Ακρόαση άρθρου......
Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR
Γιατί δύο άνθρωποι μπορούν να ζήσουν μια παρόμοια εμπειρία και να βγουν από αυτήν τόσο διαφορετικοί;
Είναι ένα από τα ερωτήματα που συναντώ πιο συχνά στην ψυχοθεραπεία. Όχι πάντα με αυτές τις λέξεις. Συχνά εκφράζεται ως: «Γιατί εγώ δεν το άντεξα;», «Γιατί αυτό με διέλυσε;», «Άλλοι πέρασαν πολύ χειρότερα. Εγώ γιατί λύγισα;».
Πίσω από αυτές τις ερωτήσεις κρύβεται μια κοινή παραδοχή: ότι το μέγεθος της ψυχικής επιβάρυνσης εξαρτάται αποκλειστικά από το γεγονός. Αν όμως αυτό ίσχυε, άνθρωποι που βίωναν παρόμοιες εμπειρίες θα αντιδρούσαν με παρόμοιο τρόπο. Η πραγματικότητα δείχνει κάτι διαφορετικό.
Ο ίδιος πόνος δεν έχει το ίδιο βάρος για όλους.
Όχι επειδή κάποιοι είναι πιο δυνατοί ή πιο αδύναμοι, αλλά επειδή κάθε εμπειρία συναντά έναν διαφορετικά διαμορφωμένο εσωτερικό κόσμο: έναν άνθρωπο με τη δική του ιστορία, τις σχέσεις του, τις απώλειές του και τους τρόπους με τους οποίους έμαθε να προστατεύεται όταν αισθάνεται ότι απειλείται.
Στην ψυχοδυναμική σκέψη, αυτή η διαφορά μπορεί να γίνει κατανοητή μέσα από έννοιες που περιγράφουν την ικανότητα του ανθρώπου να περιέχει, να επεξεργάζεται και να δίνει νόημα στη συναισθηματική του εμπειρία. Στο άρθρο αυτό θα χρησιμοποιήσουμε τον όρο ψυχική χωρητικότητα για να περιγράψουμε συνολικά αυτή τη λειτουργία.
Τι εννοούμε όμως με τον όρο αυτό;
Πρόκειται για την ικανότητα να υποδεχόμαστε, να αντέχουμε και να επεξεργαζόμαστε τις εσωτερικές μας εμπειρίες χωρίς να κατακλυζόμαστε από αυτές. Δεν περιγράφει πόσο πόνο μπορεί να αντέξει κάποιος, αλλά τι μπορεί να κάνει με αυτόν.
Όταν αυτή η δυνατότητα είναι αρκετά ανεπτυγμένη, ακόμη και μια βαθιά επώδυνη εμπειρία μπορεί, με τον χρόνο, να γίνει αντικείμενο σκέψης και να αποκτήσει προσωπικό νόημα. Ο πόνος δεν εξαφανίζεται, όμως παύει να κυριαρχεί ολοκληρωτικά.
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...
Με άλλα λόγια, δεν σημαίνει απλώς ότι αντέχω ένα συναίσθημα. Σημαίνει ότι μπορώ να παραμείνω σε επαφή μαζί του αρκετά ώστε να το σκεφτώ, αντί να χρειάζεται να το απομακρύνω αμέσως μέσω της αποφυγής, της άρνησης, του συναισθηματικού μουδιάσματος, του υπερβολικού ελέγχου, της παρορμητικότητας ή του θυμού.
Οι αντιδράσεις αυτές δεν αποτελούν ένδειξη αδυναμίας. Συχνά είναι η καλύτερη προσπάθεια του ανθρώπου να προστατευθεί από κάτι που, εκείνη τη στιγμή, υπερβαίνει τις δυνατότητές του.
Η λειτουργία αυτή σχετίζεται με την ανθεκτικότητα, χωρίς όμως να ταυτίζεται με αυτήν. Η ανθεκτικότητα αφορά κυρίως την ικανότητα να ανακάμπτουμε μετά από μια δυσκολία. Εδώ, αντίθετα, το ενδιαφέρον στρέφεται στο κατά πόσο μπορούμε να παραμένουμε σε επαφή με όσα βιώνουμε όσο ακόμη συμβαίνουν, χωρίς να χάνουμε την ικανότητα να τα σκεφτόμαστε.
Πώς αναπτύσσεται;
Κανείς δεν γεννιέται γνωρίζοντας πώς να αντέχει τον φόβο, τη ματαίωση ή την απώλεια.
ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΓΙΑ ΤΟ ΣΧΕΣΙΑΚΟ ΤΡΑΥΜΑ
Εγκαιρη εγγραφή: έως 30 Ιουλίου 2026 | Διοργάνωση: PSYVERSITY
Τα σεμινάρια απευθύνονται σε Επαγγελματίες Ψυχικής Υγείας που έχουν ενδιαφέρον να εξειδικευθούν στη θεραπεία του ψυχικού τραύματος υπό το πρίσμα της Προσωποκεντρικής Προσέγγισης στην Θεραπεία.
Ένα βρέφος δεν μπορεί να επεξεργαστεί μόνο του τις έντονες συναισθηματικές του καταστάσεις. Χρειάζεται έναν φροντιστή που θα μπορέσει να τις αντέξει μαζί του, χωρίς να τρομάξει ή να αποσυρθεί. Μέσα από αυτή τη σχέση διαμορφώνεται σταδιακά η εμπειρία ότι ακόμη και τα πιο δύσκολα συναισθήματα δεν είναι απαραίτητα καταστροφικά· μπορούν να γίνουν ανεκτά, να πάρουν μορφή και να αποκτήσουν νόημα.
Ο Wilfred Bion περιέγραψε αυτή τη διαδικασία με την έννοια του containment («περίεξη»). Ο φροντιστής λειτουργεί ως «περιέκτης» της αγωνίας του παιδιού: δέχεται τη συναισθηματική του ένταση, την επεξεργάζεται μέσα του και την επιστρέφει σε μια μορφή που μπορεί να γίνει περισσότερο κατανοητή και ανεκτή.
Σταδιακά, αυτό που αρχικά προσφέρει ένας άλλος γίνεται εσωτερική λειτουργία του ίδιου του ανθρώπου. Η ακατέργαστη συναισθηματική εμπειρία αρχίζει να μετατρέπεται σε κάτι που μπορεί να γίνει αντικείμενο σκέψης, να αποκτήσει νόημα και να πάψει να βιώνεται ως απόλυτα καταστροφικό.
Έτσι διαμορφώνεται, σταδιακά, η εσωτερική ικανότητα του ανθρώπου να αντέχει, να επεξεργάζεται και να οργανώνει ψυχικά όσα βιώνει.
Οι πρώιμες σχέσεις αποτελούν σημαντικό παράγοντα για την ανάπτυξη αυτής της λειτουργίας, χωρίς όμως να την καθορίζουν απόλυτα. Οι εμπειρίες της ζωής, οι ουσιαστικές σχέσεις και, όταν χρειάζεται, η ψυχοθεραπεία μπορούν επίσης να συμβάλουν σημαντικά στη διεύρυνσή της.
Γιατί η ίδια εμπειρία δεν έχει το ίδιο ψυχικό βάρος για όλους;
Όταν ένας θεραπευόμενος αφηγείται μια δύσκολη εμπειρία, η προσοχή δεν στρέφεται μόνο σε αυτό που συνέβη, αλλά και σε όσα ενεργοποιήθηκαν μέσα του.
Καμία εμπειρία δεν συναντά έναν «άδειο» εσωτερικό κόσμο. Συναντά έναν άνθρωπο με συγκεκριμένες μνήμες, φόβους, προσδοκίες και παλιές πληγές.
Έτσι, μια απόρριψη μπορεί να ανακινήσει έναν παλιό φόβο εγκατάλειψης. Μια αποτυχία μπορεί να αγγίξει αισθήματα αναξιότητας που προϋπήρχαν. Μια απώλεια μπορεί να αφυπνίσει πένθη που δεν βρήκαν ποτέ χώρο να εκφραστούν.
Το εξωτερικό γεγονός μπορεί να είναι κοινό. Το ψυχικό του νόημα, όμως, δεν είναι ποτέ ίδιο.
Γι' αυτό και στην ψυχοθεραπεία η πιο ουσιαστική ερώτηση δεν είναι μόνο:
«Τι συνέβη;»
Αλλά και:
«Τι βρήκε αυτή η εμπειρία μέσα σου όταν συνέβη;»
Εκεί αρχίζει να γίνεται κατανοητό γιατί δύο άνθρωποι μπορούν να κουβαλούν τόσο διαφορετικά το ίδιο βάρος. Δεν είναι μόνο το γεγονός που καθορίζει τον ψυχικό του αντίκτυπο, αλλά και η εσωτερική δυνατότητα που είχε ο άνθρωπος, εκείνη τη συγκεκριμένη στιγμή, να το υποδεχθεί, να το επεξεργαστεί και να του βρει μια θέση μέσα στην προσωπική του ιστορία.
Πώς όμως αναγνωρίζεται στην καθημερινή ζωή η ψυχική χωρητικότητα;
Η ψυχική χωρητικότητα δεν γίνεται ιδιαίτερα αισθητή όταν η ζωή κυλά ήρεμα. Αποκαλύπτεται κυρίως στις στιγμές που ερχόμαστε αντιμέτωποι με καταστάσεις που δοκιμάζουν τα όριά μας. Δεν φαίνεται από το πόσο έντονα είναι τα συναισθήματά μας, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε μαζί τους.
Μπορούμε να μείνουμε για λίγο μαζί με αυτό που νιώθουμε ή χρειάζεται να το απομακρύνουμε αμέσως; Μπορούμε να αντέξουμε την αβεβαιότητα μέχρι να καταλάβουμε τι μας συμβαίνει; Μπορούμε να αναγνωρίσουμε ότι πίσω από τον θυμό ίσως υπάρχει φόβος, ντροπή ή βαθιά θλίψη;
Στην ψυχοθεραπεία αυτές οι στιγμές έχουν ιδιαίτερη αξία. Ο θεραπευτής δεν ακούει μόνο την ιστορία που αφηγείται ο θεραπευόμενος. Παρατηρεί και τον τρόπο με τον οποίο τη βιώνει εκείνη τη στιγμή. Αναρωτιέται αν μπορεί να την προσεγγίσει με περιέργεια, να τη συνδέσει με άλλες εμπειρίες της ζωής του και να παραμείνει σε επαφή με όσα αισθάνεται, ακόμη κι όταν είναι επώδυνα.
Αν αυτό δεν είναι ακόμη εφικτό, δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος δεν προσπαθεί αρκετά. Συχνά σημαίνει ότι εξακολουθεί να προστατεύεται από κάτι που, κάποτε, ήταν αδύνατο να αντέξει.
Δεν έχει σημασία, λοιπόν, μόνο το πόσο υποφέρει κανείς, αλλά και το αν μπορεί, σταδιακά, να παραμένει σε επαφή με όσα βιώνει, χωρίς να χάνει την ικανότητα να τα παρατηρεί, να τα κατανοεί και να τους αποδίδει προσωπικό νόημα.
Ίσως όλοι έχουμε συναντήσει ανθρώπους που, μέσα σε μια δύσκολη στιγμή, μπορούν να πουν: «Δεν ξέρω ακόμη τι μου συμβαίνει, αλλά χρειάζομαι λίγο χρόνο να το καταλάβω». Και άλλους που νιώθουν την ανάγκη να φύγουν αμέσως, να θυμώσουν, να αποσυρθούν ή να δράσουν παρορμητικά. Δεν πρόκειται για μεγαλύτερη ή μικρότερη δύναμη. Συχνά πρόκειται για διαφορετική ψυχική χωρητικότητα εκείνη τη συγκεκριμένη στιγμή.
Ίσως τελικά αυτή η ικανότητα να μη φαίνεται όταν δεν πονάμε. Φαίνεται όταν μπορούμε να παραμένουμε σε επαφή με τον πόνο, χωρίς να χάνουμε την ικανότητα να τον σκεφτόμαστε.
Μπορεί να διευρυνθεί;
Αν όμως η ψυχική χωρητικότητα δεν είναι ένα σταθερό χαρακτηριστικό, προκύπτει εύλογα ένα ακόμη ερώτημα: μπορεί να διευρυνθεί;
Η απάντηση είναι ναι. Και ίσως αυτό να είναι ένα από τα πιο ελπιδοφόρα μηνύματα της ψυχοθεραπείας.
Η ψυχική χωρητικότητα δεν είναι ένα σταθερό μέγεθος που είτε διαθέτουμε είτε όχι. Μεταβάλλεται διαρκώς, επηρεαζόμενη από την ψυχική μας κατάσταση, τις σχέσεις μας και τις απαιτήσεις της κάθε περιόδου της ζωής.
Δεν αποτελεί ένα σταθερό χαρακτηριστικό που διαμορφώνεται αποκλειστικά στην παιδική ηλικία. Ο εσωτερικός μας κόσμος συνεχίζει να εξελίσσεται κάθε φορά που συναντά σχέσεις μέσα στις οποίες υπάρχει αρκετή ασφάλεια, κατανόηση και χώρος για να υπάρξουν ακόμη και οι πιο δύσκολες πλευρές της εμπειρίας μας.
Η εξέλιξή της, όμως, δεν είναι γραμμική. Μπορεί να περιορίζεται προσωρινά σε περιόδους έντονου στρες, σοβαρής απώλειας ή ψυχικής εξάντλησης και να διευρύνεται ξανά όταν ο άνθρωπος βρει αρκετή ασφάλεια, υποστήριξη και χρόνο για να επεξεργαστεί όσα έχει βιώσει.
Ο Donald Winnicott περιέγραψε αυτή τη δυνατότητα μέσα από την έννοια του holding («κράτημα»). Δεν αναφερόταν μόνο στη σωματική φροντίδα του βρέφους, αλλά στη συνολική εμπειρία μιας σχέσης μέσα στην οποία ο άνθρωπος αισθάνεται αρκετά ασφαλής ώστε να υπάρχει όπως είναι, χωρίς να χρειάζεται να προστατεύεται διαρκώς. Μέσα σε ένα τέτοιο ψυχικό «κράτημα» μπορεί, σταδιακά, να πλησιάσει συναισθήματα που μέχρι τότε απέφευγε, χωρίς να φοβάται ότι θα καταρρεύσει.
Από μια διαφορετική θεωρητική οπτική, ο Peter Fonagy περιέγραψε τη νοηματοποίηση (mentalization) ως την ικανότητα να αναγνωρίζουμε ότι τόσο εμείς όσο και οι άλλοι διαθέτουμε έναν εσωτερικό κόσμο από σκέψεις, συναισθήματα, επιθυμίες και φόβους, ο οποίος μπορεί να γίνει αντικείμενο σκέψης και κατανόησης. Όσο περισσότερο καλλιεργείται αυτή η ικανότητα, τόσο λιγότερο παρασυρόμαστε από τα συναισθήματά μας και τόσο περισσότερο μπορούμε να επιλέγουμε πώς θα ανταποκριθούμε σε αυτά.
Παρότι οι θεωρίες τους αναπτύχθηκαν σε διαφορετικές περιόδους και εστιάζουν σε διαφορετικές πλευρές της ψυχικής λειτουργίας, συγκλίνουν σε μια κοινή ιδέα: ο άνθρωπος αναπτύσσεται μέσα από σχέσεις που μπορούν να περιέξουν την εμπειρία του. Εκεί όπου κάποτε υπήρχε μόνο ψυχική κατάκλυση, μπορεί σταδιακά να δημιουργηθεί περισσότερος χώρος για σκέψη, κατανόηση και επεξεργασία.
Αυτός ο τρόπος ψυχικής ανάπτυξης δεν περιορίζεται στο πλαίσιο της ψυχοθεραπείας. Συμβαίνει κάθε φορά που μια δύσκολη εμπειρία μπορεί να ειπωθεί χωρίς φόβο, όταν ένα συναίσθημα βρίσκει χώρο να αναγνωριστεί αντί να απορριφθεί ή όταν κατορθώνουμε να μείνουμε λίγο περισσότερο μαζί με όσα νιώθουμε, χωρίς να χρειάζεται να τα μετατρέψουμε αμέσως σε άμυνα ή παρορμητική πράξη.
Υπάρχουν, βέβαια, περίοδοι κατά τις οποίες το βάρος μιας εμπειρίας ξεπερνά προσωρινά τις δυνατότητές μας να το επεξεργαστούμε μόνοι μας. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας, αλλά μια ουσιαστική πράξη φροντίδας του εαυτού.
Αυτός είναι και ένας από τους σημαντικότερους λόγους για τους οποίους η ψυχοθεραπεία μπορεί να αποδειχθεί τόσο ουσιαστική. Δεν αλλάζει όσα συνέβησαν ούτε σβήνει τις απώλειες. Μπορεί όμως να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο υπάρχουν μέσα μας. Μια εμπειρία που κάποτε ήταν αδύνατο να προσεγγιστεί μπορεί, με τον χρόνο, να γίνει μέρος της προσωπικής μας ιστορίας, χωρίς να συνεχίζει να καθορίζει τη ζωή μας.
Τι μπορούμε να κρατήσουμε από όλα αυτά;
Όλα όσα προηγήθηκαν μας οδηγούν σε έναν διαφορετικό τρόπο να σκεφτούμε τον ψυχικό πόνο. Συχνά αναρωτιόμαστε γιατί κάποιος «δεν άντεξε» ή γιατί μια εμπειρία τον σημάδεψε τόσο βαθιά. Είναι όμως μια ερώτηση που οδηγεί εύκολα σε συγκρίσεις και κρίσεις, παραβλέποντας ότι κάθε άνθρωπος κουβαλά τη δική του ιστορία.
Ίσως, λοιπόν, η ουσιαστικότερη ερώτηση να είναι διαφορετική:
«Τι ικανότητα είχε εκείνη τη στιγμή να χωρέσει μέσα του αυτό που του συνέβη;»
Και ίσως υπάρχει μία ακόμη, εξίσου σημαντική:
«Πόσο χώρο έχει σήμερα, ώστε να μπορέσει να το συναντήσει ξανά χωρίς να καταρρεύσει;»
Οι ερωτήσεις αυτές μετακινούν το ενδιαφέρον από την αξιολόγηση του ανθρώπου στην κατανόηση της εμπειρίας του. Δεν αναζητούν ποιος ήταν πιο δυνατός ή πιο αδύναμος, αλλά τι ήταν δυνατό να αντέξει εκείνη τη συγκεκριμένη στιγμή.
Η ψυχική χωρητικότητα δεν αποτελεί μέτρο δύναμης, αξίας ή χαρακτήρα. Είναι μια ανθρώπινη λειτουργία που διαμορφώνεται μέσα στις σχέσεις, δοκιμάζεται από τη ζωή και μπορεί να συνεχίσει να αναπτύσσεται.
Όσο διευρύνεται, τόσο λιγότερο η πληγή οργανώνει ολόκληρη τη ζωή του ανθρώπου. Η εμπειρία δεν διαγράφεται, αλλά παύει να αποτελεί το κέντρο της ύπαρξής του. Έτσι, σταδιακά, ο άνθρωπος δεν ζει πια γύρω από την πληγή του, αλλά γύρω από τον εαυτό του.
Γιατί, τελικά, ο στόχος δεν είναι να πάψουμε να πονάμε. Είναι να αποκτήσουμε περισσότερο εσωτερικό χώρο, ώστε ο πόνος να μπορεί να γίνει αντικείμενο σκέψης, κατανόησης και νοήματος, αντί να μας κατακλύζει.
Τότε ο πόνος μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει, χωρίς όμως να είναι πια μεγαλύτερος από εμάς.
Βιβλιογραφία
Bateman, A., & Fonagy, P. (2019). Handbook of Mentalizing in Mental Health Practice (2nd ed.). American Psychiatric Publishing.
Bion, W. R. (1962). Learning from Experience. London: Heinemann.
Fonagy, P., Gergely, G., Jurist, E. L., & Target, M. (2002). Affect Regulation, Mentalization, and the Development of the Self. Other Press.
Winnicott, D. W. (1960). The Theory of the Parent–Infant Relationship. International Journal of Psychoanalysis, 41, 585–595.
Winnicott, D. W. (1965). The Maturational Processes and the Facilitating Environment. London: Hogarth Press.
Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου
Όλγα Μάντζιου - Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας
Όλγα Μάντζιου: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy
Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.
- Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
- Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
- Επικυρωμένη ειδίκευση
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...
