Η Χρήση του Χιούμορ από τον Θεραπευτή

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η θέση του χιούμορ στην ψυχοθεραπευτική διαδικασία αποτελεί ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα και λεπτά ζητήματα της κλινικής θεωρίας.

Η έρευνα που ξεκινά από το κλασικό άρθρο του Kubie (1971) και συνεχίζεται με τη σύγχρονη κλινική σκέψη της McWilliams (1994, 2004) αποκαλύπτει μια παραγωγική ένταση: το χιούμορ, όταν χρησιμοποιείται χωρίς κλινική επίγνωση, μπορεί να αποδειχθεί καταστροφικό για τη θεραπευτική σχέση, ωστόσο, όταν εμπεριέχει γνήσια ενσυναίσθηση και εντάσσεται στη διαγνωστική κατανόηση του ασθενούς, μπορεί να αποτελέσει σημαντικό θεραπευτικό εργαλείο. 

Το άρθρο εξετάζει και τις δύο οπτικές, εστιάζοντας στις ψυχοδυναμικές τους βάσεις, και ολοκληρώνεται με κλινικό παράδειγμα από την εποπτεία νέων θεραπευτών.

Στο άρθρο του «The Destructive Potential of Humor in Psychotherapy» ο Kubie αναπτύσσει μια επιχειρηματολογία που παραμένει δυνατή στα πλαίσια του ψυχοδυναμικού τρόπου σκέψης. Η βασική του θέση είναι ότι η χρήση του χιούμορ από τον θεραπευτή μπορεί να αποδειχθεί ζημιογόνα για την ψυχοθεραπευτική σχέση.

Η Θεραπευτική Δυναμική του Χιούμορ και η Κλινική του Προσαρμογή

Κεντρικό επιχείρημα του Kubie είναι ότι μια χιουμοριστική παρέμβαση μπορεί να εκτρέψει τον συνειρμικό ειρμό του θεραπευόμενου, σταματώντας την αυθόρμητη έκφραση ασυνείδητου υλικού. Κάθε στοιχείο που διαταράσσει τον ελεύθερο συνειρμό — ακόμη κι αν αυτό είναι ένα αθώο αστείο — μπορεί να θεωρηθεί σαν παρέκκλιση από την τεχνική. Το χιούμορ, επιπλέον, μπορεί ακούσια να λειτουργήσει ως σύμπλευση με τις άμυνες του πελάτη απέναντι στο άγχος, μετατοπίζοντας την εστίαση από το εσωτερικό βίωμα στο πρόσωπο του θεραπευτή.

Ένα από τα ισχυρότερα επιχειρήματα του Kubie αφορά την αρχή της θεραπευτικής ουδετερότητας. Το χιούμορ αποκαλύπτει πολλά ταυτόχρονα — τον τρόπο που ο θεραπευτής βλέπει τον κόσμο, τι του φαίνεται ανόητο ή παράλογο, ποιες καταστάσεις του προκαλούν εκτόνωση, ακόμη και άρρητες αξιολογήσεις για το υλικό που μόλις ακούστηκε. Όταν το χιούμορ εξυπηρετεί ανάγκες του θεραπευτή που δεν έχουν αναλυθεί, η αναλυτική σχέση — κατά τον Kubie — έχει ήδη αρχίσει να κλίνει προς ένα είδος ακούσιας αμοιβαιότητας που ακυρώνει την αναγκαία ασυμμετρία της.

Σε αντίθεση με μια στοχευμένη ερμηνεία που φωτίζει συγκεκριμένη πλευρά του ασυνειδήτου, το αστείο εμπεριέχει πολλαπλά επίπεδα ανάγνωσης — κυριολεκτικά, μεταφορικά, ειρωνικά. Ο θεραπευτής δεν μπορεί να ελέγξει ποιο από αυτά τα νοήματα θα «πιάσει» ο ασθενής. Αυτό που για τον θεραπευτή αποτελεί κίνηση αποφόρτισης, ο ασθενής — μέσα από το δικό του ασυνείδητο πρίσμα και τη μεταβίβαση — ενδέχεται να το μεταφράσει εντελώς διαφορετικά, βιώνοντας τελικά απόρριψη, ειρωνεία ή υποτίμηση.

Ένα ερμηνευτικό λάθος μπορεί να συζητηθεί και να αναθεωρηθεί. Ένα αστείο, όμως, από τη στιγμή που θα ειπωθεί, εγκαθιδρύει ένα νέο, μη αναστρέψιμο κλίμα. Αν αποτύχει ή παρεξηγηθεί, δεν μπορεί απλώς να «αποσυρθεί». Η εκ των υστέρων θεραπευτική επεξεργασία του («γιατί ένιωσες έτσι με αυτό που είπα;») συχνά φαντάζει τεχνητή και μπορεί να βιωθεί από τον ασθενή ως απόπειρα δικαιολόγησης εκ μέρους του θεραπευτή.

Από αυτή τη σκοπιά, η επιχειρηματολογία του Kubie συνδέεται άμεσα με τρεις κομβικές ψυχαναλυτικές αρχές: 

• με τη θεωρία αντιμεταβίβασης, καθώς το χιούμορ του θεραπευτή αποκαλύπτει εσωτερικές καταστάσεις που ενδέχεται να μην έχουν αναλυθεί επαρκώς
• με το ζήτημα της θεραπευτικής αποχής, όπου η εγκράτεια στη συναισθηματική αυτοέκφραση αποτελεί τεχνική επιταγή
• με την ασυμμετρία της σχέσης, καθώς ο θεραπευτής που χρησιμοποιεί χιούμορ προς τον θεραπευμένο ενεργοποιεί δυναμικές εξουσίας που δυσκολεύουν σημαντικά τη μετέπειτα κατανόηση του υλικού.

Η Nancy McWilliams προσεγγίζει το ζήτημα από μια διαφορετική ψυχοδυναμική σκοπιά. Χωρίς να αγνοεί τους κινδύνους που επισημαίνει ο Kubie, υποστηρίζει ότι η κατάλληλη χρήση χιούμορ — όταν εντάσσεται στην κλινική ενσυναίσθηση και στην ψυχοδιαγνωστική κατανόηση — μπορεί να επιτελέσει σημαντικές θεραπευτικές λειτουργίες.

Πολλοί ασθενείς ιδίως εκείνοι με καταθλιπτική, μαζοχιστική ή ιδεοψυχαναγκαστική οργάνωση προσωπικότητας υποφέρουν από ένα εξαιρετικά αυστηρό Υπερεγώ. Σε αυτές τις περιπτώσεις, μια αυστηρή, στεγνή ερμηνεία ενδέχεται να βιωθεί ως μια ακόμη επίκριση. Ένα ζεστό, χιουμοριστικό σχόλιο, αντίθετα, μπορεί να βοηθήσει τον ασθενή να πάρει απόσταση από την αυστηρότητά του και να δει τον εαυτό του με μεγαλύτερη συμπόνια. Το χιούμορ λειτουργεί ως μοντέλο για μια πιο επιεική στάση απέναντι στα ανθρώπινα ελαττώματα.

Συχνά, μια αλήθεια είναι υπερβολικά επώδυνη για να ειπωθεί ευθέως, καθώς θα εγείρει ισχυρές άμυνες. Η McWilliams υποστηρίζει ότι το χιούμορ, το οποίο εμπεριέχει το στοιχείο του παιχνιδιού (playfulness, κατά τον Winnicott), επιτρέπει στον θεραπευτή να πει κάτι βαθύ ή δύσκολο ελαττώνοντας ταυτόχρονα την αμυντικότητα του ασθενούς. 

Για την McWilliams, το αυθόρμητο κοινό γέλιο ανάμεσα σε θεραπευτή και θεραπευόμενο αποτελεί μια στιγμή βαθιάς συν-ρύθμισης (co-regulation) και αμοιβαίας αναγνώρισης της κοινής ανθρώπινης φύσης. Σπάει την τεχνητή ιεραρχία του «υγιούς ειδικού» απέναντι στον «άρρωστο ασθενή» και εδραιώνει μια αίσθηση «είμαστε μαζί σε αυτό» — μια αίσθηση που έχει βαθιές θεραπευτικές προεκτάσεις, ιδίως για ασθενείς με δυσκολίες εμπιστοσύνης.

Ίσως το πιο σημαντικό σημείο της McWilliams είναι ότι η χρήση χιούμορ πρέπει να προσαρμόζεται στη δομή προσωπικότητας του ασθενούς. Αυτό που είναι θεραπευτικό για έναν ασθενή μπορεί να αποβεί καταστροφικό για άλλον. Η χιουμοριστική παρέμβαση, σε ασθενείς με ισχυρά παρανοειδή δυναμικά, μπορεί να βιωθεί ως σαρκασμός ή αποστασιοποίηση· σε ασθενείς με σχιζοειδή χαρακτηριστικά, ως εισβολή σε έναν χώρο που θεωρούν ιερό· ενώ σε ασθενείς με ισχυρό αυτοκριτικό Υπερεγώ, μπορεί να λειτουργήσει απελευθερωτικά.

Κλινικό Παράδειγμα από την Εποπτεία

Η παρακάτω περίπτωση, που προέρχεται από την εποπτεία νέων θεραπευτών, επεξηγεί με τη θεωρητική αντιπαράθεση στην κλινική πράξη:

Κατά τη διάρκεια μιας συνεδρίας εποπτείας, ένας νέος θεραπευτής ανέφερε το ακόλουθο περιστατικό: θεραπευόμενη με έντονα παρανοειδή δυναμικά εξέφραζε το άγχος ότι «όλοι στη δουλειά την κρίνουν». Ο θεραπευτής, προσπαθώντας να αποφορτίσει το κλίμα και να «μαλακώσει» το Υπερεγώ της, απάντησε χαμογελώντας: «Ε, δεν νομίζω να έχουν στήσει και κάμερες στο γραφείο σας!». Η θεραπευόμενη «πάγωσε», σιώπησε, και στην επόμενη συνεδρία, που καθυστέρησε να προσέλθει,   αποκάλυψε ότι είχε νιώσει υποτιμημένη και ότι ο θεραπευτής δεν την πήρε στα σοβαρά. 

Στο πλαίσιο της εποπτείας, αναλύθηκαν οι πολλαπλές διαστάσεις αυτής της παρέμβασης. Η συγκεκριμένη περίπτωση επιβεβαιώνει τις ανησυχίες του Kubie: το χιούμορ διέκοψε τη συνειρμική ροή της θεραπευόμενης, βιώθηκε ως ρήξη της συναισθηματικής συγκράτησης και εγκαθίδρυσε ένα νέο, μη αναστρέψιμο κλίμα δυσπιστίας. Ταυτόχρονα, η περίπτωση επιβεβαιώνει τη θέση της McWilliams για την κρισιμότητα της ψυχοδιαγνωστικής αξιολόγησης: μια παρέμβαση που πιθανώς θα βοηθούσε έναν ασθενή με ιστριονικά χαρακτηριστικά να αντιληφθεί την υπερβολή στη σκέψη του, λειτούργησε καταστροφικά σε μια παρανοειδή δομή προσωπικότητας, εμποδίζοντας την ασφαλή εσωτερική εξερεύνηση.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η αντιμεταβιβαστική διάσταση αυτής της παρέμβασης δεν πρέπει να αγνοηθεί: ο νέος θεραπευτής χρησιμοποίησε το χιούμορ εν μέρει για να διαχειριστεί τη δική του ανησυχία απέναντι στο παρανοειδές υλικό — μια κοινή και κατανοητή αντιμεταβιβαστική κίνηση, αλλά μια που χρειάζεται επεξεργασία στην εποπτεία.

Η σύνθεση των δύο οπτικών δεν οδηγεί σε έναν απλό συμβιβασμό, αλλά σε μια πιο λεπτή κλινική επίγνωση. Τόσο ο Kubie όσο και η McWilliams έχουν δίκιο — αλλά απαντούν σε διαφορετικά ερωτήματα: ο Kubie ρωτά «τι μπορεί να πάει στραβά;» και η McWilliams ρωτά «υπό ποιες συνθήκες μπορεί να λειτουργήσει το χιούμορ;». Η συνένωση των δύο ερωτημάτων οδηγεί σε τέσσερις κλινικές αρχές:

Πρώτον, κάθε χιουμοριστική παρέμβαση φέρει λανθάνοντα μηνύματα και ενεργοποιεί δυναμικές μεταβίβασης που πρέπει να αξιολογούνται εκ των προτέρων και να επεξεργάζονται εκ των υστέρων.

Δεύτερον, η αντιμεταβιβαστική παρακολούθηση είναι αδιαπραγμάτευτη: το χιούμορ που εξυπηρετεί τον θεραπευτή (ανακούφιση άγχους, αποφυγή δύσκολης ερμηνείας) διαφέρει ριζικά από εκείνο που εξυπηρετεί τον ασθενή.

Τρίτον, η ψυχοδιαγνωστική κατανόηση της δομής προσωπικότητας είναι το κλειδί: το χιούμορ δεν είναι ουδέτερο εργαλείο — η αποτελεσματικότητά του εξαρτάται εξολοκλήρου από τον συγκεκριμένο ασθενή, στη συγκεκριμένη φάση της θεραπείας, στο συγκεκριμένο θεραπευτικό κλίμα.

Τέταρτον, η προειδοποίηση του Kubie για τους νέους θεραπευτές διατηρεί πλήρη ισχύ: η χρήση χιούμορ απαιτεί κλινική ωριμότητα και θεραπευτική αυτογνωσία που δεν μπορεί να υποτεθεί στα πρώτα στάδια της θεραπευτικής σχέσης.

Υπό αυτή την έννοια, το άρθρο του Kubie λειτουργεί, τελικά, λιγότερο ως απαγόρευση και περισσότερο ως μια υπενθύμιση. Ο ψυχοθεραπευτικός χώρος δεν είναι κοινωνική συναλλαγή, και κάθε αυτοαποκάλυψη του θεραπευτή — συμπεριλαμβανομένης του χιούμορ— έχει θεραπευτικές συνέπειες που δεν μπορούν να αγνοηθούν.

Βιβλιογραφία

Kubie, L. S. (1971). The destructive potential of humor in psychotherapy. American Journal of Psychiatry, 127(7), 861–866.

McWilliams, N. (1994). Psychoanalytic diagnosis: Understanding personality structure in the clinical process. Guilford Press.

McWilliams, N. (2004). Psychoanalytic psychotherapy: A practitioner's guide. Guilford Press.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Κωνσταντίνος Φύσσας - Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας

Κωνσταντίνος Φύσσας: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy

Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.

• Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
• Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
• Επικυρωμένη ειδίκευση

Ψυχοδυναμικός Ψυχοθεραπευτής (BA,MA) και Εκπαιδευτής Ενηλίκων με περισσότερα από 20 χρόνια εμπειρίας στο πεδίο της ψυχικής υγείας. Η επαγγελματική μου πορεία συνδυάζει την ενεργή κλινική πράξη, την ακαδημαϊκή διδασκαλία και την εταιρική συμβουλευτική

Εξειδικεύσεις:

Διαχείριση Άγχους - Φοβιών Συναισθηματικές Διαταραχές Διαχείριση Θυμού

Δείτε όλα τα άρθρα Κλείστε ραντεβού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...