Η Ψυχολογία της Αναβλητικότητας: Τεμπελιά ή Μηχανισμός Αμυνας;

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Έχεις ανοίξει τον υπολογιστή. Ξέρεις ακριβώς τι πρέπει να κάνεις. H προθεσμία πλησιάζει ...Και όμως… βρίσκεσαι να σκρολάρεις στο κινητό, να φτιάχνεις καφέ, να θυμάσαι ξαφνικά ότι «πρέπει να τακτοποιήσεις κάτι πρώτα».....  Λες στον εαυτό σου: «Είμαι απλά τεμπέλης!».

Η φράση «είμαι τεμπέλης» χρησιμοποιείται εύκολα, τόσο από τους άλλους όσο και από το ίδιο το άτομο, ως μια απλή εξήγηση για ένα τόσο σύνθετο φαινόμενο.

Αλλά αν δεν ήταν αυτό;
Αν η αναβλητικότητα δεν ήταν αδυναμία, αλλά ένας τρόπος του ψυχισμού να σου πει κάτι;
Αν, αντί για τεμπελιά, ήταν ένας τρόπος να προστατευτείς από κάτι πιο δύσκολο;

Η αναβλητικότητα αποτελεί ένα από τα πιο κοινά αλλά και παρεξηγημένα φαινόμενα της σύγχρονης καθημερινότητας. Σε μια εποχή όπου λέξεις όπως παραγωγικότητα, αποτελεσματικότητα, επίδοση, αποδοτικότητα, δυναμικότητα προβάλλονται ως βασικές αξίες, η καθυστέρηση, η αναβολή και η αδυναμία έναρξης μιας δραστηριότητας συχνά ερμηνεύονται ως ένδειξη αδυναμίας χαρακτήρα ή έλλειψης πειθαρχίας.

Η αναβλητικότητα ορίζεται ως ένα πρότυπο συμπεριφοράς που οδηγεί σε αναποτελεσματική διαχείριση του χρόνου, σε μειωμένα επίπεδα απόδοσης, σε καθυστερημένες συμπεριφορές μελέτης, σε μειωμένα επίπεδα ανοχής απογοήτευσης, σε διατήρηση της αποφυγής των καθηκόντων, στην εξάντληση του εγώ, την ακρίβεια και την ταχύτητα που χρειάζεται το άτομο για να κάνει κάποιες δουλειές και την αδυναμία να ελέγξει τα αρνητικά συναισθήματα.

Είναι μια ψυχολογική μεταβλητή η οποία υπαινίσσεται την αποτυχία του να κάνεις αυτά που χρειάζεται να γίνουν για να πετύχεις συγκεκριμένους σκοπούς και αντίθετα να ασχολείσαι με δραστηριότητες, οι οποίες προσφέρουν περισσότερη ικανοποίηση με βραχυπρόθεσμα αντί μακροπρόθεσμα οφέλη.

Ωστόσο, η σύγχρονη ψυχολογική έρευνα, σε συνδυασμό με την ψυχαναλυτική και τη συστημική ψυχοθεραπευτική σκέψη, προσφέρει μια πολύ πιο πολυεπίπεδη κατανόηση της αναβλητικότητας. Αντί να την αντιμετωπίζει ως έλλειμμα, την προσεγγίζει ως μια μορφή ψυχικής λειτουργίας που εξυπηρετεί συγκεκριμένους σκοπούς. Σε αυτή τη βάση, η αναβλητικότητα δεν είναι απλώς αποτυχία δράσης, αλλά συχνά ένας μηχανισμός άμυνας, ένας τρόπος ρύθμισης συναισθημάτων, διαχείρισης εσωτερικών συγκρούσεων, άγχους και συμπεριφοράς μέσα στα πλαίσια των σχέσεων.

Αναβλητικότητα: πέρα από την “τεμπελιά”

Στη σύγχρονη βιβλιογραφία, η αναβλητικότητα ορίζεται ως η εθελοντική καθυστέρηση μιας σημαντικής δραστηριότητας, παρά τη γνώση ότι αυτή η καθυστέρηση θα έχει αρνητικές συνέπειες. Αυτό που την καθιστά ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι ότι δεν πρόκειται για απλή αδράνεια.

Το άτομο γνωρίζει ότι «πρέπει» να δράσει, συχνά θέλει να δράσει, αλλά δεν μπορεί να κινητοποιηθεί. Μελέτες δείχνουν ότι η αναβλητικότητα συχνά συνδέεται με:

• φόβο αποτυχίας
• τελειοθηρία
• υπερβολική αυτοκριτική
• συναισθηματική αποφυγή

Αυτό σημαίνει ότι το άτομο δεν αποφεύγει την εργασία επειδή «δεν θέλει», αλλά επειδή δεν αντέχει το συναίσθημα που συνοδεύει την εργασία.

Η ψυχαναλυτική κατανόηση: η αναβλητικότητα ως άμυνα

Στο πλαίσιο της ψυχαναλυτικής θεωρίας, η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν είναι πάντα προϊόν συνειδητής επιλογής, αλλά επηρεάζεται από ασυνείδητες διεργασίες. Οι μηχανισμοί άμυνας δεν είναι κατ’ ανάγκη δυσλειτουργικοί. Αντίθετα, αποτελούν βασικό στοιχείο της ψυχικής οργάνωσης και αποτελούν βασικές στρατηγικές με τις οποίες το άτομο προστατεύεται από ψυχικό πόνο. Ωστόσο, όταν γίνονται άκαμπτοι, μπορεί να περιορίσουν την προσαρμοστικότητα του ατόμου (McWilliams, 2017).

Η αναβλητικότητα μπορεί να κατανοηθεί ως ένας τέτοιος μηχανισμός, με διάφορες λειτουργίες:

Αποφυγή άγχους

Η έναρξη της δραστηριότητας μπορεί να φέρνει το άτομο αντιμέτωπο με δυσάρεστα συναισθήματα που δυσκολεύεται να διαχειριστεί εκείνη τη στιγμή. Έτσι μέσα από την αναβολή:

• Το άγχος και η συναισθηματική ένταση φαίνεται να υποχωρούν προσωρινά, προσφέροντας μια αίσθηση ανακούφισης.
• Η αποφυγή της δραστηριότητας λειτουργεί έτσι ως ένας προστατευτικός μηχανισμός απέναντι στον φόβο της αξιολόγησης ή της πιθανής αποτυχίας.
• Παρότι η στρατηγική αυτή μειώνει βραχυπρόθεσμα τη δυσφορία, δεν αντιμετωπίζει την πηγή του άγχους που συνδέεται με την εργασία.

Προστασία της αυτοεκτίμησης

Αν το άτομο δεν προσπαθήσει, δεν εκτίθεται στον κίνδυνο αποτυχίας. Έτσι, διατηρεί μια εύθραυστη αλλά προστατευμένη εικόνα εαυτού. Αν δεν προσπαθήσω, δεν αποτυγχάνω. Αν δεν εκτεθώ, δεν θα κριθώ.

• Με την αναβολή, το άτομο μπορεί να αποφεύγει καταστάσεις στις οποίες θα κριθούν οι ικανότητές του.
  • Έτσι, η πιθανή αποτυχία αποδίδεται στην έλλειψη χρόνου ή προετοιμασίας και όχι στις προσωπικές του δυνατότητες.
• Η στάση αυτή λειτουργεί ως ένας τρόπος προστασίας από συναισθήματα απογοήτευσης ή ντροπής.
  • Παρότι προσφέρει προσωρινή ασφάλεια, μπορεί να εμποδίσει το άτομο να δοκιμάσει τις δυνατότητές του και να ενισχύσει την αυτοπεποίθησή του μέσα από την εμπειρία και την επιτυχία.

Εσωτερική σύγκρουση

Η αναβλητικότητα μπορεί να αντικατοπτρίζει σύγκρουση μεταξύ επιθυμίας και υποχρέωσης, ή μεταξύ διαφορετικών πλευρών του εαυτού. Εσωτερική σύγκρουση: αυτό που θέλω vs αυτό που πρέπει.

• Το άτομο μπορεί να θέλει να ολοκληρώσει μια δραστηριότητα, αλλά ταυτόχρονα να νιώθει αντίσταση ή έλλειψη κινήτρου για να την ξεκινήσει.
• Συχνά συγκρούονται οι άμεσες επιθυμίες για ξεκούραση ή ευχαρίστηση με τις απαιτήσεις και τις υποχρεώσεις της καθημερινότητας.
• Η αναβλητικότητα μπορεί να εμφανίζεται όταν το άτομο δυσκολεύεται να αποφασίσει ποια ανάγκη ή στόχο να δώσει προτεραιότητα.
• Ως αποτέλεσμα, η δράση καθυστερεί και η εσωτερική σύγκρουση παραμένει άλυτη για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.

Παθητική αντίσταση

Σε ορισμένες περιπτώσεις, λειτουργεί ως έμμεση άρνηση συμμόρφωσης με εξωτερικές απαιτήσεις. Το άτομο δεν λέει «όχι», αλλά δεν συμμορφώνεται. Το άτομο μπορεί να αναβάλλει μια εργασία επειδή τη βιώνει ως πίεση ή επιβολή από άλλους.

• Αντί να εκφράσει ανοιχτά τη διαφωνία ή τη δυσαρέσκεια, αντιδρά καθυστερώντας την ολοκλήρωση της.
  • Με αυτόν τον τρόπο διατηρεί μια αίσθηση ελέγχου και αυτονομίας απέναντι στις απαιτήσεις που δέχεται.
  • Η αναβλητικότητα γίνεται έτσι ένας έμμεσος τρόπος έκφρασης αντίστασης ή διαμαρτυρίας.
  • Συχνά το ίδιο το άτομο δεν συνειδητοποιεί ότι η καθυστέρηση συνδέεται με αυτή την ανάγκη αντίδρασης στις εξωτερικές πιέσεις.

Αναβλητικότητα και συναισθηματική ρύθμιση

Σύγχρονες έρευνες συγκλίνουν στην άποψη ότι η αναβλητικότητα αποτελεί μορφή βραχυπρόθεσμης συναισθηματικής ρύθμισης. Το άτομο αποφεύγει τη δραστηριότητα για να μειώσει άμεσα το άγχος, όμως αυτή η ανακούφιση είναι προσωρινή.  Η Sirois (2023) υποστηρίζει ότι η αναβλητικότητα δεν συνδέεται μόνο με δυσκολίες αυτοελέγχου ή διαχείρισης χρόνου, αλλά κυρίως με την προσπάθεια αποφυγής αρνητικών συναισθημάτων, όπως το άγχος, η αβεβαιότητα και η απογοήτευση. Σύμφωνα με τη συγγραφέα, τα στρεσογόνα περιβάλλοντα αυξάνουν την πιθανότητα αναβλητικότητας, επειδή μειώνουν την ικανότητα του ατόμου να διαχειρίζεται αποτελεσματικά τη συναισθηματική δυσφορία.

Δημιουργείται έτσι ένας φαύλος κύκλος:

αναβολή → ανακούφιση → αυξημένο άγχος → ενοχή → περισσότερη αναβολή

Η κατανόηση αυτή ενισχύει την ιδέα ότι η αναβλητικότητα δεν είναι απλώς έλλειψη αυτοελέγχου, αλλά μια στρατηγική διαχείρισης δύσκολων συναισθημάτων.

Συστημική προσέγγιση: η αναβλητικότητα ως σχεσιακό φαινόμενο

Η συστημική ψυχοθεραπεία προσφέρει μια διαφορετική, αλλά συμπληρωματική ματιά. Δεν εστιάζει μόνο στο «τι συμβαίνει μέσα στο άτομο», αλλά στο πώς η συμπεριφορά αυτή λειτουργεί μέσα σε σχέσεις και συστήματα.

Η συστημική ψυχοθεραπεία μετατοπίζει την προσοχή από το άτομο στο πλαίσιο. Δεν ρωτά μόνο «τι συμβαίνει μέσα στο άτομο», αλλά και «σε ποιο σύστημα συμβαίνει αυτή η συμπεριφορά».

Από αυτή την οπτική, η αναβλητικότητα αποκτά νόημα μέσα σε σχέσεις. Από αυτή την οπτική, η αναβλητικότητα μπορεί να είναι:

1. Μορφή επικοινωνίας - Αναβλητικότητα ως μήνυμα

Ένα άτομο που αναβάλλει μπορεί να «λέει»:

• «Δεν αντέχω την πίεση»  - ανάγκη για χώρο
• «Δεν θέλω αυτό που μου ζητάτε» - αντίσταση σε απαιτήσεις
• «Χρειάζομαι χώρο» - αδυναμία διαχείρισης πίεσης

Η καθυστέρηση χωρίς να ειπωθεί άμεσα, μεταφέρεται μέσα από τη συμπεριφορά.

Η αναβλητικότητα μπορεί να λειτουργεί ως μια έμμεση μορφή επικοινωνίας. Μέσα από την καθυστέρηση, το άτομο εκφράζει ανάγκες ή συναισθήματα που δυσκολεύεται να διατυπώσει άμεσα. Η αναβολή μπορεί να σημαίνει «δεν αντέχω την πίεση» ή «χρειάζομαι περισσότερο χώρο και χρόνο». Σε άλλες περιπτώσεις, εκφράζει αντίσταση σε απαιτήσεις ή προσδοκίες που δεν αποδέχεται. Έτσι, η συμπεριφορά μεταφέρει ένα μήνυμα προς το περιβάλλον χωρίς τη χρήση λόγου. Η αναβλητικότητα αποκτά επικοινωνιακή λειτουργία μέσα στο σύστημα σχέσεων. Η κατανόηση του μηνύματος πίσω από τη συμπεριφορά είναι σημαντική για την αποτελεσματική αντιμετώπισή της.

Παράδειγμα: Ένας φοιτητής που φοβάται ότι δεν θα πετύχει υψηλό βαθμό αναβάλλει τη συγγραφή της εργασίας του. Αν η επίδοσή του δεν είναι καλή, μπορεί να αποδώσει το αποτέλεσμα στον περιορισμένο χρόνο προετοιμασίας και όχι στις ικανότητές του.

2. Προσαρμογή σε απαιτητικά συστήματα

Σε περιβάλλοντα με υψηλές απαιτήσεις , τελειοθηρία , έλλειψη αποδοχής η αναβλητικότητα μπορεί να λειτουργεί ως μηχανισμός προστασίας. Σε περιβάλλοντα με υψηλές προσδοκίες και έντονη αξιολόγηση, η αναβλητικότητα μπορεί να προστατεύει το άτομο από την αποτυχία.

Η καθυστέρηση μιας εργασίας μειώνει προσωρινά το άγχος και προστατεύει την αυτοεκτίμηση. Έτσι, μια πιθανή αποτυχία αποδίδεται στην έλλειψη χρόνου και όχι στις ικανότητες του ατόμου. Παράλληλα, η αναβλητικότητα μπορεί να εκφράζει έμμεση αντίσταση στις υπερβολικές προσδοκίες. Αν και βραχυπρόθεσμα προσφέρει ανακούφιση, μακροπρόθεσμα διατηρεί τον κύκλο άγχους και πίεσης. Η κατανόησή της απαιτεί εξέταση του ευρύτερου συστήματος σχέσεων και προσδοκιών.

Παράδειγμα:
Ένα παιδί μεγαλώνει σε μια οικογένεια όπου οι γονείς έχουν πολύ υψηλές απαιτήσεις, δίνουν μεγάλη έμφαση στην τελειότητα και αναγνωρίζουν κυρίως τις επιτυχίες του. Φοβούμενο την κριτική ή την αποτυχία, αρχίζει να αναβάλλει σχολικές εργασίες και υποχρεώσεις. Η αναβλητικότητα λειτουργεί ως τρόπος προστασίας της αυτοεκτίμησής του, καθώς ένα πιθανό αρνητικό αποτέλεσμα μπορεί να αποδοθεί στην καθυστέρηση και όχι στις ικανότητές του.

3. Διατήρηση ισορροπίας στο σύστημα

Σε ορισμένα συστήματα, η συμπεριφορά αυτή συμβάλλει στη διατήρηση της ισορροπίας, απορροφώντας εντάσεις ή καθυστερώντας συγκρούσεις (Minuchin, 2007).

Σε οικογενειακά ή εργασιακά συστήματα, μια συμπεριφορά (όπως η αναβλητικότητα) μπορεί να:

• απορροφά ένταση
• καθυστερεί συγκρούσεις
• διατηρεί μια “ισορροπία”

Αυτό σημαίνει ότι το σύμπτωμα δεν ανήκει μόνο στο άτομο, αλλά και στο σύστημα. Η αναβλητικότητα μπορεί να συμβάλλει στη διατήρηση της ισορροπίας ενός οικογενειακού ή εργασιακού συστήματος. Η συμπεριφορά αυτή συχνά απορροφά την ένταση που υπάρχει στις σχέσεις και μειώνει προσωρινά τις πιέσεις. Παράλληλα, μπορεί να καθυστερεί την εμφάνιση ή την έκφραση συγκρούσεων μεταξύ των μελών του συστήματος. Με αυτόν τον τρόπο διατηρείται μια φαινομενική σταθερότητα και αποφεύγονται δύσκολες αλλαγές. Η αναβλητικότητα επομένως δεν αφορά μόνο το άτομο που την εκδηλώνει. Αποτελεί μέρος των αλληλεπιδράσεων και των δυναμικών του συστήματος στο οποίο ανήκει. Για τον λόγο αυτό, η κατανόησή της απαιτεί εξέταση τόσο του ατόμου όσο και του ευρύτερου πλαισίου των σχέσεων του.

Παράδειγμα:
Σε μια οικογένεια όπου οι γονείς πιέζουν συνεχώς τον έφηβο να ακολουθήσει συγκεκριμένες σπουδές, εκείνος αναβάλλει συστηματικά τη συμπλήρωση των αιτήσεων ή τη μελέτη για τις εξετάσεις. Χωρίς να εκφράζει ανοιχτά τη διαφωνία ή την πίεση που βιώνει, η αναβλητικότητα λειτουργεί ως έμμεσο μήνυμα: «δεν συμφωνώ», «πιέζομαι» ή «δεν μπορώ να ανταποκριθώ σε αυτές τις προσδοκίες». Με αυτόν τον τρόπο αποφεύγεται προσωρινά η σύγκρουση, ενώ παράλληλα διατηρείται η ισορροπία στο οικογενειακό σύστημα.

Αναβλητικότητα και αυτοκριτική

Ένα κρίσιμο σημείο είναι η σχέση της αναβλητικότητας με την αυτοκριτική. Πολλοί άνθρωποι που αναβάλλουν είναι εξαιρετικά αυστηροί με τον εαυτό τους.

Έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο:

• όσο περισσότερο πιέζουν τον εαυτό τους
• τόσο περισσότερο μπλοκάρουν

Η αναβλητικότητα, σε αυτή την περίπτωση, λειτουργεί ως: → προστασία από έναν «εσωτερικό κριτή»

Τελικά: τεμπελιά ή άμυνα;

Η απάντηση είναι σαφής: η αναβλητικότητα σπάνια είναι απλή τεμπελιά. Είναι πιο χρήσιμο να τη δούμε ως:

• μηχανισμό άμυνας
• στρατηγική συναισθηματικής ρύθμισης
• σχεσιακό φαινόμενο

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν χρειάζεται αλλαγή. Σημαίνει ότι η αλλαγή δεν έρχεται με περισσότερη πίεση, αλλά με:

• κατανόηση των συναισθημάτων
• αναγνώριση των αναγκών
• επεξεργασία των σχέσεων
• ανάπτυξη πιο λειτουργικών τρόπων διαχείρισης

Συμπέρασμα

Η αναβλητικότητα δεν είναι απλώς ένα πρόβλημα συμπεριφοράς, αλλά ένα ψυχολογικό μήνυμα. Από την ψυχαναλυτική σκοπιά, αποτελεί έναν μηχανισμό άμυνας απέναντι στο άγχος και τις εσωτερικές συγκρούσεις. Από τη συστημική σκοπιά, είναι μια συμπεριφορά που αποκτά νόημα μέσα στις σχέσεις και τα πλαίσια στα οποία ζει το άτομο.

Αντί να ρωτάμε «γιατί είμαι τεμπέλης;», ίσως είναι πιο ουσιαστικό να ρωτήσουμε:
«Από τι προσπαθώ να προστατευτώ όταν αναβάλλω;»

Βιβλιογραφία (APA 7th edition)

Di Giuseppe, M., et al. (2024). Revisiting defense mechanisms in contemporary clinical practice. Frontiers in Psychology.

 Di Giuseppe, M., & Aafjes-van Doorn, K. (2024). Therapists’ defense use and patient defensive functioning. Research in Psychotherapy.

Gori, A., et al. (2022). Defense mechanisms and study behaviors. International Journal of Environmental Research and Public Health.

Fan, J., et al. (2024). The mediating role of ego depletion in the relationship between anxiety and academic procrastination. Scientific Reports, 14, 15568.

Sirois, F. M. (2023). Procrastination and stress: A conceptual review of why context matters. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(6), 5031. doi.org/10.3390/ijerph20065031

Vlachopanou, P., et al. (2022). Defense styles, academic procrastination, and psychological well-being. Journal of Nervous and Mental Disease.

Yalom, I. D. (2019). Το δώρο της ψυχοθεραπείας. Αθήνα: Άγρα

Κολιάδης, Ε. (2015). Θεωρίες μάθησης και εκπαιδευτική πράξη. Αθήνα: Γρηγόρης.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...