Τέχνη, Πραγματικότητα και Ψυχισμός: Μια Διυποκειμενική Προσέγγιση

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Στην τέχνη, όπως και στην καθημερινή σκέψη, επιβιώνει συχνά η ψευδαίσθηση ότι η πραγματικότητα μπορεί να αποτυπωθεί αντικειμενικά — ότι ένας πίνακας, μια φωτογραφία ή η αφήγηση ενός γεγονότος δύνανται να λειτουργήσουν ως διαφανής αντανάκλαση του εξωτερικού κόσμου.

Ο φιλόσοφος Derek Allan αμφισβητεί συστηματικά αυτή την παραδοχή. Χρησιμοποιώντας ως παράδειγμα τρεις διαφορετικές αναπαραστάσεις ενός αλόγου — μια προϊστορική σπηλαιογραφία, έναν πίνακα του Ρούμπενς και μια σύγχρονη φωτογραφία — καταδεικνύει ότι κάθε εικόνα ενσωματώνει αναπόφευκτα την οπτική, την ερμηνεία και το υποκειμενικό στίγμα του δημιουργού της. Καμία αναπαράσταση δεν είναι ουδέτερη.

Αυτή η αισθητική διαπίστωση έχει άμεση απήχηση στον χώρο της σύγχρονης ψυχανάλυσης και συγκεκριμένα στην έννοια της «διυποκειμενικότητας» (intersubjectivity): όπως ο καλλιτέχνης δεν μπορεί να αναπαραστήσει τον κόσμο χωρίς να προβάλει τον εσωτερικό του κόσμο, έτσι και ο ανθρώπινος ψυχισμός δεν αντιλαμβάνεται ούτε σχετίζεται με την πραγματικότητα εν κενώ.

Από την Υποκειμενικότητα στη Διυποκειμενικότητα

Στην κλασική ψυχαναλυτική σκέψη, ο εσωτερικός κόσμος του υποκειμένου — οι ορμές, οι άμυνες, οι ασυνείδητες συγκρούσεις — εξεταζόταν ως μεγέθυνση απομονωμένη από το σχεσιακό της πλαίσιο. Ο αναλυτής, αντίστοιχα, καλούνταν να λειτουργήσει ως «λευκή οθόνη»: ουδέτερος παρατηρητής που καταγράφει και ερμηνεύει με επιστημονική αποστασιοποίηση.

Η σχεσιακή και διυποκειμενική θεωρία, όπως αναπτύχθηκε κυρίως από τους Stolorow και Atwood (1992), ανέτρεψε αυτό το παράδειγμα. Κεντρική της θέση είναι ότι δεν υπάρχει απομονωμένη, «αντικειμενική» ψυχική αλήθεια που να μπορεί να παρατηρηθεί από εξωτερική σκοπιά. Αντιθέτως, η ψυχική πραγματικότητα «συνδημιουργείται» στο πεδίο της αλληλεπίδρασης μεταξύ δύο υποκειμένων. Όπως ένα έργο τέχνης δεν αποκτά νόημα παρά μόνον όταν το βλέμμα του θεατή συναντήσει την πρόθεση του καλλιτέχνη, έτσι και το ψυχικό βίωμα νοηματοδοτείται μέσα από τη σχέση.

Ο Μεταβατικός Χώρος ως Αναλογία

Η έννοια αυτή διαφωτίζεται περαιτέρω μέσα από τον «μεταβατικό χώρο» (transitional space) του D.W. Winnicott — τον ενδιάμεσο χώρο εμπειρίας που δεν ανήκει αποκλειστικά ούτε στη φαντασία ούτε στην εξωτερική πραγματικότητα, αλλά συγκροτείται στο μεταξύ τους. Είναι ο χώρος του παιχνιδιού, της δημιουργίας και της ψυχοθεραπείας.

Το «έργο τέχνης» δεν είναι ο καμβάς αυτός καθ' αυτός. Είναι η διυποκειμενική συνάντηση μεταξύ δημιουργού και θεατή — η στιγμή κατά την οποία τα εσωτερικά νοήματα του ενός ενεργοποιούν και αναδιατάσσουν τα εσωτερικά νοήματα του άλλου. Αυτή η δομή είναι ακριβώς ανάλογη με αυτό που συμβαίνει στη θεραπευτική συνεδρία.

Εφαρμογές στην Κλινική Πράξη

Όταν ένας θεραπευόμενος αφηγείται ένα τραυματικό γεγονός ή μια σύγκρουση στο εργασιακό του περιβάλλον, δεν παράγει μια αντικειμενική έκθεση γεγονότων. Μεταφέρει τη δική του ψυχική πραγματικότητα, χρωματισμένη από φόβους, επιθυμίες και αμυντικές διεργασίες.

Ο θεραπευτής, από την πλευρά του, δεν λειτουργεί ως μηχανισμός καταγραφής: ακούει μέσα από το δικό του θεωρητικό πλαίσιο, τις δικές του βιωματικές αναφορές και την ικανότητά του για ενσυναίσθηση. Η «αλήθεια» που αναδύεται στη συνεδρία δεν ανήκει αποκλειστικά σε κανέναν από τους δύο: αποτελεί μια νέα, συνδημιουργημένη αφήγηση, η οποία επιτρέπει στον θεραπευόμενο να επανανοηματοδοτήσει το βίωμά του.

Η ίδια δυναμική εντοπίζεται σε κάθε ανθρώπινη αλληλεπίδραση όπου απαιτείται η κατανόηση μιας σύγκρουσης. Δύο άτομα που βιώνουν «το ίδιο» γεγονός θα το αφηγηθούν με εντελώς διαφορετικό τρόπο όχι γιατί ο ένας λέει αλήθεια και ο άλλος όχι, αλλά γιατί η αντίληψη πάντα φέρει το αποτύπωμα του υποκειμένου που αντιλαμβάνεται. Η επίλυση δεν έρχεται μέσα από την αναζήτηση μιας «αντικειμενικής» εκδοχής, αλλά μέσα από την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο η υποκειμενικότητα του ενός αλληλεπίδρασε με την υποκειμενικότητα του άλλου.

Συμπεράσματα

Η τέχνη μάς διδάσκει ότι η εγκατάλειψη της ψευδαίσθησης της αντικειμενικότητας δεν οδηγεί στην αυθαιρεσία, αλλά στο βάθος. Μια «καθαρή» αποτύπωση της πραγματικότητας, αφαιρημένη από κάθε υποκειμενική διάσταση, δεν παράγει γνώση — παράγει αδυναμία νοήματος.

Αντίστοιχα, στην ψυχαναλυτική θεωρία και κλινική πράξη, η αποδοχή της διυποκειμενικότητας δεν αποτελεί παραχώρηση στη σχετικότητα, αλλά επιστημολογική ωριμότητα. Μας υπενθυμίζει ότι ο ψυχισμός δεν λειτουργεί σε απομόνωση, αλλά συγκροτείται μέσα στη σχέση.

Κάθε θεραπευτική συνάντηση είναι, κατ' ουσίαν, μια δημιουργική πράξη: δύο υποκειμενικοί κόσμοι συναντώνται για να συνδημιουργήσουν ένα νέο νόημα — νόημα που δεν προϋπήρχε σε κανέναν από τους δύο χωριστά.

Βιβλιογραφία 

Winnicott, D. W. (1971). Playing and reality. Tavistock Publications.

Stolorow, R. D., & Atwood, G. E. (1992). Contexts of being: The intersubjective foundations of psychological life. Analytic Press.

Orange, D. M., Atwood, G. E., & Stolorow, R. D. (1997). Working intersubjectively: Contextualism in psychoanalytic practice. Analytic Press.

Atwood, G. E., & Stolorow, R. D. (1984). Structures of subjectivity: Explorations in psychoanalytic phenomenology. Analytic Press.

Allan, D. (2009). Art and the human adventure: André Malraux's theory of art. Rodopi.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Κωνσταντίνος Φύσσας - Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας

Κωνσταντίνος Φύσσας: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy

Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.

• Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
• Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
• Επικυρωμένη ειδίκευση

Ψυχοδυναμικός Ψυχοθεραπευτής (BA,MA) και Εκπαιδευτής Ενηλίκων με περισσότερα από 20 χρόνια εμπειρίας στο πεδίο της ψυχικής υγείας. Η επαγγελματική μου πορεία συνδυάζει την ενεργή κλινική πράξη, την ακαδημαϊκή διδασκαλία και την εταιρική συμβουλευτική

Εξειδικεύσεις:

Διαχείριση Άγχους - Φοβιών Συναισθηματικές Διαταραχές Διαχείριση Θυμού

Δείτε όλα τα άρθρα Κλείστε ραντεβού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...