραδοσιακή Ψυχολογία, διέθετε μια διαφορετική οπτική, που σχετιζόταν με το μεθοδολογικό εκλεκτικισμό.

Οι θεωρητικοί της Απελευθέρωσης χρησιμοποίησαν ποικίλες μεθόδους έρευνας, τόσο παραδοσιακές όπως ερωτηματολόγια και στατιστικά δεδομένα, όσο και νέες προσεγγίσεις όπως οι κοινωνικές αναπαραστάσεις και η κειμενική ανάλυση.

Η έμφαση όμως δινόταν πάντα στην έρευνα δράσης, μία τεχνική που συνδεόταν άμεσα με την Πράξη, την ενδυνάμωση των κοινοτήτων και την κοινωνική αλλαγή, σε αντίθεση με την Κριτική Κοινωνική Ψυχολογία που τήρησε μια πιο θεωρητική οπτική, βασιζόμενη στην κειμενική κριτική (Burton & Kagan, 2005).

Η Ψυχολογία της Απελευθέρωσης αδιαμφισβήτητα αποτέλεσε μία σημαντική προσέγγιση στα πλαίσια της Κριτικής Κοινωνικής Ψυχολογίας.

Συνδέθηκε έντονα με τη Λατινική Αμερική και βρήκε εφαρμογές σε αρκετές περιοχές του κόσμου με κοινές κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές συνθήκες όπως η Αφρική (Burton & Kagan, 2005).

Έδωσε μια διαφορετική οπτική των κοινωνικών φαινομένων, στηριζόμενη σε μια Ψυχολογία που θα ξεκινούσε από το λαό, τους καταπιεσμένους και θα μπορούσε να συμβάλλει ριζικά στην κοινωνική αλλαγή.

Συνδέθηκε στενά με λοιπές κοινωνικές επιστήμες όπως η παιδαγωγική, η κοινωνιολογία, η φιλοσοφία, ενώ έδωσε και ιδιαίτερη βαρύτητα στη θεολογία στα πλαίσια της κοινότητας. Οι ιδέες του Martin-Baro επηρέασαν σημαντικά τη μετέπειτα πορεία της Κοινωνικής Ψυχολογίας, ειδικότερα η έρευνα του πάνω στις ψυχολογικές επιπτώσεις του πολέμου και της βίας στους ανθρώπους. Το έργο του αποτέλεσε τομή στη μελέτη της διαταραχής μετατραυματικού στρες και της επανένταξης του ατόμου στην κοινωνία.

Σε κάθε περίπτωση, το κίνημα της Απελευθέρωσης και πολύ περισσότερο η Ψυχολογία της Απελευθέρωσης ανέδειξαν την ανάγκη για περαιτέρω ορατότητα γύρω από τις κοινωνικές συνθήκες που μαστίζουν τους περιθωριοποιημένους λαούς του κόσμου, καθώς και την ιδέα για νέα έρευνα και πράξη που θα στοχεύει στις ιδιαίτερες πολιτισμικές συνθήκες και την επίτευξη της κοινωνικής δικαιοσύνης.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Burton, M., & Kagan, C. (2005). Liberation social psychology: Learning from Latin America. Journal of Community & Applied Social Psychology, 15(1), 63–78. doi.org/10.1002/casp.786
Christinaki, A. From Critical Social Psychology to Critical Community Psychology.
Gibson, S., Blenkinsopp, G., Johnstone, E., & Marshall, A. (2018). Just following orders? The rhetorical invocation of ‘obedience’ in Stanley Milgram's post-experiment interviews. European Journal of Social Psychology, 48(5), 585–599. doi.org/10.1002/ejsp.2351
Goodman, D. M., Walling, S., & Ghali, A. A. (2010). Psychology in pursuit of justice: The lives and works of Emmanuel Levinas and Ignacio Martín-Baró. Pastoral Psychology, 59, 585–602. doi.org/10.1007/s11089-009-0260-4
Hobsbawm, E. (1994). The Age of Extremes, 1914–1991 (London. Abacus, 1.
Martín-Baró, I. (1996). Writings for a liberation psychology. Harvard University Press.
Montero, M. (2007). The political psychology of liberation: From politics to ethics and back. Political Psychology, 28(5), 517–533. doi.org/10.1111/j.1467-9221.2007.00588.x
Montero, M. (2009). Methods for liberation: Critical consciousness in action. Psychology of Liberation: Theory and Applications, 73–91. doi.org/10.1007/978-0-387-85784-8_
Onurcan, Y., & Hasan, B. (2019). Rethinking the Golden Age of Social Psychology. Studies in Psychology, 39(1), 195–207. dx.doi.org/10.26650/SP2018-001
Tajfel, H. (1974). Social identity and intergroup behaviour. Social Science Information, 13(2), 65–93. doi.org/10.1177/053901847401300204
Μυλωνάκη, Κ. Θ. (2012). Η Ψυχολογία της Απελευθέρωσης στη Λατινική Αμερική (Doctoral dissertation, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης). doi.org/10.26262/heal.auth.ir.130019

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.