Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR
Ένα μήνυμα που δεν ήρθε, μια έξοδος στην οποία δεν προσκληθήκαμε, μια φωτογραφία φίλων που φαίνεται να περνούν υπέροχα χωρίς εμάς. Ή ένα ταξίδι που έκανε κάποιος άλλος, μια επαγγελματική επιτυχία, μια σχέση, ένας γάμος, μια οικογένεια ή απλώς μια καθημερινότητα που, μέσα από την οθόνη, μοιάζει πιο γεμάτη από τη δική μας.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να εμφανιστεί εκείνη η γνώριμη αίσθηση ότι κάτι σημαντικό συμβαίνει κάπου αλλού και εμείς το χάνουμε.
Αυτό ακριβώς περιγράφει ο όρος FOMO (Fear of Missing Out). Οι Przybylski και συνεργάτες (2013), που συνέβαλαν καθοριστικά στην επιστημονική μελέτη του φαινομένου, το περιέγραψαν ως την ανησυχία ότι οι άλλοι μπορεί να βιώνουν ευχάριστες ή σημαντικές εμπειρίες από τις οποίες εμείς απουσιάζουμε, συνοδευόμενη συχνά από την επιθυμία να παραμένουμε διαρκώς συνδεδεμένοι με όσα κάνουν οι άλλοι.
Στην ίδια μελέτη, υψηλότερα επίπεδα FOMO σχετίστηκαν με χαμηλότερη ικανοποίηση βασικών ψυχολογικών αναγκών, χαμηλότερη διάθεση και μικρότερη ικανοποίηση από τη ζωή.
Το FOMO, επομένως, δεν είναι απλώς ο φόβος ότι χάσαμε μια έξοδο. Συχνά αγγίζει κάτι βαθύτερο και πολύ πιο ανθρώπινο: την ανάγκη να ανήκουμε, να αισθανόμαστε ότι μας υπολογίζουν και ότι έχουμε μια θέση στις ζωές των άλλων.
Η ανάγκη για σύνδεση και αποδοχή υπάρχει σε όλες τις ηλικίες, όμως στην εφηβεία αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα.
Οι συνομήλικοι παίζουν ολοένα σημαντικότερο ρόλο, η κοινωνική ταυτότητα βρίσκεται ακόμη υπό διαμόρφωση και η αποδοχή ή η απόρριψη από την ομάδα, μπορεί να βιώνεται με μεγάλη ένταση. Έτσι, πίσω από το «γιατί δεν με κάλεσαν;» δεν βρίσκεται πάντοτε μόνο η απογοήτευση για μια χαμένη έξοδο. Μπορεί να υπάρχει ο φόβος «μήπως δεν με θέλουν;», όπως πίσω από το «όλοι περνούν καλά κι εγώ κάθομαι σπίτι» μπορεί να κρύβεται η σκέψη «μήπως η δική μου ζωή δεν είναι αρκετά ενδιαφέρουσα;».
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, δεν δημιούργησαν αυτή την ανάγκη ούτε τον φόβο του αποκλεισμού. Τους έδωσαν, όμως, μια πρωτόγνωρη ορατότητα. Ο έφηβος δεν χρειάζεται πλέον να μάθει την επόμενη ημέρα ότι οι φίλοι του συναντήθηκαν χωρίς εκείνον, μπορεί να το παρακολουθήσει σχεδόν σε πραγματικό χρόνο. Το ίδιο ισχύει και για τον ενήλικα, ο οποίος έχει καθημερινή πρόσβαση σε ένα αδιάκοπο ρεύμα εικόνων από τις σχέσεις, τις επιτυχίες, τα ταξίδια και τις επιλογές των άλλων.
Μια μεγάλη μετα-ανάλυση των Fioravanti και συνεργατών (2021), η οποία συγκέντρωσε δεδομένα από 33 ανεξάρτητα δείγματα και περισσότερους από 21.000 συμμετέχοντες, έδειξε σταθερή σχέση ανάμεσα στο FOMO τόσο με τη χρήση όσο και με την προβληματική χρήση των κοινωνικών δικτύων. Το FOMO συνδεόταν επίσης με υψηλότερα επίπεδα άγχους και καταθλιπτικής συμπτωματολογίας. Οι συσχετίσεις αυτές, βέβαια, δεν σημαίνουν ότι κάθε χρήση των social media προκαλεί ψυχική δυσφορία ούτε ότι το FOMO οδηγεί αναπόφευκτα σε προβληματική χρήση. Δείχνουν, όμως, ότι τα δύο φαινόμενα συχνά συναντώνται και μπορούν να αλληλοτροφοδοτούνται.
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.
Η σχέση αυτή φαίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα όταν εξετάζεται διαχρονικά. Οι Li και συνεργάτες (2024), παρακολουθώντας εφήβους σε βάθος χρόνου, διαπίστωσαν ότι κατά τη μέση εφηβεία η αύξηση του FOMO προέβλεπε αύξηση της προβληματικής χρήσης των social media έναν χρόνο αργότερα. Στις μικρότερες ηλικίες, αντίθετα, η μειωμένη ικανοποίηση από τη ζωή φάνηκε να προηγείται της αύξησης του FOMO. Η εικόνα αυτή είναι σημαντική, γιατί μας απομακρύνει από απλοϊκές ερμηνείες: άλλοτε η ψυχική δυσφορία μπορεί να μας κάνει περισσότερο ευάλωτους στο FOMO και άλλοτε το FOMO μπορεί να ενισχύει συμπεριφορές συνεχούς σύνδεσης.
Η ανάγκη αυτή να μη χαθεί τίποτα, μπορεί να επηρεάσει ακόμη και τον ύπνο. Οι Scott και Woods (2018), μελετώντας εφήβους ηλικίας 12 έως 18 ετών, διαπίστωσαν ότι υψηλότερο FOMO συνδεόταν με μικρότερη διάρκεια ύπνου, τόσο επειδή ενίσχυε τη νυχτερινή χρήση των κοινωνικών δικτύων, όσο και επειδή συνδεόταν με μεγαλύτερη νοητική διέγερση πριν από τον ύπνο. Σε άλλη ποιοτική έρευνα, έφηβοι περιέγραφαν ότι δυσκολεύονταν να αποσυνδεθούν το βράδυ επειδή φοβούνταν ότι θα χάσουν σημαντικές συνομιλίες ή ότι η μη άμεση ανταπόκριση θα είχε συνέπειες στις πραγματικές τους σχέσεις.
Αυτό, αλλάζει και τον τρόπο με τον οποίο χρειάζεται να βλέπουμε τη συμπεριφορά ενός εφήβου που «δεν αφήνει το κινητό». Πίσω από την οθόνη δεν υπάρχει πάντοτε απλώς μια κακή συνήθεια. Μπορεί να υπάρχει η πραγματική ανησυχία ότι, εάν αποσυνδεθεί, θα χάσει κάτι που θα επηρεάσει τη θέση του στην παρέα. Γι’ αυτό και μια απλή οδηγία του τύπου «κλείσε επιτέλους το κινητό» μπορεί να περιορίσει προσωρινά τη συμπεριφορά χωρίς να αγγίζει καθόλου την ανάγκη που τη συντηρεί.
Το FOMO στην ενήλικη ζωή
Παρότι ο όρος έχει συνδεθεί έντονα με τους εφήβους και τους νεαρούς ενήλικες, το συναίσθημα που περιγράφει δεν σταματά όταν τελειώνει το σχολείο. Αυτό που συχνά αλλάζει είναι το περιεχόμενο της σύγκρισης.
PRO PSYCHOLOGY: Επαγγελματική Κοινότητα Ειδικών Ψυχικής Υγείας
Περιλαμβάνει ομάδες εποπτείας ανά ψυχοθεραπευτική προσέγγιση, ομάδες εποπτείας ανά επαγγελματικό αντικειμένο και πληθυσμό, επιμορφωτικά σεμινάρια εξειδίκευσης, Ομάδες συνάντησης για σύνδεση και δικτύωση, Mentoring για ψυχοθεραπευτές που κάνουν τα πρώτα τους βήματα στην άσκηση του επαγγέλματος..
Στην εφηβεία μπορεί να φοβόμαστε ότι χάσαμε την έξοδο της παρέας. Στη νεαρή ενήλικη ζωή, μπορεί να είναι οι σχέσεις, τα ταξίδια, οι κοινωνικές εμπειρίες ή η επαγγελματική πορεία των άλλων. Αργότερα μπορεί να είναι η αίσθηση ότι οι συνομήλικοι έχουν ήδη δημιουργήσει οικογένεια, αγόρασαν σπίτι, προχώρησαν επαγγελματικά ή απλώς «τα έχουν καταφέρει» περισσότερο. Το αντικείμενο αλλάζει, αλλά η εσωτερική σύγκριση μπορεί να παραμένει η ίδια: «Μήπως όλοι προχωρούν κι εγώ έχω μείνει πίσω;»
Αυτός είναι και ένας λόγος που το FOMO δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζεται ως μια εφηβική μόδα της εποχής των social media. Οι αρχικές έρευνες το συνέδεσαν γενικότερα με την ικανοποίηση ψυχολογικών αναγκών και την ευεξία, ενώ μεταγενέστερες μελέτες έδειξαν ότι η σχέση ανάμεσα στο FOMO και στη χρήση των κοινωνικών δικτύων δεν περιορίζεται σε μία συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα. Μάλιστα, στη μετα-ανάλυση των Fioravanti et al. (2021), η ηλικία δεν φάνηκε να διαφοροποιεί σημαντικά τη σχέση μεταξύ FOMO και χρήσης κοινωνικών δικτύων.
Η ενήλικη εκδοχή του FOMO μπορεί, μάλιστα, να είναι λιγότερο εμφανής. Δεν εκφράζεται πάντα ως ανάγκη να παρακολουθούμε μια παρέα, αλλά ως συνεχής αίσθηση ότι κάπου αλλού υπάρχει μια καλύτερη επιλογή: μια καλύτερη δουλειά, μια καλύτερη σχέση, μια πιο γεμάτη κοινωνική ζωή, μια πιο επιτυχημένη εκδοχή του εαυτού μας. Και όσο περισσότερο εκτιθέμεθα στις επιλεγμένες εικόνες της ζωής των άλλων, τόσο ευκολότερο είναι να ξεχνάμε μια ουσιαστική διαφορά: τη δική μας ζωή τη γνωρίζουμε ολόκληρη, ενώ τη ζωή των άλλων τη βλέπουμε αποσπασματικά.
Γνωρίζουμε τις δικές μας βαρετές ημέρες, τις αμφιβολίες, τις αποτυχίες, τα άγχη και τις στιγμές αβεβαιότητας. Από τους άλλους, όμως, συχνά βλέπουμε το ταξίδι, την προαγωγή, το χαμόγελο, τη γιορτή ή την «τέλεια» οικογενειακή στιγμή. Έτσι, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, μπορεί να συγκρίνουμε την πλήρη πραγματικότητα της δικής μας ζωής με τις επιλεγμένες κορυφαίες στιγμές της ζωής κάποιου άλλου.
Όταν ο φόβος ότι χάνουμε κάτι μάς κάνει να χάνουμε το παρόν
Εδώ βρίσκεται ίσως μία από τις πιο παράδοξες πλευρές του FOMO. Η ανάγκη να παραμένουμε συνδεδεμένοι με όσα συμβαίνουν αλλού, μπορεί να μας απομακρύνει από αυτό που ήδη συμβαίνει μπροστά μας. Ελέγχουμε το κινητό επειδή φοβόμαστε ότι κάτι χάνουμε, βλέπουμε τι κάνουν οι άλλοι, συγκρίνουμε τη δική μας στιγμή με τη δική τους και μπορεί τελικά να αισθανθούμε ακόμη περισσότερο ότι κάτι λείπει. Έτσι δημιουργείται ένας κύκλος στον οποίο η αναζήτηση σύνδεσης δεν μας κάνει απαραίτητα να αισθανόμαστε περισσότερο συνδεδεμένοι.
Η βιβλιογραφία χρειάζεται, βέβαια, να ερμηνεύεται με προσοχή. Η πρόσφατη ανασκόπηση των Groenestein και συνεργατών (2024), η οποία εξέτασε περισσότερες από εκατό μελέτες γύρω από το FOMO, την ψηφιακή τεχνολογία και την ψυχολογική ευεξία, επισημαίνει ότι το πεδίο παραμένει μεθοδολογικά σύνθετο και ότι πολλές από τις υπάρχουσες έρευνες, δεν μας επιτρέπουν να καταλήξουμε σε απλές αιτιώδεις εξηγήσεις. Δεν μπορούμε, επομένως, να πούμε ότι «τα social media προκαλούν FOMO» ή ότι «το FOMO προκαλεί άγχος» σε όλους. Μπορούμε όμως να πούμε ότι υπάρχει μια σταθερή και σημαντική σχέση ανάμεσα σε αυτούς τους παράγοντες, η οποία αξίζει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη.
Η λύση, συνεπώς, δεν βρίσκεται απαραίτητα στην πλήρη απομάκρυνση από τα κοινωνικά δίκτυα. Πιο χρήσιμο είναι να αρχίσουμε να παρατηρούμε τι αναζητούμε όταν συνδεόμαστε και πώς αισθανόμαστε όταν αποσυνδεόμαστε. Αν η απουσία του κινητού, δημιουργεί δυσανάλογη ανησυχία, αν η ζωή των άλλων γίνεται σταθερό μέτρο σύγκρισης για τη δική μας, αν ο ύπνος, η συγκέντρωση, η σχολική ή επαγγελματική λειτουργικότητα επηρεάζονται ή αν η αίσθηση ότι «μένω πίσω» γίνεται επίμονη, τότε ίσως δεν χρειάζεται απλώς περισσότερος αυτοέλεγχος αλλά καλύτερη κατανόηση του τι βρίσκεται κάτω από αυτή την ανάγκη.
Για έναν έφηβο, μπορεί να είναι ο φόβος του αποκλεισμού. Για έναν νεαρό ενήλικα, ο φόβος ότι δεν ζει αρκετά. Για έναν μεγαλύτερο ενήλικα, η αίσθηση ότι οι επιλογές των άλλων αποτελούν υπενθύμιση όλων όσων ο ίδιος δεν επέλεξε ή δεν κατάφερε ακόμη. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, όμως, το βαθύτερο ερώτημα ίσως είναι παρόμοιο: μπορώ να αισθάνομαι αρκετός μέσα στη δική μου ζωή, ακόμη κι όταν γνωρίζω ότι κάπου αλλού συμβαίνει κάτι που δεν επέλεξα ή δεν μπορώ να έχω;
Να μη χάσουμε τη δική μας ζωή κοιτάζοντας τη ζωή των άλλων
Δεν μπορούμε να είμαστε σε κάθε παρέα, να δεχτούμε κάθε πρόσκληση, να ακολουθήσουμε κάθε επαγγελματικό δρόμο, να κάνουμε κάθε ταξίδι ή να ζήσουμε όλες τις πιθανές εκδοχές της ζωής μας. Κάθε επιλογή, άλλωστε, σημαίνει αναπόφευκτα ότι κάτι άλλο μένει έξω.
Ίσως λοιπόν η απάντηση στο FOMO να μην βρίσκεται στο να προσπαθήσουμε να χωρέσουμε όλο και περισσότερα στη ζωή μας, αλλά στο να αισθανόμαστε πιο ασφαλείς με όσα επιλέγουμε να ζήσουμε. Να μπορούμε να βλέπουμε τη χαρά κάποιου άλλου χωρίς να τη μεταφράζουμε αυτομάτως ως δική μας έλλειψη και να θυμόμαστε ότι το γεγονός πως δεν βρισκόμαστε κάπου δεν σημαίνει ότι έχουμε μείνει πίσω.
Γιατί, τελικά, στην προσπάθειά μας να μη χάσουμε τίποτα από όσα συμβαίνουν γύρω μας, μπορεί να χάσουμε κάτι πολύ πιο σημαντικό: την ικανότητα να είμαστε πραγματικά παρόντες στη ζωή που ήδη ζούμε.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
Przybylski, A. K., Murayama, K., DeHaan, C. R., & Gladwell, V. (2013). Motivational, emotional, and behavioral correlates of fear of missing out. Computers in Human Behavior, 29(4), 1841–1848.
Fioravanti, G., Casale, S., Benucci, S. B., Prostamo, A., Falone, A., Ricca, V., & Rotella, F. (2021). Fear of missing out and social networking sites use and abuse: A meta-analysis. Computers in Human Behavior, 122, 106839.
Li, Y.-Y., Koning, I. M., Finkenauer, C., Boer, M., & van den Eijnden, R. J. J. M. (2024). The bidirectional relationships between fear of missing out, problematic social media use and adolescents’ well-being. Computers in Human Behavior, 154, 108160.
Scott, H., & Woods, H. C. (2018). Fear of missing out and sleep: Cognitive behavioural factors in adolescents’ nighttime social media use. Journal of Adolescence, 68, 61–65.
Groenestein, E., Willemsen, L. M., van Koningsbruggen, G. M., Ket, H., & Kerkhof, P. (2024). The relationship between fear of missing out, digital technology use, and psychological well-being: A scoping review of conceptual and empirical issues. PLOS ONE, 19(10), e0308643.
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΥ PSYCHOLOGY.GR
Online & Διά ζώσης
Ξεκίνα εδώ το θεραπευτικό ταξίδι σου. Απάντησε σε σύντομες ερωτήσεις και θα σου προτείνουμε 3 θεραπευτές, εξηγώντας το σκεπτικό των επιλογών μας.
Σχολική Ψυχολόγος στην Κύπρο.