Τι Ξυπνούν οι Γιορτές Μέσα Μας; Γιατί Νιώθουμε Ξανά Παιδιά Μπροστά στους Γονείς; Αγάπη, Ενοχές και Παλιοί Ρόλοι που Επιστρέφουν

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Τι γίνεται όταν κάποιος δεν θέλει να επιστρέψει τα Χριστούγεννα στο σπίτι των γονιών του, αλλά αν δεν το κάνει νιώθει τύψεις;

Τι γίνεται όταν το μόνο που θυμάται είναι οι γονείς με πιτζάμες μπροστά στην τηλεόραση, να μην κάνουν τίποτα, και πλέον αυτό δεν τον γεμίζει, αλλά νιώθει πως «πρέπει» να πάει γιατί αυτό είναι το σωστό; Και τι γίνεται αν τελικά επιλέξει κάτι άλλο, που λογικά θα τον κάνει να περάσει καλύτερα, αλλά οι τύψεις δεν τον αφήνουν να το χαρεί; 

Κάθε χρόνο, λίγο πριν τις γιορτές, πολλοί άνθρωποι βρίσκονται μπροστά σε ένα γνώριμο εσωτερικό δίλημμα:«Δεν θέλω να πάω στο πατρικό μου φέτος… αλλά αν δεν πάω, θα νιώσω τύψεις.» 

Δεν είναι ότι «δεν αγαπούν» την οικογένειά τους. Δεν είναι καν ότι συνέβη κάτι πολύ συγκεκριμένο. Μερικές φορές, αυτό που θυμούνται από το πατρικό δεν είναι γλέντια και ζεστασιά, αλλά σιωπές. Γονείς καθισμένοι μπροστά στην τηλεόραση, βυθισμένοι στη ρουτίνα ή στη θλίψη τους. Μια αίσθηση στασιμότητας. Μια αίσθηση ότι εσύ έπρεπε να είσαι αυτός που «φέρνει ζωή» στο σπίτι. 

Κι ενώ η ενήλικη πλευρά σου τώρα μπορεί να θέλει να περάσει τις γιορτές διαφορετικά με ταξίδι, φίλους, σύντροφο ή ακόμα και ησυχία, μια άλλη φωνή μέσα σου ψιθυρίζει: «Θα πληγωθούν. Θα στεναχωρηθούν. Θα νιώσω ενοχές. Πρέπει να πάω.»

Η Ενοχή που Δεν Είναι Αγάπη, Αλλά Ρόλος

Αυτή η ενοχή, όμως, δεν είναι σύμπτωμα έλλειψης αγάπης. Είναι σύμπτωμα ρόλου. Ρόλου που χτίστηκε χρόνια πριν: του «καλού παιδιού», του «υποστηρικτικού παιδιού», του παιδιού που δεν απογοητεύει τους άλλους. Και τώρα, αν και είσαι ένας ανεξάρτητος, ικανός ενήλικας όλο τον χρόνο, όταν κάθεσαι ξανά στο γιορτινό τραπέζι, κάτι μέσα σου ανασύρει παλιούς ρόλους. Ενεργοποιείται όχι ο ενήλικας εαυτός μας, αλλά το παιδικό κομμάτι που κάποτε χρειάστηκε να προσαρμοστεί για να ανήκει. Για αυτό, συχνά «ξαναγινόμαστε παιδιά» όταν είμαστε με την οικογένεια. Μερικές φορές μιλάμε, αντιδρούμε ή νιώθουμε σαν το παιδί που ήμασταν κάποτε. 

Μπορείς να θυμώνεις με το αδερφάκι σου για ένα επιτραπέζιο, ή να απομακρύνεσαι ή να υπερ-προσαρμόζεσαι στους γονείς. Δεν είναι τυχαίο, ούτε αδυναμία, αλλά ούτε και «οπισθοδρόμηση». Αλλά είναι οι συστημικές δυναμικές της οικογένειας που ενεργοποιούνται.

Η Οικογένεια ως Σύστημα Ρόλων

Μέσα σε κάθε οικογένεια δημιουργούνται με τον καιρό ρόλοι, κανόνες και τρόποι συναναστροφής. Αυτά τα μοτίβα δεν είναι συνειδητά, απλώς «συμβαίνουν» και σταθεροποιούνται: 

• Ποιος φροντίζει ποιον; 
• Ποιος αποφεύγει τις συγκρούσεις; 
• Ποιος σηκώνει την ευθύνη;
•  Ποιος κάνει χιούμορ όταν υπάρχει ένταση; 
• Ποιος παίζει τον «λογικό» και ποιος τον «υπερευαίσθητο»; 

Αυτοί οι ρόλοι δεν επιλέγονται συνειδητά. Αυτοί οι ρόλοι κάποτε μας βοήθησαν να ανταποκριθούμε στο περιβάλλον μας. Διαμορφώνονται μέσα από ανάγκες, ελλείψεις και σιωπηλές συμφωνίες. Σήμερα, όμως, μπορεί να μας περιορίζουν. Και όταν επιστρέφουμε στην οικογένεια, το σύστημα μάς «τραβάει» πίσω στο γνώριμο μοτίβο. 

Μέσα Από την Θεραπεία

Στην παιδική ηλικία του Σ., όταν έβλεπε τους γονείς του κουρασμένους, αποσυρμένους ή θλιμμένους ή υπήρχε ένταση μεταξύ τους, έμπαινε στη μέση με χιούμορ για να «ελαφρύνει την ατμόσφαιρα». Σήμερα είναι ένας ενήλικας, υποστηρικτικός, ώριμος και σοβαρος όταν χρειάζεται. Έμαθε να κάνει το κλίμα ευχάριστο, να προσφέρει ενέργεια και φροντίδα, κρύβοντας όμως τη δική του ανάγκη για στήριξη.

Και όμως: στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι, με το που νιώθει μια μικρή διαφωνία ανάμεσα σε δύο άτομα, ξαφνικά «ξαναγίνεται ο αστείος». Το σώμα και το νευρικό σου σύστημα θυμούνται πρώτα. Ο ενήλικας έρχεται μετά. Ως ενήλικας όμως δυσκολεύεται να πει: «Δεν θέλω να έρθω φέτος» χωρίς να νιώσει ότι εγκαταλείπει «κάποιον». Όμως, αυτό δεν είναι αγάπη. Είναι εσωτερικευμένη ευθύνη για τα συναισθήματα των άλλων.

Γιατί Ενεργοποιούνται οι Παλιοί Τρόποι Συμπεριφοράς στις Γιορτές;

Οι γιορτές φέρνουν κούραση, προσδοκίες, οικογενειακή «ιστορία» που δεν ξεχνιέται, και πολύ αρκετό χρόνο μαζί. Όταν υπάρχει στρες, το νευρικό μας σύστημα επιστρέφει στα πιο παλιά, γνώριμα μοτίβα αντίδρασης. Αυτά που μάθαμε πρώτα. Αυτά που κάποτε μας προστάτευσαν. 

Οι γιορτές όμως έχουν και κάτι συμβολικό: μας επαναφέρουν σε χώρους, μυρωδιές, εικόνες, τόνους φωνής που συνδέονται με το παρελθόν μας. Η μνήμη του σώματος ενεργοποιείται πολύ πριν τις σκέψεις. Το παιδικό κομμάτι «θυμάται»: πότε έπρεπε να σωπάσει, πότε έπρεπε να συμφωνήσει, πότε ήταν υπεύθυνο για την ισορρόπηση των άλλων. Και έτσι, ενώ γνωρίζουμε συνειδητά ότι είμαστε ενήλικες, συναισθηματικά επιστρέφουμε στο τότε. 

Η “Αόρατη Συμφωνία” που Κρατά το Σύστημα Σταθερό

Η οικογένεια λειτουργεί σαν ζωντανός οργανισμός. Όταν ένα μέλος αλλάζει, το σύστημα για να νιώσει ξανά ισορροπία, τείνει να τον «γυρίσει πίσω» στο γνώριμο. Έτσι, αν εσύ πια μιλάς πιο ανοιχτά,βάζεις όρια και δεν αποφεύγεις τις συγκρούσεις, το σύστημα μπορεί να αντιδράσει με φράσεις όπως:«Έλα, τώρα υπερβάλλεις…», «Πότε έγινες τόσο ευαίσθητος;» «Εσύ ήσουν πάντα το ήρεμο παιδί.» 

Δεν σχολιάζουν τη συμπεριφορά σου. Σχολιάζουν την αλλαγή στο σύστημα. 

Αυτό δεν δείχνει αδυναμία. Αντίθετα, είναι αποτέλεσμα του τρόπου που μάθαμε να συνδεόμαστε με τους ανθρώπους που μας φρόντιζαν όταν ήμασταν παιδιά. Η θεωρία της προσκόλλησης εξηγεί ότι οι πρώιμες εμπειρίες με γονείς ή βασικούς φροντιστές διαμορφώνουν το πώς συνδεόμαστε συναισθηματικά και ως ενήλικες. Περίπου το 60% των ανθρώπων αναπτύσσουν ασφαλή τρόπο προσκόλλησης: μπορούν  δηλαδή να επικοινωνούν ανοιχτά, να ζητούν υποστήριξη όταν τη χρειάζονται και ταυτόχρονα να διατηρούν την αυτονομία τους. Το υπόλοιπο 40% έχει πιο «αποφευκτικού τύπου» προσκόλληση, όπου αποστασιοποιούνται από τους άλλους, είτε αγχώδη, όπου ζητούν υπερβολική εγγύτητα και φοβούνται την απόρριψη.

Τα μοτίβα αυτά συχνά συνεχίζονται και στις σχέσεις ενηλίκων, και έτσι όταν επιστρέφουμε στην οικογένεια, συχνά «πέφτουμε στα παλιά». Παράδειγμα: η μητέρα παρεξηγείται με το σχόλιό σου για το χριστουγεννιάτικο γλυκό, και εσύ αρχίζεις να την καθησυχάζεις υπερβολικά. Η κόρη που κάποτε «συμφιλίωνε» τους άλλους, τώρα λέει: «Αν κάτι με στενοχωρεί, θα το πω». Αμέσως ο αδελφός αντιδρά: «Εσύ από πότε μιλάς έτσι;» Ο πατέρας αλλάζει θέμα. Η μητέρα το παίρνει προσωπικά. Δεν αντιδρούν στο περιεχόμενο. Αντιδρούν στη διατάραξη του παλιού μοτίβου. 

Η Επίδραση του Στρες & Ο Ρόλος της Ιδιοσυγκρασίας

Η φροντίδα των γονιών είναι σημαντική για τη διαμόρφωση της προσκόλλησης, αλλά δεν είναι ο μοναδικόςπαράγοντας. Η επίδραση του στρες, ειδικά όταν ήταν έντονο ή παρατεταμένο στην παιδική ηλικία, μπορεί να αποδυναμώσει τον δεσμό και να ξαναφέρνει στην επιφάνεια παλιές ανασφάλειες. Η προσωπικότητα του κάθε παιδιού παίζει επίσης ρόλο: πιο ευαίσθητα παιδιά επηρεάζονται έντονα, ενώ πιο προσαρμοστικά παιδιά μπορεί να ανταποκριθούν καλύτερα στις ίδιες συνθήκες.

Έτσι, δύο αδέλφια από την ίδια οικογένεια μπορεί να έχουν πολύ διαφορετικές αναμνήσεις και συναισθήματα για την παιδική τους ηλικία. Και επειδή τα Χριστούγεννα συχνά είναι αγχωτικά, όλες αυτές οι παλιές ανασφάλειες μπορεί να ξαναβγούν στην επιφάνεια. 

Πώς Μπορούμε να Σταθούμε στον Ενήλικα Εαυτό Μας

Παρότι καμιά φορά νιώθουμε εγκλωβισμένοι στις οικογενειακές δυναμικές, υπάρχουν τρόποι να διαχειριστούμε την κατάσταση. Αυτό δεν σημαίνει ότι «πρέπει να κόψουμε» την οικογένεια, ούτε ότι πρέπει οπωσδήποτε να πάμε. Σημαίνει ότι χρειάζεται να ανακτήσουμε επιλογή. 

Μίλα με κάποιον
Πριν τις συγκεντρώσεις, μίλησε με έναν φίλο ή κάποιον συγγενή που εμπιστεύεσαι. Μπορεί να σε βοηθήσει να καταλάβεις τι σε ενεργοποιεί και πώς να το αποφύγεις. 

Μίλα με τον εαυτό σου – αναγνώρισε τον ρόλο σου.
Μέσα σου υπάρχει ένας πιο ώριμος, γαλήνιος εαυτός. Όταν νιώθεις να σε παρασύρει το παλιό συναίσθημα, πάρε μια ανάσα και συνδέσου με αυτόν.Ρώτα τον: «Τι έκανα πάντα μέσα σε αυτή την οικογένεια; Και αυτό εξακολουθεί να με βοηθάει σήμερα;» 

Κάνε ένα διάλειμμα
Απομακρύνσου για λίγο. Πάρε χρόνο. Παρατήρησε τις αρνητικές σκέψεις αντί να τις πιστεύεις αυτόματα. Μπορείς ακόμα και να τις «ευχαριστήσεις» ειρωνικά για την παρουσία τους, αυτό βοηθά να μειωθεί η δύναμή τους. Η παύση είναι πράξη ωριμότητας. 

Μικρά, καθαρά όρια 

Δεν είμαι το παιδί που ήμουν. «Δεν θα συνεχίσω αυτή τη συζήτηση τώρα. Μπορούμε αργότερα.» ή «Σ’ ακούω. Θέλω λίγο χρόνο να το σκεφτώ.» Όρια δεν σημαίνει απομάκρυνση. Σημαίνει σύνδεση χωρίς να χαθείς μέσα στην παλιά δυναμική. Και ίσως η οικογένεια μπορεί να συναντήσει την αλλαγή, σταδιακά.

Συμπόνια στον εαυτό 

Αν ξαναγίνεις 10 χρονών για λίγο, δεν πειράζει. Δεν θεραπεύουμε τα μοτίβα με βία. Τα θεραπεύουμε με επίγνωση και τρυφερότητα.

Συμπέρασμα. Δεν χρειάζεται να “αντέξεις” τα πάντα μόνος σου 

Και θυμήσου: Δεν χρειάζεται να “αντέξεις” τα πάντα μόνος σου. Είναι φυσιολογικό να νιώθεις ευάλωτος. Ζήτα στήριξη από κάποιον που εμπιστεύεσαι και επέστρεψε στις γιορτές όταν νιώσεις έτοιμος.

Δεν πρόκειται για υποχώρηση στον παλιό σου εαυτό. Το οικογενειακό σύστημα απλώς ενεργοποιεί ρόλους που κάποτε χρειάστηκες για να επιβιώσεις. Σήμερα όμως έχεις την ελευθερία να επιλέξεις πώς θα συμμετέχεις. Δεν χρειάζεται να αλλάξεις τους άλλους, αρκεί να αποφασίσεις πώς θα είσαι μαζί τους. 

Και στο τέλος, μπορείς να σκεφτείς: τι θα ήθελα πραγματικά να νιώσω φέτος στις γιορτές; Και μήπως αυτή η ανάγκη υπάρχει κάθε φορά που επιστρέφω στο σπίτι και όχι μόνο στις γιορτές;

Βιβλιογραφία

Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books.

Crespo, C. (2012). Families as contexts for attachment: Reflections on theory, research, and the role of family rituals. Journal of Family Theory & Review, 4(4), 290-298.

De Shazer, S. (1982). Patterns of brief family therapy: An ecosystemic approach. Guilford Press.

Fraley, R. C., & Roisman, G. I. (2019). The development of adult attachment styles: Four lessons. Current opinion in psychology, 25, 26-30.

Jekels, L. (1936). The psychology of the festival of Christmas. The International Journal of Psycho-Analysis, 17, 57. 

Perez, J. A. (2015). Family roles: Towards a systemic application of the role method. Journal of Family Therapy, 37(3), 345–362.  

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...