Ακρόαση άρθρου......
Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR
Πόσο βέβαιοι μπορούμε να είμαστε ότι βλέπουμε τον κόσμο όπως πραγματικά είναι;
Και αν αυτό που θεωρούμε αυτονόητο δεν είναι παρά ο τρόπος με τον οποίο μάθαμε, από τα πρώτα χρόνια της ζωής μας, να αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας, τους άλλους και όσα συμβαίνουν γύρω μας;
Πριν από περίπου δυόμισι χιλιάδες χρόνια, ο Πλάτων αφηγήθηκε στην Πολιτεία μια ιστορία που εξακολουθεί να μας αφορά.
Περιέγραψε ανθρώπους που ζούσαν από την παιδική τους ηλικία μέσα σε μια υπόγεια σπηλιά. Τα πόδια και ο λαιμός τους ήταν δεμένα, έτσι ώστε να μπορούν να κοιτούν μόνο τον απέναντι τοίχο. Πίσω τους έκαιγε μια φωτιά και, ανάμεσα στη φωτιά και στους ίδιους, περνούσαν άνθρωποι κρατώντας διάφορα αντικείμενα. Οι σκιές τους προβάλλονταν στον βράχο και οι δεσμώτες πίστευαν ότι αυτές αποτελούσαν ολόκληρη την πραγματικότητα.
Για αιώνες, η αλληγορία ερμηνεύτηκε κυρίως ως μια πορεία από την άγνοια προς τη γνώση, από την πλάνη προς την αλήθεια και από το σκοτάδι προς το φως.
Μπορεί, ωστόσο, να διαβαστεί και από μια διαφορετική οπτική, η οποία δεν αναιρεί τις κλασικές ερμηνείες, αλλά αναζητά μέσα στην ιστορία μια ακόμη ανθρώπινη διάσταση: όχι μόνο τον κόσμο που υπάρχει έξω από τον άνθρωπο, αλλά και εκείνον που διαμορφώνεται μέσα του.
Ο κόσμος που προηγήθηκε της επιλογής μας
Η ιστορία αρχίζει σε έναν τόπο που κανείς δεν επέλεξε.
Οι δεσμώτες δεν θυμούνται καμία ζωή έξω από τη σπηλιά. Από τότε που μπορούν να ανακαλέσουν τον εαυτό τους, κοιτούν τον ίδιο τοίχο, παρατηρούν τις ίδιες σκιές και ακούν τους ίδιους ήχους. Δεν έχουν γνωρίσει τίποτε διαφορετικό και, γι' αυτό, δεν αισθάνονται φυλακισμένοι.
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.
Για να αντιληφθεί κανείς ότι κάτι τον περιορίζει, χρειάζεται πρώτα να υποψιαστεί ότι υπάρχει και κάτι πέρα από αυτό. Για τους δεσμώτες, η σπηλιά δεν αποτελεί μία εκδοχή της πραγματικότητας. Είναι η μόνη πραγματικότητα που γνώρισαν.
Από ψυχολογική σκοπιά, όμως, η σπηλιά δεν είναι μόνο ένας τόπος περιορισμού. Είναι και ο πρώτος κόσμος στον οποίο ανήκουν, ο μοναδικός που γνώρισαν ποτέ. Γι' αυτό δεν βιώνεται μόνο ως τόπος εγκλωβισμού, αλλά και ως τόπος οικειότητας και ασφάλειας. Οι άνθρωποι δεν εγκαταλείπουν εύκολα έναν κόσμο μόνο και μόνο επειδή τους περιορίζει· δυσκολεύονται να αποχωριστούν και ό,τι τους υπήρξε κάποτε γνώριμο.
Κάτι ανάλογο συμβαίνει και στην αρχή κάθε ανθρώπινης ζωής.
Κανείς δεν επιλέγει το περιβάλλον μέσα στο οποίο θα μεγαλώσει ούτε τους ανθρώπους που θα του δείξουν τι σημαίνει αγάπη, ασφάλεια, φόβος, απώλεια ή εμπιστοσύνη.
Μέσα από αυτές τις πρώτες σχέσεις αρχίζει να διαμορφώνεται ο εσωτερικός μας κόσμος. Οι τρόποι με τους οποίους μας κοίταξαν, μας φρόντισαν, μας αποδέχθηκαν ή μας πλήγωσαν δεν μένουν μόνο ως αναμνήσεις. Συμβάλλουν στη διαμόρφωση εσωτερικών προτύπων σχέσης, μέσα από τα οποία σχηματίζουμε προσδοκίες για όσα μπορούμε να περιμένουμε από τους άλλους, αλλά και πεποιθήσεις για όσα θεωρούμε ότι αξίζουμε εμείς οι ίδιοι.
PRO PSYCHOLOGY: Επαγγελματική Κοινότητα Ειδικών Ψυχικής Υγείας
Περιλαμβάνει ομάδες εποπτείας ανά ψυχοθεραπευτική προσέγγιση, ομάδες εποπτείας ανά επαγγελματικό αντικειμένο και πληθυσμό, επιμορφωτικά σεμινάρια εξειδίκευσης, Ομάδες συνάντησης για σύνδεση και δικτύωση, Mentoring για ψυχοθεραπευτές που κάνουν τα πρώτα τους βήματα στην άσκηση του επαγγέλματος..
Οι πρώιμες εμπειρίες δεν καθορίζουν απόλυτα την πορεία ενός ανθρώπου. Αλληλεπιδρούν με την ιδιοσυγκρασία του, τις μεταγενέστερες σχέσεις, το κοινωνικό περιβάλλον και όσα θα συναντήσει στη διάρκεια της ζωής του. Αποτελούν, ωστόσο, ένα από τα πρώτα πλαίσια μέσα στα οποία αρχίζει να οργανώνει και να νοηματοδοτεί την εμπειρία του.
Αυτός ο πρώτος κόσμος δεν ταυτίζεται αναγκαστικά με την πραγματικότητα. Αποτελεί την αρχική της εκδοχή.
Επειδή, όμως, διαμορφώνεται πολύ πριν αποκτήσουμε τη δυνατότητα να τον εξετάσουμε κριτικά, τον βιώνουμε ως κάτι φυσικό και αυτονόητο. Δεν γνωρίζουμε ακόμη ότι θα μπορούσε να υπάρχει και ένας διαφορετικός τρόπος να βλέπουμε, να αισθανόμαστε και να σχετιζόμαστε.
Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο διαχρονικές διαστάσεις της αλληγορίας: όλοι ξεκινάμε τη ζωή μας μέσα σε έναν κόσμο που δεν δημιουργήσαμε εμείς, αλλά που για πολλά χρόνια θεωρούμε τον μοναδικό δυνατό.
Όταν οι σκιές γίνονται αλήθεια
Μέσα στη σπηλιά, οι δεσμώτες παρατηρούν τις σκιές, τις συγκρίνουν και τους δίνουν ονόματα. Μαθαίνουν να τις αναγνωρίζουν, να προβλέπουν την εμφάνισή τους και, μέσα στα όρια αυτού του κόσμου, μπορούν ακόμη και να θεωρούνται σοφοί.
Δεν αναρωτιούνται, όμως, τι είναι πραγματικά αυτό που βλέπουν.
Όχι επειδή αδυνατούν να σκεφτούν, αλλά επειδή δεν έχει εμφανιστεί ακόμη κανένας λόγος να αμφισβητήσουν όσα γνωρίζουν.
Ο άνθρωπος δεν ζει μόνο με τα γεγονότα που έχει βιώσει. Ζει και με τον τρόπο που αυτά οργανώθηκαν μέσα του και συνεχίζουν, συχνά έξω από την επίγνωσή του, να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται το παρόν.
Έτσι, μια εμπειρία δεν παραμένει πάντοτε ένα περιστατικό του παρελθόντος. Μπορεί να μετατραπεί σε ένα εσωτερικό συμπέρασμα για τον εαυτό και τις σχέσεις.
Η απόρριψη μπορεί να πάψει να βιώνεται ως κάτι που συνέβη κάποτε και να γίνει απόδειξη ότι «κανείς δεν θα με αγαπήσει». Μια προδοσία μπορεί να οδηγήσει στην πεποίθηση ότι κανένας άνθρωπος δεν είναι άξιος εμπιστοσύνης. Η ανάγκη να ικανοποιούμε τους άλλους μπορεί να μη μοιάζει πλέον με έναν τρόπο προσαρμογής, αλλά με τη μοναδική προϋπόθεση για να εξασφαλίσουμε την αποδοχή τους.
Οι σκιές λειτουργούν με έναν παρόμοιο τρόπο.
Δεν είναι εντελώς ψεύτικες. Προέρχονται από υπαρκτά αντικείμενα και αποτυπώνουν κάτι αληθινό, αλλά όχι ολόκληρο. Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτό το μέρος παίρνει τη θέση του συνόλου και μια περιορισμένη εικόνα μετατρέπεται σε απόλυτη βεβαιότητα.
Αυτό είναι ίσως το πιο ύπουλο χαρακτηριστικό τους. Δεν μας παραπλανούν επειδή στερούνται κάθε αλήθειας, αλλά επειδή περιέχουν αρκετή από αυτήν ώστε να μοιάζουν ολοκληρωμένες.
Όταν μια πεποίθηση αποκτήσει αυτή τη δύναμη, παύουμε να τη βιώνουμε ως έναν τρόπο ερμηνείας. Τη βιώνουμε ως την ίδια την πραγματικότητα.
Και τότε δεν κινδυνεύουμε μόνο από όσα αγνοούμε, αλλά κυρίως από όσα θεωρούμε τόσο αυτονόητα, ώστε δεν μας περνά ποτέ από το μυαλό να τα εξετάσουμε.
Όταν η βεβαιότητα αρχίζει να κλονίζεται
Κάποια στιγμή, στην αφήγηση του Πλάτωνα, συμβαίνει κάτι που ανατρέπει τον γνώριμο κόσμο.
Ένας από τους δεσμώτες λύνεται. Δεν το αποφασίζει ο ίδιος. Κάποιος τον ελευθερώνει από τα δεσμά του και τον αναγκάζει να σηκωθεί, να γυρίσει το κεφάλι του και να κοιτάξει προς την πλευρά της φωτιάς.
Η πρώτη του αντίδραση δεν είναι η ανακούφιση, αλλά η δυσφορία.
Το φως τον ενοχλεί. Τα μάτια του πονούν. Όσα εμφανίζονται μπροστά του τον μπερδεύουν. Τα αντικείμενα που τώρα βλέπει μοιάζουν λιγότερο αληθινά από τις σκιές που γνώριζε τόσα χρόνια.
Η εικόνα αυτή αγγίζει κάτι βαθιά ανθρώπινο.
Δεν αρκεί να αποκαλυφθεί σε κάποιον μια νέα οπτική για να μπορέσει αμέσως να την αποδεχτεί. Η διανοητική γνώση δεν μεταμορφώνει αυτομάτως την ψυχική πραγματικότητα. Συχνά, ο άνθρωπος δυσκολεύεται ακόμη και να εμπιστευτεί αυτό που αρχίζει να βλέπει, επειδή συγκρούεται με όσα μέχρι τότε του προσέφεραν συνοχή και προσανατολισμό.
Όταν κλονίζεται ο τρόπος με τον οποίο κατανοούσε τον εαυτό του και τις σχέσεις του, δεν γεννιέται αμέσως ένας καινούργιος. Για ένα διάστημα βρίσκεται ανάμεσα σε δύο τρόπους ύπαρξης: ο παλιός δεν μπορεί πια να εξηγήσει ικανοποιητικά την εμπειρία του, ενώ ο νέος δεν έχει ακόμη αποκτήσει σταθερή μορφή.
Εκεί βρίσκεται μία από τις δυσκολότερες πλευρές κάθε βαθιάς αλλαγής.
Δεν αρκεί να δει κανείς κάτι καινούργιο. Χρειάζεται να αντέξει την αποδιοργάνωση που προκαλεί η απώλεια του παλιού νοήματος, πριν μπορέσει να διαμορφωθεί ένα νέο.
Γι' αυτό η πορεία προς το φως αρχίζει με πόνο, σύγχυση και αντίσταση. Ο δεσμώτης δεν καλείται απλώς να αποκτήσει περισσότερες γνώσεις, αλλά να μετασχηματίσει σταδιακά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται και νοηματοδοτεί όσα συμβαίνουν.
Η αντίσταση στην αλλαγή δεν αποτελεί πάντοτε άρνηση της αλήθειας ούτε έλλειψη θέλησης. Μπορεί να φανερώνει πόσο αναγκαίος υπήρξε κάποτε ο παλιός τρόπος κατανόησης.
Ακόμη και μια επώδυνη βεβαιότητα προσφέρει ένα είδος συνοχής, όταν είναι η μόνη που γνωρίζουμε. Ο άνθρωπος δεν αποχωρίζεται εύκολα κάτι που, παρά το κόστος του, τον βοήθησε κάποτε να προστατευτεί και να σταθεί ψυχικά.
Κάθε τέτοιος αποχωρισμός εμπεριέχει και ένα πένθος. Ο άνθρωπος δεν αποχαιρετά μόνο έναν τρόπο να ερμηνεύει τον κόσμο, αλλά και μια εκδοχή του εαυτού του, μέσα στην οποία είχε μάθει να ζει για χρόνια. Ακόμη κι όταν αυτή η ταυτότητα διαμορφώθηκε ως τρόπος προσαρμογής σε δύσκολες συνθήκες, η απώλειά της δεν παύει να πονά.
Ίσως γι' αυτό οι βαθιές ψυχικές αλλαγές σπάνια συμβαίνουν απότομα. Χρειάζονται χρόνο, γιατί δεν αρκεί να δει κανείς κάτι διαφορετικό· χρειάζεται να μπορέσει να ζήσει μαζί του.
Η επιστροφή
Θα περίμενε κανείς ότι η ιστορία ολοκληρώνεται όταν ο δεσμώτης αντικρίζει τον ήλιο. Η αλληγορία, όμως, τον οδηγεί ξανά πίσω στη σπηλιά. Εκεί τίποτε δεν είναι όπως πριν.
Τα μάτια του, συνηθισμένα πλέον στο φως, δυσκολεύονται να προσαρμοστούν ξανά στο σκοτάδι. Οι υπόλοιποι δεσμώτες τον βλέπουν να μην μπορεί να ξεχωρίσει τις σκιές με την ίδια ευκολία και καταλήγουν στο δικό τους συμπέρασμα: η έξοδος τον έβλαψε.
Όταν προσπαθεί να τους μιλήσει για όσα είδε, δεν τον πιστεύουν. Αν κάποιος επιχειρούσε να τους ελευθερώσει, θα μπορούσαν ακόμη και να αντιδράσουν βίαια.
Η εικόνα αυτή δείχνει ότι η δυσκολότερη δοκιμασία δεν είναι πάντοτε η έξοδος από τον γνώριμο κόσμο. Μπορεί να είναι η επιστροφή σε αυτόν, όταν ο άνθρωπος έχει ήδη αλλάξει.
Μια βαθιά εσωτερική μετακίνηση δεν επηρεάζει μόνο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας. Μεταβάλλει και τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε με τους άλλους.
Οι παλιές ισορροπίες συχνά διαταράσσονται, όχι επειδή οι άνθρωποι γύρω μας έγιναν ξαφνικά διαφορετικοί, αλλά επειδή εμείς δεν μπορούμε πια να πάρουμε την ίδια θέση μέσα στις σχέσεις μας.
Εκείνος που έμαθε να υποχωρεί για να διατηρεί την αγάπη μπορεί να αρχίσει να θέτει όρια. Όποιος είχε συνηθίσει να φροντίζει τους πάντες μπορεί να πάψει να αναλαμβάνει όσα δεν του ανήκουν. Ένας άνθρωπος που σιωπούσε για να αποφεύγει τη σύγκρουση μπορεί να αρχίσει να μιλά.
Αυτές οι αλλαγές δεν γίνονται πάντοτε δεκτές με ανακούφιση.
Οι σχέσεις οργανώνονται γύρω από γνωστούς ρόλους και κάθε μετακίνηση ενός μέλους επηρεάζει ολόκληρη την ισορροπία τους. Οι άλλοι μπορεί να αισθανθούν ότι χάνουν τον άνθρωπο που γνώριζαν, ακόμη κι όταν εκείνος πλησιάζει περισσότερο τον εαυτό του.
Η εσωτερική αλλαγή, επομένως, δεν κρίνεται μόνο τη στιγμή της ανακάλυψης. Δοκιμάζεται στην καθημερινότητα, στις επιλογές, στα όρια και στην ικανότητα του ανθρώπου να παραμένει κοντά σε αυτό που αναγνώρισε, ακόμη κι όταν οι γύρω του δυσκολεύονται να το κατανοήσουν.
Η επιστροφή δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος χρειάζεται να πείσει τους άλλους να δουν όσα είδε εκείνος. Ούτε ότι κατέχει πλέον ολόκληρη την αλήθεια.
Σημαίνει ότι καλείται να ζήσει ανάμεσα στους ανθρώπους παραμένοντας σε επαφή με τη νέα του ματιά, χωρίς να ξεχνά πόσο δύσκολο υπήρξε και για τον ίδιο να αποχωριστεί όσα κάποτε θεωρούσε βέβαια.
Η αλληγορία δεν ολοκληρώνεται με έναν άνθρωπο που βρήκε όλες τις απαντήσεις. Ολοκληρώνεται με έναν άνθρωπο που έχει αλλάξει τόσο βαθιά, ώστε δεν μπορεί πλέον να κατοικεί τον παλιό του κόσμο με την ίδια αθωότητα και βεβαιότητα.
Αυτή η μεταμόρφωση δεν αποτελεί μόνο προσωπική κατάκτηση. Φέρνει μαζί της και μια νέα ευθύνη: απέναντι σε όσα αναγνώρισε, στις σχέσεις του και στον τρόπο με τον οποίο θα επιλέξει να συνεχίσει τη ζωή του.
Αυτό που μένει
Η αλληγορία του σπηλαίου δεν μας ζητά να αμφισβητούμε τα πάντα.
Μας καλεί να στρέφουμε, από καιρό σε καιρό, το βλέμμα προς εκείνα που θεωρούμε περισσότερο αυτονόητα.
Εκεί μπορεί να βρίσκεται μια βαθύτερη μορφή ελευθερίας: όχι στο να ζει κανείς χωρίς καμία βεβαιότητα, αλλά στο να μπορεί να επανεξετάζει όσα πιστεύει, όταν η εμπειρία τον καλεί να δει πέρα από αυτά.
Η πορεία του δεσμώτη δεν ανήκει μόνο σε μια αρχαία φιλοσοφική ιστορία.
Επαναλαμβάνεται κάθε φορά που ένας άνθρωπος βρίσκει το θάρρος να συναντήσει πλευρές του εαυτού του που μέχρι τότε απέφευγε, να παραμείνει κοντά σε όσα αποκαλύπτονται και να αφήσει αυτή τη νέα γνώση να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο ζει και σχετίζεται.
Ο μεγαλύτερος περιορισμός δεν είναι πάντοτε εκείνος που φαίνεται. Μπορεί να είναι εκείνος που μας κάνει να πιστεύουμε ότι δεν υπάρχει τίποτε πέρα από όσα ήδη γνωρίζουμε.
Αυτή η διαδρομή δεν ολοκληρώνεται μία μόνο φορά. Η ζωή μάς καλεί ξανά και ξανά να αποχωριζόμαστε τρόπους ύπαρξης που κάποτε μας προστάτεψαν, αλλά δεν μπορούν πια να μας χωρέσουν.
Καμία τέτοια μετακίνηση δεν είναι εύκολη.
Κάθε μία, όμως, μπορεί να διευρύνει λίγο περισσότερο τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον εαυτό μας, τους άλλους και τον κόσμο.
Αυτή είναι, ίσως, η πιο διαχρονική δύναμη της αλληγορίας του Πλάτωνα.
Δεν περιγράφει μόνο μια πορεία προς τη γνώση.
Περιγράφει και το θάρρος που χρειάζεται ο άνθρωπος για να αποχωριστεί έναν κόσμο που του ήταν γνώριμος, ώστε να μπορέσει να συναντήσει έναν ευρύτερο τρόπο κατανόησης του εαυτού, των άλλων και της πραγματικότητας.
Και, μέσα από αυτή τη διαδρομή, μεταμορφώνεται αθόρυβα και ο ίδιος.
Βιβλιογραφία
Bion, W. R. (1962). Learning from Experience. Heinemann.
Bowlby, J. (1982). Attachment and Loss: Vol. 1. Attachment (2nd ed.). Basic Books. (Original work published 1969)
Fonagy, P., Gergely, G., Jurist, E. L., & Target, M. (2002). Affect Regulation, Mentalization, and the Development of the Self. Other Press.
McWilliams, N. (2011). Psychoanalytic Diagnosis: Understanding Personality Structure in the Clinical Process (2nd ed.). Guilford Press.
Πλάτων. (2002). Πολιτεία (Ν. Μ. Σκουτερόπουλος, μτφρ.). Πόλις.
Winnicott, D. W. (1965). The Maturational Processes and the Facilitating Environment: Studies in the Theory of Emotional Development. Hogarth Press.
Winnicott, D. W. (1971). Playing and Reality. Tavistock Publications.
Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου
Όλγα Μάντζιου - Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας
Όλγα Μάντζιου: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy
Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.
- Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
- Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
- Επικυρωμένη ειδίκευση
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.
