Πόσο βαθιά μπορεί να φτάσει μια ψυχοθεραπεία - και τι καθορίζει αυτό το βάθος;

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

«Πόσο βαθιά μπορεί πραγματικά να φτάσει μια ψυχοθεραπεία; Μπορεί ο άνθρωπος να γνωρίσει ολοκληρωτικά τον εαυτό του; Υπάρχει όριο στην ανθρώπινη ψυχή; Και τι είναι τελικά αυτό που καθορίζει αν μια θεραπεία θα μείνει στην επιφάνεια ή θα αγγίξει πιο ευάλωτες και ουσιαστικές περιοχές του εσωτερικού κόσμου;»

Τα ερωτήματα αυτά απασχολούν εδώ και δεκαετίες την ψυχανάλυση, την ψυχοδυναμική θεωρία και την υπαρξιακή ψυχοθεραπεία — όχι μόνο σε θεωρητικό επίπεδο, αλλά βαθιά ανθρώπινα. Η απάντησή τους δεν βρίσκεται μόνο στα βιβλία και στις θεωρίες, αλλά και σε όσα αναδύονται καθημερινά μέσα στη συνάντηση θεραπευτή και θεραπευόμενου.

Στην πράξη της ψυχοθεραπείας γίνεται συχνά φανερό πως μια θεραπευτική διαδικασία μπορεί να κινείται για μεγάλο διάστημα γύρω από γεγονότα, σκέψεις και αφηγήσεις, χωρίς ακόμη να έχει αγγίξει ουσιαστικότερες πλευρές της ψυχικής εμπειρίας.

Άλλες φορές, όμως, μια στιγμή αυθεντικής ψυχικής σύνδεσης μπορεί να ανοίξει έναν πιο ουσιαστικό εσωτερικό χώρο από ό,τι αμέτρητες ερμηνείες ή αναλύσεις.

Κάπου εκεί αρχίζει να αποκαλύπτεται κάτι βαθύτερο για την ίδια τη θεραπεία: ότι η εσωτερική αλλαγή δεν εξαρτάται μόνο από τεχνικές ή θεωρίες, αλλά και από τη δυνατότητα να υπάρξει μια σχέση μέσα στην οποία ο άνθρωπος δεν χρειάζεται διαρκώς να κρύβει όσα νιώθει για να αισθάνεται ασφαλής. Η θεραπεία δεν προχωρά με τον ίδιο τρόπο για όλους Μέσα σε μια τέτοια σχέση, αρκετοί άνθρωποι αρχίζουν προοδευτικά να πλησιάζουν πλευρές της ψυχικής τους πραγματικότητας που μέχρι τότε απέφευγαν ή δεν μπορούσαν να αντέξουν. Αυτό όμως δεν συμβαίνει με τον ίδιο τρόπο και στον ίδιο χρόνο για όλους.

Υπάρχουν περίοδοι όπου μια βαθύτερη εσωτερική διερεύνηση μπορεί να είναι ιδιαίτερα βοηθητική. Υπάρχουν όμως και φάσεις όπου ο βασικός θεραπευτικός στόχος δεν είναι η αναδρομή στο παρελθόν, αλλά η σταθεροποίηση, η ψυχική υποστήριξη και η ενίσχυση της καθημερινής λειτουργικότητας.

Η επαφή με πιο ευάλωτες ψυχικές περιοχές απαιτεί έναν βαθμό εσωτερικής συνοχής που δεν είναι ίδιος για όλους. Η ιστορία του δεσμού, οι πρώιμες εμπειρίες και η δυνατότητα διαχείρισης της εσωτερικής έντασης επηρεάζουν σημαντικά το πόσο μπορεί να προχωρήσει μια θεραπεία χωρίς να γίνεται αποδιοργανωτική. Έτσι, το κεντρικό ερώτημα δεν είναι μόνο πόσο βαθιά μπορεί να φτάσει μια ψυχοθεραπεία, αλλά και πότε, πώς και υπό ποιες συνθήκες αυτή η πορεία γίνεται πραγματικά βοηθητική.

Γιατί το θεραπευτικό βάθος δεν μετριέται πάντα από το πόσο τραυματικό υλικό αγγίζεται, αλλά από το αν η θεραπεία υπηρετεί ουσιαστικά τις ανάγκες του συγκεκριμένου ανθρώπου τη συγκεκριμένη στιγμή της ζωής του.

Τι συναντά πραγματικά κανείς όταν προχωρά πιο βαθιά;

Στην πορεία μιας θεραπείας υπάρχουν στιγμές όπου γίνεται φανερό πως κάποιος δεν υποφέρει μόνο από αυτά που του συνέβησαν. Υποφέρει και από όλα όσα χρειάστηκε να αποσυνδέσει, να κρύψει ή να σωπάσει μέσα του ώστε κάποτε να μπορέσει να συνεχίσει να υπάρχει.

Ο Sigmund Freud ήταν από τους πρώτους που υποστήριξαν ότι ένα μεγάλο μέρος της ψυχικής ζωής παραμένει ασυνείδητο. Πίσω από τα συμπτώματα, τις επαναλήψεις και τις δυσκολίες στις σχέσεις, διέκρινε έναν εσωτερικό κόσμο που συχνά παραμένει αθέατος ακόμη και από τον ίδιο τον άνθρωπο.

Ωστόσο, η θεραπεία δεν γίνεται βαθύτερη μόνο επειδή κάποιος μιλά για το παρελθόν του. Γίνεται βαθύτερη όταν αρχίζει να πλησιάζει εσωτερικές καταστάσεις που άλλοτε ήταν αδύνατο να επεξεργαστεί ψυχικά.

Καθώς αυτή η διαδικασία προχωρά, μπορεί να αναδυθούν οργή, ντροπή, ανάγκη ελέγχου, φόβος εγγύτητας ή δυσκολία εμπιστοσύνης — πλευρές που συχνά δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε ως δικές μας.

Σε εκείνο το σημείο αρχίζει να γίνεται ορατό όχι μόνο τι συνέβη, αλλά και τι χρειάστηκε να οργανώσει ψυχικά κάποιος για να μπορέσει να επιβιώσει. Τότε γίνεται πιο κατανοητό γιατί ορισμένες άμυνες έγιναν τόσο απαραίτητες. Και πολλές φορές, αυτό που δυσκολεύεται περισσότερο να αντέξει ο άνθρωπος δεν είναι μόνο ο πόνος, αλλά και η αλήθεια που τον συνοδεύει. Ίσως γι’ αυτό ο άνθρωπος βιώνει συχνά φόβο ακόμη και απέναντι στη δυνατότητα της αλλαγής.

Γιατί η ψυχή αντιστέκεται;

Η ψυχή δεν αντιστέκεται απαραίτητα επειδή δεν θέλει να θεραπευτεί. Προσπαθεί κυρίως να προστατεύσει την εσωτερική της ισορροπία και τους τρόπους με τους οποίους κατάφερε κάποτε να επιβιώσει.

Η Anna Freud περιέγραψε τους μηχανισμούς άμυνας ως μορφές προστασίας απέναντι σε εμπειρίες που βιώνονται ως υπερβολικά επώδυνες ή απειλητικές. Η άρνηση, η συναισθηματική απομάκρυνση, η αποφυγή, η υπερπροσαρμογή ή η ανάγκη ελέγχου δεν είναι απλώς «δυσλειτουργίες». Σε πολλές περιπτώσεις αποτελούν τρόπους με τους οποίους κάποιος προσπάθησε να παραμείνει ψυχικά ζωντανός.

Παράλληλα, η ψυχανάλυση παρατήρησε ότι οι άνθρωποι τείνουν να επαναλαμβάνουν ασυνείδητα γνώριμους τρόπους σχέσης και πόνου, ακόμη κι όταν αυτοί τους πληγώνουν. Ο Freud ονόμασε αυτή τη διαδικασία «ψυχαναγκασμό της επανάληψης» — την τάση δηλαδή να επιστρέφει κανείς σε οικεία ψυχικά μοτίβα, επειδή το γνώριμο βιώνεται συχνά ασφαλέστερο από το άγνωστο.

Μέσα σε αυτή τη δυναμική συνυπάρχουν συχνά δύο αντίθετες κινήσεις: η επιθυμία για αλλαγή και ο φόβος απέναντι σε αυτήν. Ένα κομμάτι του ανθρώπου θέλει να απελευθερωθεί από τον πόνο, ενώ ένα άλλο φοβάται τι μπορεί να συμβεί αν εγκαταλείψει τους τρόπους με τους οποίους έμαθε να προστατεύεται.

Γι’ αυτό και η θεραπευτική διεργασία χρειάζεται χρόνο και σταθερότητα. Οι άμυνες δεν εγκαταλείπονται απλώς μέσω της λογικής κατανόησης· χαλαρώνουν όταν ο άνθρωπος αισθανθεί ότι μπορεί να πλησιάσει όσα φοβόταν χωρίς να αποδιοργανωθεί ψυχικά. Και κάπου εκεί αρχίζει να φαίνεται πως το βάθος μιας θεραπείας δεν εξαρτάται μόνο από το τι κουβαλά ο άνθρωπος μέσα του, αλλά και από το πώς συναντώνται όλα αυτά μέσα στη θεραπευτική σχέση.

Τι καθορίζει τελικά το βάθος μιας ψυχοθεραπείας;

Με τα χρόνια έγινε όλο και πιο φανερό, τόσο μέσα από την κλινική εμπειρία όσο και μέσα από την ψυχοθεραπευτική έρευνα, ότι το θεραπευτικό βάθος δεν εξαρτάται από έναν μόνο παράγοντα. Διαμορφώνεται μέσα από τη συνάντηση πολλών στοιχείων: της ιστορίας του ανθρώπου, της δυνατότητάς του να επεξεργάζεται όσα βιώνει, της ποιότητας της θεραπευτικής σχέσης και της εμπιστοσύνης που μπορεί να αναπτυχθεί μέσα σε αυτή.

Σήμερα, οι έρευνες στην ψυχοθεραπεία δείχνουν σταθερά ότι η ποιότητα της θεραπευτικής σχέσης αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες αλλαγής. Είναι δύσκολο να πλησιάσει κανείς πιο ευάλωτα κομμάτια του εαυτού του όταν αισθάνεται ότι θα κριθεί, θα πιεστεί ή θα εγκαταλειφθεί.

Στην ψυχοδυναμική θεραπεία, η ουσία δεν φαίνεται μόνο σε όσα αφηγείται κάποιος, αλλά και σε όσα αρχίζει ασυνείδητα να επαναλαμβάνει μέσα στη θεραπευτική σχέση. Φόβοι εγκατάλειψης, ανάγκη ελέγχου, δυσκολία εμπιστοσύνης ή φόβος εγγύτητας συχνά εμφανίζονται ζωντανά ανάμεσα στον θεραπευτή και τον θεραπευόμενο. Η ψυχανάλυση ονόμασε αυτή τη διαδικασία μεταβίβαση και τη θεώρησε έναν από τους σημαντικότερους δρόμους κατανόησης του εσωτερικού κόσμου.

Η δυναμική αυτή δεν επηρεάζει μόνο τον θεραπευόμενο. Επηρεάζει και τον ίδιο τον θεραπευτή, πολλές φορές σε επίπεδα που δεν είναι άμεσα συνειδητά. Γι’ αυτό και η προσωπική θεραπεία, η εποπτεία και η συνεχής εσωτερική εργασία του θεραπευτή θεωρούνται ιδιαίτερα σημαντικές στην ψυχοδυναμική και ψυχαναλυτική παράδοση.

Συχνά, το βάθος μιας θεραπείας εξαρτάται και από το κατά πόσο ο θεραπευτής μπορεί να παραμένει παρών απέναντι στη σιωπή, τη σύγχυση, την εξάρτηση, την επιθετικότητα ή την απογοήτευση, χωρίς να βιάζεται να ελέγξει, να απομακρύνει ή να ακυρώσει αυτό που αναδύεται μέσα στη θεραπευτική διεργασία.

Τι φοβάται πραγματικά ο άνθρωπος όταν πλησιάζει τον εαυτό του; Σε εκείνο το σημείο η θεραπεία αρχίζει να αγγίζει ένα ακόμη πιο απαιτητικό επίπεδο: όχι μόνο το τι έζησε κάποιος, αλλά και το ποιος αναγκάστηκε να γίνει μέσα από αυτό.

Ο Donald Winnicott πίστευε ότι πίσω από πολλές φαινομενικά λειτουργικές προσωπικότητες υπάρχουν συχνά πιο αυθεντικές πλευρές της ύπαρξης που δεν βρήκαν ποτέ αρκετό ψυχικό χώρο για να εκφραστούν.

Όταν ένα παιδί μεγαλώνει μέσα σε ένα περιβάλλον που δεν μπορεί να αναγνωρίσει ή να αντέξει τις πραγματικές του ανάγκες, συχνά μαθαίνει να προσαρμόζεται υπερβολικά για να μη χάσει τη σύνδεση ή την αποδοχή. Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί αυτό που ο Winnicott ονόμασε «Ψευδή Εαυτό» — μια προσωπικότητα που οργανώνεται γύρω από τη συμμόρφωση, την υπερπροσαρμογή ή την απόκρυψη των αληθινών βιωμάτων.

Όταν αυτή η προσαρμογή παγιώνεται για χρόνια, ο άνθρωπος μπορεί να απομακρυνθεί προοδευτικά από πλευρές του αυθεντικού του εαυτού. Σε αυτό το σημείο της θεραπείας, πολλοί άνθρωποι δεν φοβούνται μόνο το τραύμα τους, αλλά και το τι μπορεί να συμβεί αν πάψουν να είναι αυτό που έμαθαν να γίνονται για να αγαπηθούν, να γίνουν αποδεκτοί ή να επιβιώσουν. Γιατί πολλές φορές ο μεγαλύτερος φόβος δεν είναι μόνο ο πόνος. Είναι και η πιθανότητα απώλειας της ταυτότητας που δημιουργήθηκε κάποτε γύρω από την ανάγκη επιβίωσης.

Πότε η εσωτερική διερεύνηση γίνεται πραγματικά θεραπευτική;

Η θεραπευτική αλλαγή δεν αφορά μόνο την αναγνώριση δύσκολων πλευρών της ψυχικής εμπειρίας. Αφορά και τη δυνατότητα να μπορεί κανείς να παραμένει απέναντι σε αυτές χωρίς να χάνει την επαφή με τον εαυτό του. Ο Peter Fonagy συνέδεσε τη θεραπευτική αλλαγή με την ικανότητα νοητικοποίησης — δηλαδή με τη δυνατότητα να σκέφτεται κανείς τις εσωτερικές του καταστάσεις χωρίς να κατακλύζεται από αυτές. Όταν κάποιος μπορεί να αναρωτηθεί «Τι νιώθω πραγματικά;», «Τι ενεργοποιήθηκε μέσα μου;», «Γιατί αντιδρώ έτσι;», τότε αρχίζει να δημιουργείται ένας πιο συνεκτικός εσωτερικός κόσμος.

Οι εμπειρίες, άλλωστε, δεν αποτυπώνονται μόνο στη σκέψη. Αποτυπώνονται και στο σώμα — στην ένταση, στην αϋπνία, στην υπερένταση ή στην αίσθηση παγώματος που συχνά εμφανίζεται χωρίς λόγια. Ωστόσο, αυτή η δυνατότητα δεν αναπτύσσεται μόνο μέσα από τη σκέψη ή τη λογική κατανόηση. Χρειάζεται συχνά να υπάρξει πρώτα ένας ψυχικός χώρος όπου το συναίσθημα μπορεί να αντέχεται χωρίς να απορρίπτεται ή να διαλύεται.

Ο Wilfred Bion έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στην ικανότητα του θεραπευτή να παραμένει σε επαφή με την αβεβαιότητα και με όσα ακόμη δεν μπορούν να πάρουν άμεσα μορφή ή νόημα μέσα στη θεραπεία. Αυτό είναι ίσως ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία κάθε θεραπευτικής διαδικασίας: η δυνατότητα του θεραπευτή να παραμένει ψυχικά παρών χωρίς να βιάζει ή να προσπαθεί αμέσως να ερμηνεύσει όσα αναδύονται. Παράλληλα, όσο κάποιος προχωρά βαθύτερα στη θεραπεία, έρχεται συχνά αντιμέτωπος και με ένα δύσκολο αλλά ουσιαστικό πένθος: το πένθος για όσα δεν έλαβε, για όσα δεν μπόρεσαν να υπάρξουν ή για πλευρές του εαυτού που χρειάστηκε να εγκαταλειφθούν πολύ νωρίς.

Κάποιες φορές, η θεραπευτική ωρίμανση περνά όχι μόνο μέσα από τη γνώση του τραύματος, αλλά και μέσα από την αποδοχή ότι ορισμένες απώλειες δεν μπορούν να αναιρεθούν ολοκληρωτικά. Εκεί αρχίζει να διαμορφώνεται μια βαθύτερη μορφή εσωτερικής ελευθερίας: όταν ο άνθρωπος δεν χρειάζεται πια να αρνείται την πραγματικότητα του πόνου του για να συνεχίσει να υπάρχει. Τότε η θεραπεία δεν αφορά πια μόνο το πώς θα αντέξει κανείς τη ζωή, αλλά και το πώς θα μπορέσει με τον χρόνο να υπάρξει μέσα σε αυτή με μεγαλύτερη αλήθεια και ψυχική ελευθερία.

Υπάρχει τελικά όριο στο βάθος της ανθρώπινης ψυχής;

Σε αυτό το σημείο αρχίζει να φαίνεται πως η ψυχοθεραπεία δεν είναι μια διαδικασία «διόρθωσης» του ανθρώπου, αλλά μια συνεχής πορεία επαφής με τον εσωτερικό του κόσμο. Πολλοί άνθρωποι ξεκινούν ψυχοθεραπεία πιστεύοντας ότι κάποια στιγμή θα «λύσουν» ολοκληρωτικά τον εαυτό τους.

Στην πορεία όμως γίνεται συχνά φανερό πως η ανθρώπινη ψυχή δεν αποκαλύπτεται ποτέ ολοκληρωτικά και με τον ίδιο τρόπο. Αντίθετα, μοιάζει περισσότερο με έναν ζωντανό εσωτερικό κόσμο που συνεχώς μεταβάλλεται, αποκαλύπτεται και επανανοηματοδοτείται μέσα από τις εμπειρίες, τις σχέσεις και τη θεραπευτική διαδικασία.

Γι’ αυτό και η ψυχοδυναμική σκέψη δεν βλέπει τη θεραπεία ως μια πλήρη «λύση» του εαυτού, αλλά ως μια σταδιακή διαδικασία μεγαλύτερης επίγνωσης, εσωτερικής συνοχής και ψυχικής ελευθερίας. Παράλληλα, η σύγχρονη ψυχοθεραπεία αναγνωρίζει ότι ορισμένα τραύματα μπορεί να μην εξαφανίζονται ποτέ ολοκληρωτικά. Η θεραπεία, όμως, μπορεί να αλλάξει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο σχετίζεται κανείς με αυτά. Αυτό που κάποτε βίωνε ως αβάσταχτο, χαοτικό ή διαλυτικό, μπορεί να αποκτήσει νόημα, να γίνει πιο ανεκτό και να ενταχθεί διαφορετικά μέσα στην προσωπική του ιστορία.

Ίσως, τελικά, ένα από τα βαθύτερα επίπεδα της θεραπείας να μην αφορά μόνο την αποκάλυψη του τραύματος, αλλά και τη δυνατότητα του ανθρώπου να αντέχει περισσότερη ψυχική πραγματικότητα χωρίς να χρειάζεται να διασπάται εσωτερικά. Να μπορεί να κρατά μαζί αντιφατικά συναισθήματα, ανάγκες και πλευρές του εαυτού του διατηρώντας την εσωτερική του συνοχή.

Μέσα από αυτή τη διαδικασία, η βαθύτερη θεραπευτική αλλαγή συχνά δεν είναι η εξαφάνιση του πόνου. Είναι το ότι ο άνθρωπος δεν χρειάζεται πλέον να εγκαταλείπει τον εαυτό του για να μπορέσει να αντέξει τη ζωή. Να μπορεί να παραμένει παρών στις σχέσεις του χωρίς να χάνει τη φωνή του. Να μπορεί να βρίσκεται περισσότερο σε επαφή με τον εσωτερικό του κόσμο χωρίς να χάνει την εσωτερική του ισορροπία. Και να μη χρειάζεται πια να κρύβεται τόσο βαθιά πίσω από τη ντροπή, τον φόβο ή τις άμυνές του.

Ίσως τελικά αυτό να είναι ένα από τα πιο αληθινά στοιχεία κάθε θεραπευτικής εμπειρίας: όχι η τελειότητα, αλλά η δυνατότητα να υπάρξει κανείς με περισσότερη ελευθερία, μεγαλύτερη ψυχική ζωντάνια και βαθύτερη επαφή με τον εαυτό του.

Βιβλιογραφία

Bion, W. R. (1962). Learning from Experience. London: Heinemann.

Fonagy, P., Gergely, G., Jurist, E. L., & Target, M. (2002). Affect Regulation, Mentalization and the Development of the Self. New York: Other Press.

Freud, A. (1936). The Ego and the Mechanisms of Defence. London: Hogarth Press.

Freud, S. (1915/1957). The Unconscious. In The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud (Vol. 14). London: Hogarth Press.

Freud, S. (1920/1955). Beyond the Pleasure Principle. In The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud (Vol. 18). London: Hogarth Press.

Winnicott, D. W. (1960). Ego distortion in terms of true and false self. In The Maturational Processes and the Facilitating Environment (1965). London: Hogarth Press.

Irvin D. Yalom. (1980). Existential Psychotherapy. New York: Basic Books.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Όλγα Μάντζιου - Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας

Όλγα Μάντζιου: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy

Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.

• Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
• Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
• Επικυρωμένη ειδίκευση

Μέσα από μια ανθρώπινη και ενσυναισθητική παρουσία, δημιουργώ έναν χώρο όπου το άτομο μπορεί να νιώσει ασφάλεια, να εκφραστεί και να κατανοήσει βαθύτερα αυτό που βιώνει, ερχόμενο σταδιακά σε πιο ουσιαστική επαφή με τον εαυτό του και τις σχέσεις του.
Πιστε

Εξειδικεύσεις:

Διαχείριση Άγχους - Φοβιών Διαζύγιο Διαταραχές Ύπνου

8 χρόνια εμπειρίας

Δείτε όλα τα άρθρα Κλείστε ραντεβού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...