Σχολικές εξετάσεις και Πανελλήνιες: Πώς μπορούν οι γονείς να στηρίξουν ψυχικά τα παιδιά χωρίς να μεταφέρουν το δικό τους άγχος

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Οι Πανελλήνιες εξετάσεις αποτελούν, στην ελληνική κοινωνία, μια από τις πιο φορτισμένες ψυχολογικά περιόδους της εφηβείας. Δεν πρόκειται μόνο για μια αξιολογική διαδικασία, αλλά για ένα γεγονός που συνδέεται με το μέλλον, την κοινωνική ανέλιξη και συχνά με την αίσθηση προσωπικής αξίας.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η πίεση δεν περιορίζεται στον μαθητή. Διαχέεται στο οικογενειακό σύστημα, επηρεάζοντας τη συναισθηματική ατμόσφαιρα και τις σχέσεις. Από συστημική σκοπιά, το άγχος δεν αποτελεί ατομικό φαινόμενο αλλά σχεσιακή διεργασία που μεταδίδεται και ανατροφοδοτείται μέσα από τις αλληλεπιδράσεις (Minuchin, 1974).

Παράλληλα, από ψυχαναλυτική οπτική, η περίοδος αυτή μπορεί να ενεργοποιεί στους γονείς δικά τους βιώματα αποτυχίας, προσδοκιών ή σύγκρισης, τα οποία μεταφέρονται συχνά ασυνείδητα στο παιδί.

Σε πολλές οικογένειες, οι εξετάσεις αποκτούν σταδιακά έναν κεντρικό ρόλο στην καθημερινότητα. Οι συζητήσεις περιστρέφονται γύρω από την ύλη, τα διαγωνίσματα, τις επιδόσεις και τον χρόνο μελέτης, με αποτέλεσμα να περιορίζεται ο χώρος για αυθόρμητη επικοινωνία και συναισθηματική σύνδεση. Το παιδί μπορεί να αισθανθεί ότι αντιμετωπίζεται περισσότερο ως «υποψήφιος» παρά ως έφηβος με ευρύτερες ψυχικές και συναισθηματικές ανάγκες. Αυτή η μονοδιάστατη εστίαση συχνά ενισχύει την αίσθηση πίεσης και εντείνει το άγχος.

Οι Πανελλήνιες ως ψυχικά επιβαρυντική εμπειρία

Η σύγχρονη ψυχολογική προσέγγιση του τραύματος δεν περιορίζεται σε ακραία γεγονότα. Όπως επισημαίνει ο Bessel van der Kolk (2014), τραυματική μπορεί να είναι κάθε εμπειρία που υπερβαίνει την ικανότητα του ατόμου να τη διαχειριστεί, ιδιαίτερα όταν δεν υπάρχει επαρκές υποστηρικτικό πλαίσιο.

Οι εξετάσεις υψηλής σημασίας, όπως οι Πανελλήνιες, έχουν συνδεθεί με αυξημένα επίπεδα άγχους στους εφήβους. Όταν η επίδοση συνδέεται με την αποδοχή, την επιτυχία ή την αποτυχία σε ευρύτερο επίπεδο, η εμπειρία μπορεί να βιωθεί ως απειλή για την ταυτότητα και τη θέση του ατόμου μέσα στο σύστημα.

Το κρίσιμο σημείο δεν είναι η ίδια η εξέταση, αλλά το νόημα που της αποδίδεται. Όταν η αποτυχία βιώνεται ως απώλεια αξίας ή σχέσης, τότε η εμπειρία αποκτά έντονα επιβαρυντικά χαρακτηριστικά.

Παράλληλα, η εφηβεία αποτελεί από μόνη της μια περίοδο έντονων ψυχικών διεργασιών. Ο έφηβος βρίσκεται στη διαδικασία διαμόρφωσης ταυτότητας, αυτονόμησης και αναζήτησης προσωπικής αξίας. Όταν οι εξετάσεις αποκτούν υπερβολικό συμβολικό βάρος, υπάρχει κίνδυνος να ταυτιστεί η αυτοεκτίμηση με την επίδοση. Έτσι, ακόμη και μικρές δυσκολίες ή αποτυχίες μπορεί να βιωθούν με δυσανάλογη ένταση.

Η μετάδοση του άγχους: ο ρόλος των γονέων

Η βιβλιογραφία αναδεικνύει ότι το άγχος των γονέων επηρεάζει άμεσα τη συναισθηματική κατάσταση των παιδιών. Η Susan Bögels (2011) επισημαίνει ότι τα παιδιά μαθαίνουν να βιώνουν και να ερμηνεύουν το άγχος μέσα από τις αντιδράσεις των γονέων τους. Στην καθημερινότητα των εξετάσεων, το γονεϊκό άγχος δεν εκφράζεται μόνο λεκτικά.

Εκδηλώνεται μέσα από τον τόνο της φωνής, τη συχνότητα των ερωτήσεων, την ένταση, ακόμη και τη σιωπή. Το παιδί «διαβάζει» το συναισθηματικό κλίμα και συχνά αναλαμβάνει ασυνείδητα να ανταποκριθεί όχι μόνο στις δικές του απαιτήσεις αλλά και στις προσδοκίες των γονέων.

Από συστημική σκοπιά, αυτό μπορεί να σημαίνει ότι ο έφηβος λειτουργεί ως φορέας του άγχους του οικογενειακού συστήματος. Από ψυχαναλυτική οπτική, ενεργοποιούνται μηχανισμοί ταύτισης, όπου το άγχος του γονέα εσωτερικεύεται ως προσωπικό βίωμα.

Δεν είναι σπάνιο οι γονείς, μέσα στην αγωνία τους, να παρακολουθούν υπερβολικά τη μελέτη, να επαναλαμβάνουν συνεχώς υπενθυμίσεις ή να ερμηνεύουν κάθε στιγμή ξεκούρασης ως έλλειψη προσπάθειας. Παρότι αυτές οι συμπεριφορές συνήθως προέρχονται από ενδιαφέρον και φόβο για το μέλλον του παιδιού, ο έφηβος μπορεί να τις βιώσει ως αμφισβήτηση της επάρκειάς του ή ως έμμεσο μήνυμα ότι δεν είναι ποτέ αρκετός.

Ο γονεϊκός ρόλος: από την πίεση στη ρύθμιση

Η ουσιαστική στήριξη του παιδιού δεν σχετίζεται με την εντατικοποίηση του ελέγχου, αλλά με τη ρύθμιση του συναισθηματικού πεδίου μέσα στην οικογένεια. Ο γονέας καλείται να λειτουργήσει ως «ρυθμιστής» του άγχους και όχι ως ενισχυτής του. Αυτό σημαίνει ότι η στάση του απέναντι στις εξετάσεις επηρεάζει άμεσα τον τρόπο με τον οποίο ο έφηβος θα βιώσει αυτή την περίοδο.

Καθοριστικής σημασίας είναι η επίγνωση του προσωπικού άγχους. Όταν ο γονέας αναγνωρίζει τι ενεργοποιείται μέσα του —φόβος αποτυχίας, κοινωνική πίεση, ανάγκη επιβεβαίωσης ή προσωπικές ανεκπλήρωτες προσδοκίες— μειώνεται η πιθανότητα ασυνείδητης μεταφοράς αυτών των συναισθημάτων στο παιδί. Συχνά, οι Πανελλήνιες δεν αφορούν μόνο το παρόν του εφήβου, αλλά επαναφέρουν στους γονείς δικές τους εμπειρίες αξιολόγησης, σύγκρισης ή ματαίωσης. Όταν αυτά τα βιώματα παραμένουν αδιαπραγμάτευτα, το παιδί μπορεί να βρεθεί να «κουβαλά» ένα συναισθηματικό φορτίο που υπερβαίνει τη δική του πραγματικότητα.

Παράλληλα, ο σαφής διαχωρισμός ανάμεσα στην αξία του παιδιού και στην επίδοσή του αποτελεί βασικό προστατευτικό παράγοντα. Η θεωρία προσκόλλησης του John Bowlby (1988) υπογραμμίζει ότι η αίσθηση ασφάλειας στη σχέση ενισχύει την ανθεκτικότητα και τη δυνατότητα διαχείρισης του άγχους. Ένας έφηβος που αισθάνεται ότι η αποδοχή των γονέων του δεν εξαρτάται από το αποτέλεσμα των εξετάσεων έχει περισσότερες πιθανότητες να διαχειριστεί λειτουργικά την πίεση και να αντέξει πιθανές απογοητεύσεις χωρίς να καταρρεύσει ψυχικά.

Εξίσου σημαντική είναι η αποφυγή υπερ-ταύτισης με την προσπάθεια του παιδιού. Όταν ο γονέας βιώνει τις εξετάσεις ως «δικές του», το παιδί επιβαρύνεται με μια ευθύνη που δεν του αναλογεί. Σε αρκετές περιπτώσεις, ο έφηβος αισθάνεται ότι δεν προσπαθεί μόνο για τον εαυτό του αλλά για να δικαιώσει τις θυσίες, τις αγωνίες ή τις προσδοκίες ολόκληρης της οικογένειας.

Αυτή η αίσθηση μπορεί να ενισχύσει τον φόβο αποτυχίας και να οδηγήσει είτε σε υπερβολική πίεση είτε σε ψυχική εξουθένωση. Αντίθετα, μια στάση που επικοινωνεί «είμαι δίπλα σου, όχι στη θέση σου» επιτρέπει στο παιδί να διατηρήσει τον δικό του ψυχικό χώρο και να βιώσει την προσπάθεια ως προσωπική διαδικασία και όχι ως οικογενειακή δοκιμασία από την οποία εξαρτώνται οι σχέσεις και η αποδοχή.

Σημαντικό ρόλο παίζει επίσης η διατήρηση μιας στοιχειώδους ισορροπίας στην οικογενειακή ζωή. Η ύπαρξη στιγμών χαλάρωσης, κοινών γευμάτων ή μικρών καθημερινών δραστηριοτήτων που δεν σχετίζονται με τις εξετάσεις βοηθά το παιδί να μην εγκλωβιστεί αποκλειστικά στην αγωνία της επίδοσης. Η συνεχής εστίαση στις εξετάσεις μπορεί να δημιουργήσει ένα κλίμα μόνιμης επιφυλακής, όπου ακόμη και η ξεκούραση συνοδεύεται από ενοχές.

Τέλος, ιδιαίτερα σημαντική είναι η ικανότητα των γονέων να αντέχουν το άγχος του παιδιού χωρίς να σπεύδουν είτε να το ακυρώσουν είτε να το ενισχύσουν. Συχνά, φράσεις όπως «μην αγχώνεσαι» ή «όλα θα πάνε τέλεια» δεν λειτουργούν καθησυχαστικά, καθώς ακυρώνουν τη συναισθηματική εμπειρία του εφήβου. Αντίθετα, η αναγνώριση και η νοηματοδότηση του συναισθήματος —«καταλαβαίνω ότι φοβάσαι», «είναι λογικό να πιέζεσαι»— βοηθούν το παιδί να αισθανθεί ότι το άγχος του μπορεί να χωρέσει μέσα στη σχέση χωρίς να γίνει απειλητικό.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, όταν το άγχος γίνεται ιδιαίτερα έντονο ή η επικοινωνία μέσα στην οικογένεια δυσκολεύει, η υποστήριξη από έναν ειδικό ψυχικής υγείας μπορεί να λειτουργήσει προστατευτικά τόσο για το παιδί όσο και για τους γονείς. Η ψυχοθεραπεία ή η συμβουλευτική γονέων δεν αφορά μόνο τη «διαχείριση» του άγχους, αλλά προσφέρει έναν χώρο κατανόησης των δυναμικών που ενεργοποιούνται μέσα στην οικογένεια αυτή την περίοδο. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, οι γονείς μπορούν να αναγνωρίσουν καλύτερα τα δικά τους συναισθήματα και να στηρίξουν το παιδί με τρόπο πιο σταθερό και συναισθηματικά διαθέσιμο.

Ουσιαστικά, ο γονέας δεν χρειάζεται να αφαιρέσει τη δυσκολία της περιόδου. Χρειάζεται να δημιουργήσει ένα συναισθηματικό πλαίσιο μέσα στο οποίο η δυσκολία θα μπορεί να αντέχεται.

Συμπέρασμα

Οι Πανελλήνιες εξετάσεις αποτελούν μια απαιτητική αλλά αναμενόμενη αναπτυξιακή πρόκληση. Δεν είναι από μόνες τους τραυματικές. Μπορούν όμως να μετατραπούν σε μια βαθιά ψυχικά επιβαρυντική εμπειρία όταν συνδέονται με υπερβολική πίεση, άκαμπτες προσδοκίες, φόβο αποτυχίας και έλλειψη συναισθηματικής ασφάλειας.

Αυτό που φαίνεται να καθορίζει περισσότερο την εμπειρία του εφήβου δεν είναι μόνο το αποτέλεσμα των εξετάσεων, αλλά ο τρόπος με τον οποίο βιώνει τη σχέση με τους γονείς του μέσα σε αυτή τη διαδικασία. Όταν το παιδί αισθάνεται ότι η αξία, η αποδοχή και η θέση του μέσα στην οικογένεια εξαρτώνται από την επιτυχία, το άγχος αποκτά υπαρξιακές διαστάσεις.

Η αποτυχία δεν βιώνεται απλώς ως μια δύσκολη εμπειρία, αλλά ως προσωπική ή σχεσιακή απειλή. Αντίθετα, όταν η οικογένεια μπορεί να λειτουργήσει ως σταθερό και ασφαλές πλαίσιο, οι εξετάσεις παραμένουν μια δύσκολη αλλά διαχειρίσιμη εμπειρία ζωής. Ο γονέας δεν καλείται να εξαλείψει το άγχος ούτε να προστατεύσει το παιδί από κάθε ματαίωση. Καλείται να αντέξει μαζί του την αβεβαιότητα, χωρίς να την μετατρέπει σε πίεση ή αξιολόγηση της προσωπικής του αξίας.

Τελικά, αυτό που λειτουργεί πιο προστατευτικά για τον έφηβο δεν είναι η απουσία άγχους, αλλά η παρουσία μιας σχέσης που μπορεί να το περιέξει. Μιας σχέσης μέσα στην οποία το παιδί μπορεί να προσπαθήσει, να αμφιβάλλει, να φοβηθεί ή ακόμη και να αποτύχει χωρίς να αισθανθεί ότι χάνει την αποδοχή, τη σύνδεση και τη θέση του μέσα στην οικογένεια.

Βιβλιογραφία

Bögels, S. M., & Brechman-Toussaint, M. L. (2011). Family issues in child anxiety.

Bowlby, J. (1988). A Secure Base.

Minuchin, S. (1974). Families and Family Therapy.

Putwain, D. (2007). Test anxiety in schoolchildren.

van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score.

Zeidner, M. (1998). Test Anxiety: The State of the

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Αγγελική Αγγελή - Ψυχολόγος

Αγγελική Αγγελή: έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology

Οι πληροφορίες που αναφέρονται στον επαγγελματικό κατάλογο ειδικών παρέχονται από τους ίδιους τους ειδικούς, κατά την εγγραφή τους στο σύστημα. Όταν βλέπετε την ένδειξη «έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology”, σημαίνει ότι το Psychology έχει ελέγξει, με email, τηλεφωνικά ή/και με λήψη των σχετικών εγγράφων, τα ακόλουθα στοιχεία:

• Ότι ο ειδικός είναι υπαρκτό πρόσωπο.
• Ότι τα πτυχία οι τίτλοι και οι εξειδικεύσεις που αναφέρει είναι αληθινά.
• Ότι οι πληροφορίες που αναφέρει ισχύουν.

Ψυχολόγος - Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, με ειδίκευση στην Αφηγηματική Συνεργατική και Διαλογική Προσέγγιση. 

2170005353

Δείτε όλα τα άρθρα Σελίδα ειδικού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...