Ακρόαση άρθρου......
Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR
Ετοιμάζεσαι να βγεις από το σπίτι. Βάζεις παπούτσια. Ψάχνεις τα κλειδιά σου. Φεύγεις. Περπατάς το δρόμο, φτάνεις στο αμάξι, ξεκινάς για τη δουλειά. Και τότε εμφανίζεται πάλι εκείνη. «Κλείδωσα τη πόρτα;» «Έβγαλα το σίδερο από τη πρίζα;» «Μήπως να γυρίσω να ελέγξω;» «Και αν δεν έσβησα το σίδερο;» Και όσο απομακρύνεσαι, τόσο η αμφιβολία μεγαλώνει, και άλλο τόσο το άγχος κλιμακώνεται.
Αυτή η σκέψη, η παράλογη, η επίμονη, ήρθε πάλι για να βασανίσει. Και δεν είναι μόνη της, τη συνοδεύει και εκείνη η παρόρμηση, η ανάγκη να «επαναφέρεις» την τάξη, την ηρεμία.
Και τελικά γυρνάς στο σπίτι. Το σίδερο είναι στο off, και η πόρτα κλειδωμένη. Όλα εν τάξη.
Ιδεοληψίες και Καταναγκασμοί
Ίσως ακούγεται εξαντλητικό, αλλά η πραγματικότητα είναι ότι ο μέσος άνθρωπος έχει περίπου 60.000 σκέψεις καθημερινά, εκ των οποίων το μεγαλύτερο ποσοστό από αυτές είναι επαναλαμβανόμενες.
Επίσης, ένα αξιόλογο ποσοστό, περίπου το 80% είναι αρνητικές σκέψεις, οι οποίες επιδρούν στη ψυχολογική μας κατάσταση και μπορεί να οδηγήσουν σε ψυχολογικές διαταραχές, ενώ ένα μικρότερο ποσοστό αφορούν θετικό περιεχόμενο.
Αν λοιπόν, θεωρείς ότι τα παραπάνω παραδείγματα αφορούν αποκλειστικά εσένα, τότε δεν είσαι μόνος. Όλοι οι άνθρωποι έχουν ενοχλητικές ή παράλογες σκέψεις, οι οποίες ονομάζονται ιδεοληψίες. Και αυτή η ανάγκη, που σε ωθεί να κάνεις μια πράξη για να «επαναφέρεις» την ηρεμία, ονομάζεται καταναγκασμός.
Όλες οι σκέψεις οδηγούν σε καταναγκασμούς;
Η απάντηση είναι όχι.
Σύμφωνα με το γνωστικό μοντέλο, οι σκέψεις που είναι πολύ ενοχλητικές και ονομάζονται ιδεοληψίες προκαλούν έντονη αμφιβολία, η οποία οδηγεί σε αυξημένο επίπεδο άγχους. Εφόσον η αμφιβολία και το άγχος είναι τόσο υψηλό μπορεί να οδηγήσει το άτομο σε καταναγκαστικές συμπεριφορές με σκοπό τη μείωση της δυσφορίας. Επομένως, όλες οι συμπεριφορές, είτε ακόμα και νοητικές διεργασίες, οι οποίες έχουν ως στόχο την αποσυμφόρηση από το άγχος, ονομάζονται καταναγκασμοί.
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...Οι καταναγκασμοί λειτουργούν ως μηχανισμός εξουδετέρωσης της σκέψης και του κινδύνου που εμπεριέχεται, και καταλήγει σε ανακούφιση.
Όμως, οι καταναγκαστικές συμπεριφορές δεν εκδηλώνονται σε όλους με τον ίδιο τρόπο. Σύμφωνα με το DSM-5, το οποίο αποτελεί το διαγνωστικό εγχειρίδιο για τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας, αυτές μπορεί να είναι είτε εμφανείς εξωτερικές συμπεριφορές είτε κρυφές νοητικές πράξεις.
Συχνά, βλέπουμε τους καταναγκασμούς, που έχουν ως σκοπό τον έλεγχο. Παραδείγματα αυτών είναι η αναζήτηση επιβεβαίωσης από το πλαίσιο, ο επαναλαμβανόμενος έλεγχος σε συσκευές, καταστάσεις ή προηγούμενες πράξεις μας, όπως ότι ο/η σύντροφός ή τα παιδιά είναι καλά, είτε ακόμα και αν το αυτοκίνητο είναι παρκαρισμένο σε ασφαλή σημείο. Κάποιοι καταναγκασμοί έχουν ως στόχο την απολύμανση, όπου το άτομο έχει την ιδεοληψία της μόλυνσης επομένως, οδηγείται σε «τελετουργικά» χρονοβόρα πλυσίματα των χεριών, παρατεταμένο ντούζ και καθάρισμα αντικειμένων και σπιτιού.
Οι καταναγκασμοί συμμετρίας και τάξης αφορούν την στοίχιση ή συμμετρία των αντικειμένων, την ακολουθία συγκεκριμένης σειράς και το μέτρημα συγκεκριμένων αριθμών. Όλες αυτές οι πράξεις, είτε γίνονται πρακτικά είτε μόνο νοητικά, έχουν τελικό σκοπό την πρόληψη ή τη μείωση του άγχους, καθώς και την αποτροπή κάποιου φοβούμενου γεγονότος.
Κλινικοί υπότυποι
ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΓΙΑ ΤΟ ΣΧΕΣΙΑΚΟ ΤΡΑΥΜΑ
Εγκαιρη εγγραφή: έως 30 Ιουλίου 2026 | Διοργάνωση: PSYVERSITY
Τα σεμινάρια απευθύνονται σε Επαγγελματίες Ψυχικής Υγείας που έχουν ενδιαφέρον να εξειδικευθούν στη θεραπεία του ψυχικού τραύματος υπό το πρίσμα της Προσωποκεντρικής Προσέγγισης στην Θεραπεία.
Στην επιστημονική κοινότητα, μάλιστα, και με βάση τα επίσημα διαγνωστικά εργαλεία (όπως η παγκόσμια κλίμακα Y-BOCS), αυτή η αλληλεπίδραση ιδεοληψιών και καταναγκασμών μάς δίνει τέσσερις βασικούς κλινικούς υπότυπους.
Είναι οι διαφορετικές μορφές που εμφανίζεται η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή:
- Μόλυνση και καθαρισμός: Ο γνωστός φόβος για μικρόβια, ασθένειες ή τοξίνες, που οδηγεί στο εξαντλητικό πλύσιμο των χεριών/σώματος.
- Βλάβη λόγω αμέλειας και έλεγχος: Ο τρόμος μήπως συμβεί μια καταστροφή (π.χ. φωτιά, ατύχημα) από δική μας αμέλεια, που μας αναγκάζει να ελέγχουμε ξανά και ξανά τις συσκευές ή τις πόρτες.
- Συμμετρία και τάξη: Η έντονη εσωτερική δυσφορία όταν τα πράγματα γύρω μας δεν είναι τοποθετημένα "ακριβώς όπως πρέπει", οδηγώντας σε στοίχιση αντικειμένων ή νοητικό μέτρημα.
- Ανεπιθύμητες σκέψεις: Εδώ οι καταναγκασμοί είναι κυρίως κρυφοί και νοητικοί (για παράδειγμα νοητικές προσευχές), καθώς το άτομο προσπαθεί απεγνωσμένα να "σβήσει" απαγορευμένες σκέψεις.
Πότε ωστόσο οι ιδεοληψίες και οι καταναγκασμοί, πληρούν τα κριτήρια για την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή;
Η απάντηση κρύβεται στην διάρκεια, την ένταση, και τον βαθμό που αυτός ο κύκλος επηρεάζει τη λειτουργικότητα. Σύμφωνα με τα επίσημα κλινικά κριτήρια του DSM-5, η γραμμή ανάμεσα στο καθημερινό άγχος και την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή ξεπερνιέται όταν:
- Κλέβουν πολύτιμο χρόνο: Οι ιδεοληψίες και οι καταναγκασμοί καταναλώνουν σημαντικό μέρος της ημέρας – τουλάχιστον πάνω από μία ώρα καθημερινά.
- Προκαλούν έντονη δυσφορία: Οι σκέψεις δεν είναι απλώς ενοχλητικές, αλλά προκαλούν κλινικά σημαντική πίεση, θλίψη, ντροπή ή υπερβολικό άγχος.
- Δυσκολεύουν την καθημερινότητα: Η διαδικασία αυτή παρεμβαίνει σοβαρά και δυσκολεύει τη λειτουργικότητα του ατόμου στην κοινωνική, την επαγγελματική ή την προσωπική του ζωή (για παράδειγμα, το άτομο αποφεύγει να βγει από το σπίτι γιατί πρέπει να καθαρίσει, ή φοβάται μη μολυνθεί).
Προκειμένου να κατανοήσουμε την ψυχαναγκαστική διαταραχή είναι αναγκαίο το άτομο να αναγνωρίζει, τουλάχιστον σε στιγμές ηρεμίας, ότι οι σκέψεις και οι τελετουργίες είναι υπερβολικές. Παρόλα αυτά, νιώθει ανίκανο να τις σταματήσει χωρίς βοήθεια, καθώς η αβεβαιότητα μοιάζει απειλητική.
Κύριο χαρακτηριστικό της διαταραχής είναι η δυσανεξία στην αβεβαιότητα που προκαλείται, γι αυτό και το άτομο καλείται να διασφαλίσει στο 100% ότι δε θα συμβεί το αρνητικό/ φοβούμενο αποτέλεσμα.
Η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή τροφοδοτείται από τις αξίες
Γιατί οι άνθρωποι αναπτύσσουν διαφορετικές ιδεοληψίες; Αυτό σχετίζεται με το βαθύτερο αξιακό σύστημα και την ιδιοσυγκρασία του καθενός. Για παράδειγμα, άτομα με υψηλό αίσθημα ευθύνης γίνονται πιο ευάλωτα σε συγκεκριμένα ερεθίσματα.
Στην ελληνική κουλτούρα, είναι πολύ συχνές οι φράσεις και προλήψεις όπως: «Χτύπα ξύλο», «Μην περάσεις από πάνω του, θα μείνει κοντός» ή «Φάε όλο το φαγητό σου για να μην μείνεις μισός». Αυτές οι καθημερινές συνήθειες είναι γεμάτες «μαγική σκέψη».
Για ένα άτομο με προδιάθεση στην ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, τα παραδοσιακά έθιμα ή γούρια (όπως το να φτύσει κανείς τρεις φορές για το μάτι) παύουν να είναι αθώα. Μετατρέπονται σε άκαμπτους εσωτερικούς νόμους, όπου το άτομο πιστεύει ότι αν δεν κάνει την τελετουργική πράξη, θα προκαλέσει καταστροφή και συγχρόνως γιγαντώνει το αίσθημα της ευθύνης.
Η ιδεοψυχαναγκαστική παίρνει τις πιο βασικές αξίες του ατόμου – το αίσθημα ευθύνης, την ηθική και την προστασία για τους γύρω του – και τις χρησιμοποιεί ως όχημα, εγκλωβίζοντάς το σε έναν εξαντλητικό μηχανισμό ενοχής.
Θεραπευτικές κατευθύνσεις
Η Γνωστική Συμπεριφορική Θεραπεία με τη χρήση της ERP (Έκθεση και πρόληψη αντίδρασης) είναι η πιο διαδεδομένη και επιστημονικά τεκμηριωμένη παρέμβαση για την αντιμετώπιση της ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής.
Μέσω της ERP, το άτομο μαθαίνει να αναπτύσσει ανοχή στη δυσφορία και το άγχος που του προκαλείται από τις έμμονες σκέψεις και την αποφυγή των καταναγκαστικών συμπεριφορών. Η θεραπεία της αποδοχής και δέσμευσης (ACT), όπως επίσης και στρατηγικές mindfulness, οι οποίες ανήκουν στις νεότερες μεθόδους της γνωστικής συμπεριφορικής θεραπείας, έχουν αποδειχτεί αποτελεσματικές στη θεραπεία της ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής.
Η φαρμακευτική αγωγή, τέλος, μπορεί να φανεί χρήσιμη σε περιπτώσεις που η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή παρουσιάζει χρονιότητα και επηρεάζει σημαντικά τη λειτουργικότητα του ατόμου, σε συνδυασμό με την ψυχολογική υποστήριξη. Μέσω αυτής, η ένταση των ιδεοληψιών/ψυχαναγκασμών μειώνεται.
Τέλος, σε περιπτώσεις όπου τα άτομα δεν ανταποκρίνονται στις παραπάνω παρεμβάσεις, προτείνεται η εν τω βάθει διακρανιακός μαγνητικός ερεθισμός (deep TMS), μέσω του οποίου ρυθμίζονται τα νευρωνικά κυκλώματα του εγκεφάλου και σταδιακά υπάρχει η απεξάρτηση από τους καταναγκασμούς.
Σε κάθε περίπτωση, τα τελευταία χρόνια έχουμε αποτελεσματικά μέσα και παρεμβάσεις, τις οποίες μπορεί κάποιος να αναζητήσει ώστε να απαλλαγεί από τις εμμονικές σκέψεις και τα τελετουργικά που πολλές φορές τις συνοδεύουν.
Ο στόχος δεν είναι να απαλλαγούμε ολοκληρωτικά από τις σκέψεις, αλλά να μπορούμε να συμβαδίζουμε μαζί τους χωρίς να μας ορίζουν ή να μας κατευθύνουν.
Βιβλιογραφία
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.)
https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596
Chervenak, F. A., & McCullough, L. B. (2015). Ethics in perinatal medicine: A global perspective. Seminars in Fetal and Neonatal Medicine, 20(5), 364–367. https://doi.org/10.1016/j.siny.2015.05.003
Heaney, J. (2020). Choosing Presence: How to Access God's Peace and Release Fear, Anxiety, and Stress. Turning Stone Press.
Hezel, D. M., & Simpson, H. B. (2019). Exposure and response prevention for obsessive-compulsive disorder: A review and new directions. Indian Journal of Psychiatry, 61(Suppl 1), S85–S92. https://doi.org/10.4103/psychiatry.IndianJPsychiatry_516_18
Hirschtritt, M. E., Bloch, M. H., & Mathews, C. A. (2017). Obsessive-compulsive disorder: Advances in diagnosis and treatment. JAMA, 317(13), 1358–1367. doi.org/10.1001/jama.2017.2200
Fineberg, N. A., Reghunandanan, S., Brown, A., & Pampaloni, I. (2013). Pharmacotherapy of obsessive-compulsive disorder: Evidence-based treatment and beyond. Australian and New Zealand Journal of Psychiatry, 47(2), 121–141. doi.org/10.1177/0004867412461958
Law, C., & Boisseau, C. L. (2019). Exposure and Response Prevention in the Treatment of Obsessive-Compulsive Disorder: Current Perspectives. Psychology Research and Behavior Management, 12, 1167–1174. doi.org/10.2147/PRBM.S211117
Mao, L., Hu, M., Luo, L., Wu, Y., Lu, Z., & Zou, J. (2022). The effectiveness of exposure and response prevention combined with pharmacotherapy for obsessive-compulsive disorder: A systematic review and meta-analysis. Frontiers in Psychiatry, 13, 973838. doi.org/10.3389/fpsyt.2022.973838
Öst, L.-G., Havnen, A., Hansen, B., & Kvale, G. (2015). Cognitive behavioral treatments of obsessive-compulsive disorder: A systematic review and meta-analysis of studies published 1993–2014. Clinical Psychology Review, 40, 156–169. doi.org/10.1016/j.cpr.2015.06.003
Reis, A., Westhoff, M., Quintarelli, H., & Hofmann, S. G. (2024). Mindfulness as a therapeutic option for obsessive-compulsive disorder. Expert Review of Neurotherapeutics, 24(8), 735–741. doi.org/10.1080/14737175.2024.2365945
Twohig, M. P., Abramowitz, J. S., Smith, B. M., Fabricant, L. E., Jacoby, R. J., Morrison, K. L., … Ledermann, T. (2018). Adding acceptance and commitment therapy to exposure and response prevention for obsessive-compulsive disorder: A randomized controlled trial. Behaviour Research and Therapy, 108, 1–9. doi.org/10.1016/j.brat.2018.05.010
Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου
Δήμητρα Καραθανάση - Ψυχολόγος
Δήμητρα Καραθανάση: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy
Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.
- Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
- Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
- Επικυρωμένη ειδίκευση
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...
