Αφού Ξέρεις ότι σε Καταστρέφει, Γιατί Δεν Σταματάς;

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις πρώτος όλα τα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Όταν ξέρεις το λάθος… αλλά επιστρέφεις ξανά σε αυτό. Κάνεις ακόμη τα ίδια αυτοκαταστροφικά λάθη; Βγαίνεις ξανά με έναν άνθρωπο που κουβαλά τα ίδια ελεγκτικά χαρακτηριστικά εκείνων που είχες υποσχεθεί πως δεν θα επιλέξεις ποτέ ξανά;

Αναβάλλεις υποχρεώσεις μέχρι την τελευταία στιγμή και μετά κάνεις βιαστικά λάθη μέσα στον πανικό της προθεσμίας; Κοιμάσαι αργά, δεν πηγαίνεις γυμναστήριο, τρως υπερβολικά… και μετά καταλήγεις να μισείς τον εαυτό σου γι’ αυτό;

Στην επιφάνεια, τίποτα από αυτά δεν μοιάζει να βγάζει νόημα. Γιατί κάποιος να συνεχίζει να αυτο-ϋπονομεύεται ενώ βλέπει ξεκάθαρα το αποτέλεσμα των πράξεών του; Γιατί φαίνεται να επαναλαμβάνουμε τα ίδια λάθη ξανά και ξανά; Γιατί δεν κάνουμε απλώς ένα λάθος, μαθαίνουμε από αυτό και προχωράμε;

Οι ασυνείδητες συγκρούσεις πίσω από την αυτοϋπονόμευση
Όμως όταν αρχίσουμε να κοιτάζουμε το ασυνείδητο, τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τα κίνητρα που «κρυφά» κατευθύνουν τη συμπεριφορά μας, ακόμη και οι πιο παράλογες πράξεις αποκτούν εστίαση και νόημα. Συνειδητά, θέλεις να ολοκληρώσεις τη δουλειά σου, να βρεις μια υγιή σχέση, να πάψεις να απογοητεύεις τους ανθρώπους αργώντας. Βαθιά μέσα σου όμως, υπάρχουν αντικρουόμενες επιθυμίες που συγκρούονται με αυτές τις προθέσεις. Ναι, θέλεις να αποδείξεις την αξία σου.

Αλλά τι θα συμβεί αν αφοσιωθείς ολοκληρωτικά σε κάτι και τελικά αποτύχεις;
Τι θα γίνει αν αφεθείς σε έναν άνθρωπο που μπορεί πραγματικά να σε αγαπήσει και εκείνος φύγει;

Ίσως τελικά να πονά λιγότερο να μένεις με κάποιον που ήδη ξέρεις πως δεν είναι σωστός για εσένα, παρά να απορριφθείς από εκείνον που θα μπορούσε να γίνει το μεγάλο σου όνειρο.

Ο φόβος της απόρριψης είναι συχνά ισχυρότερος από την επιθυμία της ευτυχίας
Έχω δουλέψει με πολλούς ανθρώπους που, ακριβώς τη στιγμή που βρίσκονται κοντά σε κάτι σημαντικό, ή αμέσως μετά από κάτι όμορφο, γεμίζουν άγχος και τραβούν οι ίδιοι το χαλί κάτω από τα πόδια τους. Μπορεί να ακούγεται παράδοξο, αλλά συχνά αυτό μοιάζει ασφαλέστερο από το να ελπίσεις και να αφήσεις κάποιον άλλον να σε διαλύσει αργότερα. Ειδικά όταν αυτή υπήρξε επαναλαμβανόμενη εμπειρία ζωής.

Ο γνώριμος πόνος μοιάζει ασφαλής
Σβήνοντας μόνος σου τις ελπίδες σου, το ασυνείδητο προσπαθεί να σε προστατεύσει από μια απόρριψη που έχει ήδη συμβεί στο παρελθόν και που πιστεύει πως θα συμβεί ξανά αν χαλαρώσεις την άμυνα σου. Ο γνώριμος πόνος μοιάζει πιο ασφαλής από το άγνωστο ενδεχόμενο της χαράς και όταν εσύ προκαλείς ο ίδιος την αποτυχία, τουλάχιστον νιώθεις ότι έχεις τον έλεγχο. Ξέρεις πώς θα τελειώσει η ιστορία, γιατί χωρίς να το καταλαβαίνεις έχεις ήδη οργανώσει το τέλος της.

Οι άνθρωποι συχνά λένε ότι αναβάλλουν επειδή είναι τεμπέληδες. Εγώ προτιμώ να το δω αλλιώς. Συνήθως δεν είναι τεμπελιά, είναι φόβος. Αναβάλλουν ένα δύσκολο έργο επειδή φοβούνται ότι δεν θα σταθούν αρκετοί. Ή ακόμη χειρότερα, ότι μπορεί να πετύχουν και πάλι να νιώθουν άδειοι μέσα τους. Το να μην προσπαθείς διατηρεί ζωντανή την ψευδαίσθηση ότι «ίσως κάποτε όλα πάνε καλά».

Γιατί επαναλαμβάνουμε σχέσεις που μας πληγώνουν;
Με τον ίδιο τρόπο, επαναλαμβάνοντας ασυνείδητα το παρελθόν, επιλέγοντας για παράδειγμα, έναν απόμακρο ή απορριπτικό σύντροφο που θυμίζει τον πατέρα, προσπαθείς να ξαναγράψεις την ιστορία με διαφορετικό τέλος. Αν καταφέρεις να κερδίσεις τον «λάθος άνθρωπο», ίσως τότε να νιώσεις επιτέλους αποδεκτός, σημαντικός, άξιος αγάπης.

Το πρόβλημα είναι ότι συνήθως αυτό δεν λειτουργεί. Αντί να διορθώσουμε το παρελθόν, το επαναλαμβάνουμε σχεδόν λέξη προς λέξη.

Γιατί ο εγκέφαλος επαναλαμβάνει ακόμη και το λάθος;
Το 1898, ο Dr. Edward Thorndike διατύπωσε μια θεωρία που έμεινε γνωστή ως «Νόμος του Αποτελέσματος» (Law of Effect). Σύμφωνα με αυτήν, οι συμπεριφορές που οδηγούν σε ικανοποιητικό ή ανταποδοτικό αποτέλεσμα έχουν την τάση να επαναλαμβάνονται, ενώ εκείνες που οδηγούν σε δυσάρεστες συνέπειες συνήθως εγκαταλείπονται. Τότε γιατί οι άνθρωποι δυσκολεύονται τόσο να μάθουν από τα λάθη τους; Φαίνεται πως υπάρχουν τουλάχιστον δύο λόγοι.

Το κρυφό όφελος πίσω από τις αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές
Ο πρώτος είναι ότι κάποιες συμπεριφορές που μοιάζουν αρνητικές στην επιφάνεια, στην πραγματικότητα προσφέρουν ένα κρυφό «όφελος». Σπάνια μια ανθρώπινη συμπεριφορά έχει μόνο ένα αποτέλεσμα. Συχνά παγιδευόμαστε στην πιο εύκολη εξήγηση και στο πιο προφανές αποτέλεσμα.

Η φράση «αυτό δεν βγάζει νόημα» είναι συνήθως παραπλανητική. Μπορεί μια συμπεριφορά να μην βγάζει νόημα στον παρατηρητή, αλλά σχεδόν πάντα βγάζει νόημα, σε κάποιο βαθμό, για εκείνον που τη βιώνει. Για να κατανοήσουμε πραγματικά τον εαυτό μας και τους άλλους, χρειάζεται να αποδεχτούμε ότι ακόμη και τα πιο επώδυνα μοτίβα μπορεί να κρύβουν έναν μηχανισμό ανταμοιβής ή ενίσχυσης. Ίσως κάποια λάθη να είναι, ασυνείδητα, «χρήσιμα». Μπορεί το αποτέλεσμα να είναι επώδυνο, αλλά βαθύτερα να παρέχει αίσθηση ελέγχου, οικειότητας ή προστασίας.

Ο δεύτερος λόγος αφορά τον εγκέφαλο και το στρες. Σε συνθήκες έντονης πίεσης, ο εγκέφαλος επεξεργάζεται την κατάσταση ως απειλή που πρέπει να αντιμετωπιστεί. Τότε ενεργοποιούνται τρεις πρωτόγονοι μηχανισμοί επιβίωσης: επίθεση, φυγή ή πάγωμα.

Η επίθεση εκφράζεται μέσα από ευερεθιστότητα, παρορμητικές αντιδράσεις ή ακόμη και επιθετικότητα. Η φυγή εμφανίζεται ως παραίτηση, ψυχική απόσυρση ή απομάκρυνση. Το πάγωμα μοιάζει με αδυναμία λήψης απόφασης, παράλυση ή ακινησία. Αυτές οι αντιδράσεις είναι τόσο βαθιά χαραγμένες μέσα μας, ώστε πολλές φορές υπερισχύουν της λογικής μάθησης και όσο περισσότερο τις επαναλαμβάνουμε, τόσο ισχυρότερες γίνονται.

Η νευροπλαστικότητα και η «επανεγγραφή» του εαυτού
Για δεκαετίες, οι επιστήμονες μελετούν τη νευροπλαστικότητα, την έμφυτη ικανότητα του εγκεφάλου να αναδιοργανώνει τα νευρωνικά του μονοπάτια. Δύο πράγματα ενισχύουν αυτή τη διαδικασία, η επανάληψη και η αδρεναλίνη. Όσο περισσότερο κάνουμε κάτι, τόσο πιο «εύκολο» γίνεται για τον εγκέφαλο να το επαναλάβει. Και το στρες ενισχύει ακόμη περισσότερο αυτή τη νευρωνική αποτύπωση.

Όπως είχε πει ο Donald Hebb: «Τα εγκεφαλικά κύτταρα που ενεργοποιούνται μαζί, συνδέονται μεταξύ τους.» Έτσι εξηγούνται η χρόνια ανησυχία, η παρορμητικότητα, η ευερεθιστότητα, ακόμη και τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα κακών αποφάσεων. Ο εγκέφαλος μπορεί να μάθει ακόμη και την αυτοκαταστροφή όταν αυτή επαναλαμβάνεται αρκετές φορές.

Μπορούμε πραγματικά να αλλάξουμε τα παλιά μοτίβα;
Τα καλά νέα είναι πως ο ίδιος μηχανισμός που μας εγκλωβίζει μπορεί και να μας απελευθερώσει. Η ίδια νευροπλαστικότητα που μας ωθεί σε λανθασμένες επιλογές μπορεί να αξιοποιηθεί ώστε να αλλάξουμε αυτά τα μοτίβα. Αυτό που φαίνεται να αποτελεί το «κλειδί» είναι μια διαδικασία που ονομάζεται overwriting, δηλαδή «επανεγγραφή». Σε επίπεδο επεξεργασίας πληροφοριών, η επανεγγραφή σημαίνει τη δημιουργία νέας πληροφορίας που σταδιακά υπερκαλύπτει την παλιά. Αυτό μπορεί να συμβεί με δύο τρόπους, είτε δημιουργούνται νέα ανταγωνιστικά μονοπάτια που με τον χρόνο και την επανάληψη υπερισχύουν των παλιών, είτε χρησιμοποιείται το ίδιο «νευρωνικό έδαφος» με έναν νέο τρόπο, μέχρι που τα ίχνη της προηγούμενης διαδρομής αρχίζουν να σβήνουν. Το ίδιο συμβαίνει και στον ψυχισμό.

Η αλλαγή δεν έρχεται μόνο μέσα από τη λογική
Ίσως γι’ αυτό η αλλαγή δεν συμβαίνει μόνο όταν καταλαβαίνουμε τι μας πλήγωσε, αλλά όταν ζούμε, για πρώτη φορά, κάτι διαφορετικό από αυτό που μας τραυμάτισε. Μέσα στη θεραπευτική σχέση, ο άνθρωπος δεν ακούει απλώς νέες ερμηνείες για τον εαυτό του αλλά βιώνει μια νέα εμπειρία σύνδεσης.

Μια εμπειρία όπου δεν χρειάζεται να κρυφτεί, να αποδείξει την αξία του ή να φοβάται συνεχώς την εγκατάλειψη και κάπου εκεί, αργά και σχεδόν αθόρυβα, αρχίζει να αλλάζει και ο τρόπος που βλέπει τον εαυτό του.

Η πραγματική αλλαγή δεν έρχεται μόνο μέσα από τη λογική κατανόηση. Έρχεται όταν το νευρικό σύστημα σταματά να περιμένει διαρκώς τον κίνδυνο. Όταν ο άνθρωπος παύει να αισθάνεται ότι πρέπει να αυτοπροστατεύεται καταστρέφοντας πρώτα ο ίδιος ό,τι αγαπά. Όταν αρχίζει να αντέχει την οικειότητα χωρίς να τη σαμποτάρει, την ηρεμία χωρίς να τη φοβάται, την αγάπη χωρίς να περιμένει αναπόφευκτα την απόρριψη.

Ίσως τελικά να μην επιστρέφουμε ξανά και ξανά στα ίδια λάθη επειδή δεν ξέρουμε καλύτερα, αλλά επειδή ένα κομμάτι μας εξακολουθεί να ζει μέσα στο παλιό τραύμα και να ψάχνει απελπισμένα ένα διαφορετικό τέλος. Και ίσως η ωριμότητα να μην είναι να μην πέφτεις ποτέ, αλλά να αναγνωρίζεις τη στιγμή που σταματάς να ξανανοίγεις την ίδια πληγή ελπίζοντας πως αυτή τη φορά θα πάψει να πονά.

Πηγές

Baumeister, R. F., & Scher, S. J. (1988). Self-defeating behavior patterns among normal individuals: review and analysis of common self-destructive tendencies. Psychological bulletin, 104(1), 3. 

Bowlby, J. (2008). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic books. 

Doidge, N. (2007). The brain that changes itself: Stories of personal triumph from the frontiers of brain science. Penguin. 

Freud, S. (2015). Beyond the pleasure principle. Psychoanalysis and History, 17(2), 151-204. 

Hendrix, H. (2007). Getting the love you want: A guide for couples. St. Martin's Griffin. 

Rogers, C. R. (1995). On becoming a person: A therapist's view of psychotherapy. Houghton Mifflin Harcourt. 

Siegel, D. J. (2020). The developing mind: How relationships and the brain interact to shape who we are. Guilford Publications. 

Van der Kolk, B. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. New York, 3, 14-211. 

Yalom, I. (1980). Existential psychotherapy basic books. In New York: Library of Congress Cataloging in Publication Data (Vol. 434). 

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...