Η υποχρεωτική ευτυχία του καλοκαιριού

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Το καλοκαίρι έχει συνδεθεί βαθιά στη συλλογική μας αντίληψη με την ανεμελιά, την ξεκούραση και τη χαρά. Είναι η εποχή που «πρέπει» να χαλαρώσουμε, να ταξιδέψουμε, να βγούμε περισσότερο, να δημιουργήσουμε αναμνήσεις και να απολαύσουμε την κάθε στιγμή.

Οι εικόνες γύρω μας ενισχύουν αυτή την προσδοκία: πρόσωπα χαμογελαστά, θάλασσα, διακοπές, ηλιοκαμένα κορμιά, παρέες και στιγμές που παρουσιάζονται ως απόδειξη μιας επιτυχημένης ζωής.

Όμως τι συμβαίνει όταν η πραγματική μας εμπειρία δεν μοιάζει με αυτή την εικόνα; Όταν το καλοκαίρι φέρνει άγχος αντί για χαλάρωση, μοναξιά αντί για κοινωνικότητα, σκέψεις αντί για ξεγνοιασιά ή δύσκολα συναισθήματα που δεν «ταιριάζουν» με την εποχή;

Η ιδέα ότι το καλοκαίρι είναι μια περίοδος κατά την οποία ο άνθρωπος οφείλει να είναι ευτυχισμένος δημιουργεί μια ιδιαίτερης μορφής ψυχολογική πίεση. Η ευτυχία, από μια φυσική συναισθηματική εμπειρία, μετατρέπεται σε στόχο που πρέπει να επιτευχθεί. Έτσι, αντί να βιώνουμε το καλοκαίρι όπως πραγματικά είναι, μπορεί να βρεθούμε να αξιολογούμε αν το ζούμε «σωστά».

Σύμφωνα με τον Gross (1998), η ανθρώπινη συναισθηματική ζωή δεν αποτελείται μόνο από θετικά συναισθήματα και συναισθηματική ισορροπία είναι αυτό ακριβώς, η ικανότητα να αναγνωρίζουμε και να αποδεχόμαστε όλο το φάσμα των εμπειριών και των συναισθημάτων μας.

Η εικόνα του «τέλειου καλοκαιριού» και η ανάγκη να είμαστε ευτυχισμένοι

Το καλοκαίρι δεν είναι απλώς μια εποχή του χρόνου. Τις τελευταίες δεκαετίες, έχει μετατραπεί σε ένα κοινωνικό σύμβολο που συνδέεται με την ελευθερία και την απόλαυση. Οι πολιτισμικές αφηγήσεις μας μαθαίνουν ότι αυτή την περίοδο πρέπει να «ζήσουμε τη ζωή μας», να αφήσουμε πίσω τις δυσκολίες και να γεμίσουμε με καινούργιες εμπειρίες.

Η προσδοκία αυτή, όμως, μπορεί να δημιουργήσει ένα παράδοξο φαινόμενο. Όσο περισσότερο πιστεύουμε ότι πρέπει να είμαστε χαρούμενοι, τόσο πιο έντονα παρατηρούμε ότι δεν είμαστε. Ένα άτομο που αισθάνεται κουρασμένο, λυπημένο ή απομονωμένο μπορεί να μην αντιμετωπίζει μόνο το αρχικό συναίσθημα, αλλά και μια δεύτερη σκέψη: «Δεν θα έπρεπε να νιώθω έτσι, είναι καλοκαίρι». Αυτό το δεύτερο επίπεδο δυσφορίας μπορεί να γίνει ιδιαίτερα επιβαρυντικό. Το άτομο δεν βιώνει μόνο ένα δύσκολο συναίσθημα, αλλά και την αίσθηση ότι αποτυγχάνει να ανταποκριθεί σε μια κοινωνική προσδοκία.

Σύμφωνα με τη θεωρία της ευημερίας του Seligman (2011), η ψυχική άνθηση δεν ταυτίζεται με τη διαρκή ευχαρίστηση. Αντίθετα, περιλαμβάνει νόημα, σχέσεις, προσωπική ανάπτυξη καθώς και την ικανότητα να διαχειριζόμαστε τόσο τις ευχάριστες όσο και τις δύσκολες περιόδους. Πολύ συχνά, η πίεση για συνεχές αίσθημα χαράς και ικανοποίησης, δεν προέρχεται μόνο από τους άλλους αλλά, στην πορεία του χρόνου εσωτερικεύεται και από το ίδιο το άτομο. Ο άνθρωπος μπορεί να γίνει ο ίδιος αυστηρός κριτής του εαυτού του: «Δεν κάνω αρκετά», «δεν διασκεδάζω όσο θα έπρεπε», «χάνω το καλοκαίρι μου». Αυτές οι σκέψεις μετατρέπουν μια περίοδο που θα μπορούσε να προσφέρει ξεκούραση σε μια ακόμη στιγμή προσωπικής αξιολόγησης.

Συχνά μάλιστα η κοινωνική απαίτηση για «τέλειες» καλοκαιρινές εμπειρίες συνδέεται με την ανάγκη να αισθανθούμε ότι η ζωή μας προχωρά. Το ταξίδι, η έξοδος, η φωτογραφία ή μια δραστηριότητα μπορεί να γίνουν σύμβολα επιτυχίας. Όμως η αξία μιας ζωής δεν μετριέται από το πόσες αξιομνημόνευτες στιγμές μπορούμε να παρουσιάσουμε στους άλλους. Επομένως, ένα καλοκαίρι δεν χρειάζεται να είναι γεμάτο συνεχείς δραστηριότητες για να θεωρείται ουσιαστικό.

Δυστυχώς, στη σύγχρονη κοινωνία, ακόμη και ο ελεύθερος χρόνος έχει αρχίσει να αντιμετωπίζεται ως κάτι που πρέπει να «αξιοποιηθεί» και η περίοδος του καλοκαιριού δεν αποτελεί εξαίρεση. Πολλές φορές η ξεκούραση μετατρέπεται σε μια νέα μορφή υποχρέωσης: πρέπει να οργανωθούν δραστηριότητες, να προγραμματιστούν εμπειρίες και να δημιουργηθεί η αίσθηση ότι «κερδίζουμε» κάτι από κάθε ημέρα. Η αντίληψη αυτή συνδέεται με μια γενικότερη κουλτούρα παραγωγικότητας που κυριαρχεί στις μέρες μας, όπου η αξία του ανθρώπου συχνά συνδέεται με το πόσα κάνει και πόσο δραστήριος είναι. Έτσι, ακόμη και η χαλάρωση μπορεί να γίνει ένα πεδίο σύγκρισης. Κάποιος μπορεί να αισθανθεί ότι «δεν κάνει αρκετά» επειδή περνά ένα ήσυχο καλοκαίρι ή επειδή οι διακοπές του δεν μοιάζουν με εκείνες που βλέπει γύρω του.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε, ωστόσο, ότι η ψυχική ξεκούραση,  δεν είναι παθητικότητα,  ούτε χάσιμο χρόνου. Είναι μια βασική ανάγκη του ανθρώπου για αποκατάσταση, επεξεργασία εμπειριών και επανασύνδεση με τον εαυτό. Η απουσία συνεχούς δράσης δεν σημαίνει και απουσία ζωής.

Η παγίδα της «τοξικής θετικότητας»

Μία έννοια για την οποία  γίνεται συχνά λόγος είναι αυτή της τοξικής θετικότητας. Πρόκειται για την πίεση να βλέπουμε τα πάντα θετικά, ακόμη και όταν η πραγματικότητα περιλαμβάνει πόνο, απώλεια ή δυσκολίες. Η θετική σκέψη μπορεί πράγματι  να είναι βοηθητική όταν λειτουργεί ως πηγή ελπίδας και ανθεκτικότητας. Όταν όμως μετατρέπεται σε απαίτηση, μπορεί να οδηγήσει στην απόρριψη των πραγματικών συναισθημάτων του ατόμου.

Φράσεις όπως «είναι καλοκαίρι, απόλαυσέ το», «μην το σκέφτεσαι», «χαλάρωσε και διασκέδασε» μπορεί να ακούγονται υποστηρικτικές, αλλά σε κάποιες περιπτώσεις ακυρώνουν την ατομική εμπειρία. Ένας άνθρωπος που πενθεί, αντιμετωπίζει μια αλλαγή ζωής ή νιώθει ψυχική εξάντληση, αυτό που έχει ανάγκη δεν είναι απαραίτητα να «διορθώσει» το συναίσθημά του αλλά  να του δώσει χώρο για να το αναγνωρίσει, να το επεξεργαστεί και στη συνέχεια να το νοηματοδοτήσει.

Σύμφωνα με τον Hayes (2006), δημιουργό της  Θεραπείας Αποδοχής και Δέσμευσης (Acceptance and Commitment Therapy, ACT), η προσπάθεια να εξαλείψουμε τα δύσκολα συναισθήματα μπορεί να αυξήσει την εσωτερική σύγκρουση και κατ’επέκταση τα δυσάρεστα συναισθήματα. Δεν πρέπει να ξεχνάμε λοιπόν ότι  αποδοχή σημαίνει ότι επιτρέπουμε στον εαυτό μας να υπάρχει όπως πραγματικά είναι και όχι ότι παραιτούμαστε ή το βάζουμε κάτω. Ένα καλοκαίρι με άγχος ή θλίψη είναι, πάνω απ’όλα, μια ανθρώπινη εμπειρία.

Κοινωνικά δίκτυα και η κατασκευή του τέλειου καλοκαιριού

Τα τελευταία χρόνια, μεγάλο ρόλο στην αλλαγή της εικόνας του καλοκαιριού έχουν  παίξει φυσικά και τα κοινωνικά δίκτυα. Πλέον δεν ζούμε μόνο τις εμπειρίες μας αλλά συχνά τις παρουσιάζουμε και στους άλλους. Οι φωτογραφίες από διακοπές, οι έξοδοι, οι παρέες και οι στιγμές χαλάρωσης δημιουργούν την αίσθηση ότι όλοι γύρω μας ζουν ένα ιδανικό καλοκαίρι. Ωστόσο, αυτό που βλέπουμε είναι συνήθως μια επιλεγμένη πλευρά της πραγματικότητας.

Η θεωρία της κοινωνικής σύγκρισης του Festinger (1954) εξηγεί ότι οι άνθρωποι αξιολογούν τον εαυτό τους συγκρίνοντας τη ζωή τους με εκείνη των άλλων. Όταν οι συγκρίσεις αυτές βασίζονται σε εικόνες που δεν δείχνουν ολόκληρη την πραγματικότητα, (κάτι που συμβαίνει πολύ συχνά στο χώρο των κοινωνικών δικτύων)            μπορεί να δημιουργηθεί η αίσθηση ότι «κάτι λείπει» από τη δική μας ζωή.

Έτσι, ένας άνθρωπος μπορεί να βρίσκεται σε μια όμορφη στιγμή αλλά ταυτόχρονα να σκέφτεται ότι θα έπρεπε να είναι πιο χαρούμενος, πιο δραστήριος ή να έχει περισσότερες εμπειρίες. Το αποτέλεσμα είναι ότι η ξεκούραση μετατρέπεται σε επίδοση αφού δεν αρκεί να περάσουμε καλά αλλά «πρέπει» και να το  αποδείξουμε μέσω φωτογραφιών και αναρτήσεων.

Όταν το καλοκαίρι συναντά τη μοναξιά, το πένθος και τις δυσκολίες

Υπάρχει μια ιδιαίτερη μορφή μοναξιάς που εμφανίζεται το καλοκαίρι. Είναι η μοναξιά που συνοδεύεται από την αίσθηση ότι «δεν επιτρέπεται» να υπάρχει. Σε άλλες περιόδους του χρόνου η θλίψη ή η εσωστρέφεια φαίνονται πιο αναμενόμενες. Το καλοκαίρι όμως κυριαρχεί η ιδέα της εξωστρέφειας. Η κοινωνία μοιάζει να λέει ότι όλοι πρέπει να είναι έξω, να διασκεδάζουν και να δημιουργούν αναμνήσεις. Αυτό μπορεί να είναι δύσκολο για ανθρώπους που βιώνουν πένθος, αλλαγές στις σχέσεις τους, επαγγελματικές δυσκολίες ή προσωπικές μεταβάσεις καθώς η ψυχική υγεία δεν ακολουθεί εποχιακό ημερολόγιο.

Οι εσωτερικές διεργασίες που λαμβάνουν χώρα μέσα μας, συνεχίζονται ανεξάρτητα από τον καιρό, την εποχή ή τις κοινωνικές προσδοκίες. Η αναγνώριση αυτής της πραγματικότητας μας επιτρέπει να νιώσουμε μεγαλύτερη αυτοσυμπόνια και να βιώσουμε λιγότερη πίεση.

Ο δρόμος προς μια πιο αυθεντική καλοκαιρινή εμπειρία

Κάποιες φορές, ίσως χρειάζεται να επαναπροσδιορίσουμε τι ακριβώς σημαίνει «καλό καλοκαίρι». Δεν είναι απαραίτητα αυτό που φαίνεται εντυπωσιακό στους άλλους. Μπορεί να είναι μια περίοδος ηρεμίας, επανασύνδεσης, φροντίδας ή απλώς καθημερινής ζωής χωρίς υπερβολικές απαιτήσεις και εξωστρέφεια. Η αυθεντική εμπειρία δεν απαιτεί να νιώθουμε συγκεκριμένα συναισθήματα αλλά επιτρέπει χώρο για όλα: χαρά, νοσταλγία, κούραση, ενθουσιασμό, αβεβαιότητα.

Ένα πιο υγιές καλοκαίρι ίσως είναι εκείνο όπου δεν προσπαθούμε να ανταποκριθούμε σε μια εικόνα, αλλά ακούμε περισσότερο τις πραγματικές μας ανάγκες και η ξεκούραση δεν είναι κάτι που πρέπει να αποδείξουμε. Η χαρά δεν είναι υποχρέωση. Και η αξία μιας στιγμής δεν εξαρτάται από το αν θα γίνει ανάρτηση.

Η ουσιαστική ξεκούραση πολλές φορές βρίσκεται σε μικρές, απλές στιγμές που δεν έχουν απαραίτητα κοινωνική προβολή: μια ήρεμη βόλτα, μια συζήτηση, λίγος χρόνος χωρίς απαιτήσεις, μια στιγμή σύνδεσης με τον εαυτό μας. Η απομάκρυνση από την ανάγκη να «γεμίσουμε» κάθε μέρα μπορεί να λειτουργήσει θεραπευτικά.

Συμπεράσματα

Η «υποχρεωτική» ευτυχία του καλοκαιριού αποκαλύπτει μια ευρύτερη κοινωνική τάση: την προσπάθεια να μετατρέψουμε τα συναισθήματα σε στόχους που πρέπει να πετύχουμε.

Όμως δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο άνθρωπος δεν είναι σχεδιασμένος να αισθάνεται μόνο χαρά αλλά πληθώρα συναισθημάτων. Το καλοκαίρι μπορεί να είναι όμορφο χωρίς να είναι τέλειο. Μπορεί να περιλαμβάνει στιγμές χαράς αλλά και στιγμές σιωπής. Μπορεί να είναι γεμάτο εμπειρίες ή απλώς μια περίοδος ξεκούρασης.

Η πραγματική ελευθερία ίσως βρίσκεται στην αποδοχή ότι χρειάζεται μόνο να ζούμε ένα καλοκαίρι που να ανταποκρίνεται στη δική μας πραγματικότητα και όχι απαραίτητα το «τέλειο καλοκαίρι». Η ευτυχία είναι μια εμπειρία που αναδύεται όταν υπάρχει χώρος για αλήθεια, αποδοχή και σύνδεση με τον εαυτό μας και όχι μια υποχρέωση που συνοδεύει μια συγκεκριμένη εποχή.

Ίσως μια πιο ώριμη προσέγγιση του καλοκαιριού είναι να το δούμε ως μια ευκαιρία να παρατηρήσουμε τι πραγματικά χρειαζόμαστε. Για κάποιους ανθρώπους αυτό μπορεί να σημαίνει περιπέτεια και νέες εμπειρίες. Για άλλους μπορεί να σημαίνει ησυχία, αποφόρτιση ή περισσότερο χρόνο με τον εαυτό τους.

Τα πάντα είναι αποδεκτά.  Δεν υπάρχει ένας μοναδικός τρόπος να βιώσει κάποιος την ευτυχία. Η προσωπική ανάγκη, η φάση ζωής, οι σχέσεις και οι εσωτερικές διεργασίες κάθε ανθρώπου διαμορφώνουν μια διαφορετική εμπειρία. Και στο τέλος αυτό ακριβώς σημαίνει ένα καλό και αυθεντικό καλοκαίρι.

Βιβλιογραφία

Festinger, L. (1954). A Theory of Social Comparison Processes. Human Relations, 7(2), 117–140.

Gross, J. J. (1998). The Emerging Field of Emotion Regulation: An Integrative Review. Review of General Psychology, 2(3), 271–299.

Hayes, S. C. (2006). Acceptance and Commitment Therapy, Relational Frame Theory, and the Third Wave of Behavioral and Cognitive Therapies. Behavior Therapy, 35(4), 639–665.

Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A Visionary New Understanding of Happiness and Well-being. New York: Free Press.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...