Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας: Πίσω από τη μάσκα της υπεροχής

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας (Narcissistic Personality Disorder, NPD) είναι μια ψυχολογική κατάσταση που χαρακτηρίζεται από έντονη αυτοεκτίμηση και αίσθημα ανωτερότητας. συνεχή ανάγκη για θαυμασμό και έλλειψη ενσυναίσθησης.

Αν και όλοι έχουμε “στιγμές” ναρκισσισμού σε κάποιο στάδιο της ζωής μας, σε άτομα με τη συγκεκριμένη διαταραχή, αυτή η συμπεριφορά γίνεται επιζήμια, επηρεάζοντας τις σχέσεις, την εργασία και την καθημερινή ζωή του ατόμου, καθώς και τις σχέσεις εμπιστοσύνης που δημιουργούνται στις διαπροσωπικές σχέσεις.

Είναι χαρακτηριστικό ότι στο DSM-5 παρουσιάστηκε το Εναλλακτικό Μοντέλο DSM-5 για τις Διαταραχές Προσωπικότητας (AMPD) για μια πολυδιάστατη αξιολόγηση της σοβαρότητας της παθολογίας διαταραχής προσωπικότητας.

Η κατηγοριοποίηση της ΝPD άνοιξε την πόρτα σε νέες ολοκληρωμένες διαγνωστικές προσεγγίσεις, περιλαμβάνοντας τόσο τη εσωτερική όσο και τη διαπροσωπική λειτουργία (Schalkwijk et al. 2021).

Τι είναι ο ναρκισσισμός;

Ο ναρκισσισμός αποτελεί ένα ευρύτερο πλαίσιο, με τη μορφή «φάσματος». Είναι σημαντικό να διευκρινίσουμε ότι ο ναρκισσισμός δεν αποτελεί στοιχείο αυταξίας ή αυτοπεποίθησης, καθώς αυτά θεωρούνται κατά βάση πεδία ενδυνάμωσης του ατόμου. Η έννοια του ναρκισσισμού ξεπερνάει κατά πολύ το ζήτημα του «να πιστεύει κάποιος στον εαυτό του και στις δυνάμεις του».

Πρόκειται για την παθολογική μορφή, όπου η υπερβολική ενασχόληση με τον εαυτό και η αέναη ανάγκη για αναγνώριση μπορεί να δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα στις διαπροσωπικές και κοινωνικές σχέσεις, καθώς το άτομο δυσκολεύεται να δει τον εαυτό ως μέρος ενός συνόλου.

Κύρια χαρακτηριστικά της διαταραχής:

• Υπερβολική αίσθηση σημαντικότητας και κυριαρχίας.
• Εμμονή με φαντασιώσεις και φιλοδοξίες επιτυχίας, δύναμης ή εξωτερικής εμφάνισης.
• Ανάγκη συνεχούς θαυμασμού και προσπάθεια δημιουργίας ενός κύκλου «θαυμαστών», είτε πρόκειται για το προσωπικό επίπεδο και το ευρύτερο κοινωνικό γίγνεσθαι, είτε για το επαγγελματικό πλαίσιο.
• Έλλειψη ενσυναίσθησης και κατανόησης των συναισθημάτων των άλλων, καθώς και του αντίκτυπου των πράξεων προς τους άλλους.
• Αισθήματα φθόνου ή πίστη ότι οι άλλοι φθονούν ή επιβουλεύονται τη θέση του ατόμου, την επιτυχία του ή τα υλικά αγαθά.
• Αλαζονική συμπεριφορά ή στάση που δείχνει υπεροχή απέναντι στους άλλους.
• Προσπάθεια υποτίμησης της ενόχλησης που πιθανόν δείχνουν τα άλλα άτομα απέναντι στις παραπάνω συμπεριφορές, με φράσεις όπως « Μη το μεγαλοποιείς το θέμα», «Εσύ έχεις το θέμα, εγώ δεν έκανα κάτι», «Οι αλήθειες πονάνε» κτλ. Οι φράσεις αυτές μπορούν να θεωρηθούν και ως ένα πλαίσιο χειριστικής συμπεριφοράς, η οποία ενδέχεται να επηρεάσει αντιστοίχως άτομα που αντιμετωπίζουν έλλειψη αυτοπεποίθησης ή δυσκολεύονται στη δημιουργία υγιών ορίων.

Γενετικοί και βιολογικοί παράγοντες

Κληρονομικότητα: Έρευνες καταδεικνύουν ότι υπάρχει γενετική προδιάθεση για τα χαρακτηριστικά ναρκισσισμού. Δεν κληρονομείται η διαταραχή αυτούσια, αλλά η τάση για συγκεκριμένα μοτίβα προσωπικότητας (George, & Short, 2018).

Νευροβιολογία: Ορισμένες μελέτες αναφέρουν διαφοροποιήσεις στη λειτουργία του εγκεφάλου, για παράδειγμα αναφορικά με περιοχές που σχετίζονται με την ενσυναίσθηση και τη ρύθμιση του συναισθήματος.

Ψυχολογικοί και αναπτυξιακοί παράγοντες

Σχέση με τους γονείς: Αν και η οικογένεια διαδραματίζει ουσιώδη ρόλο στη διαμόρφωση αυτοπεποίθησης και αυταξίας, ο υπερβολικός θαυμασμός ή η συνεχής επιβράβευση χωρίς όρια μπορεί να δημιουργεί την πεποίθηση ότι το παιδί είναι «ξεχωριστό» και ανώτερο. Το σημαντικό είναι το παιδί να ασκηθεί σε διαφορετικά περιβάλλοντα, όπου η επιβράβευση δεν έρχεται αυτόματα, αλλά μέσω προσπάθειας και εξέλιξης. Ειδάλλως, θα δυσκολευτεί να προσαρμοστεί μελλοντικά σε περιβάλλοντα, όπου δεν θα υπάρχει θετική ανατροφοδότηση χωρίς ουσιαστικό λόγο.

Στον αντίποδα, η παραμέληση, η συναισθηματική ψυχρότητα ή η υπερβολική κριτική μπορεί να οδηγήσει σε αίσθηση ανασφάλειας και στη συνέχεια σε υπερβολικό «φούσκωμα» του «εγώ» ως ένας μηχανισμός άμυνας.

Τραύμα στην παιδική ηλικία: Απόρριψη, κακοποίηση ή εμπειρίες ντροπής μπορεί να οδηγήσουν στην ανάπτυξη ενός «ψευδούς εαυτού» που καλύπτει το εσωτερικό κενό.

Μη ασφαλής δεσμός με τους γονείς/κηδεμόνες: Η έλλειψη σταθερής συναισθηματικής σύνδεσης με τους φροντιστές οδηγεί σε δυσκολία κατανόησης και αυτορρύθμισης των συναισθημάτων.

Κοινωνικοί και πολιτισμικοί παράγοντες

Κουλτούρα επιτυχίας και ανταγωνισμού: Σε κοινωνίες που δίνουν έμφαση στη δύναμη, την εμφάνιση και την επιτυχία, τα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά συχνά ενισχύονται, καθώς το άτομο καλείται να ανταποκριθεί στις ανάγκες της καθημερινής ανταγωνιστικότητας, είτε στον χώρο εργασίας, είτε σε ευρύτερο πλαίσιο. Ο τρόπος με τον οποίο βεβαίως ένα άτομο θα ανταποκριθεί σε όλο αυτό το πλαίσιο σχετίζεται με το υπόβαθρό του, καθώς και με τις ψυχικές του ανάγκες.

Κοινωνικά δίκτυα & προβολή: Η σύγχρονη κουλτούρα της εικόνας (social media, likes, followers) λειτουργεί ως «έδαφος» για την ανάπτυξη και ενίσχυση ναρκισσιστικών μοτίβων, καθώς το άτομο μαθαίνει να συνδέει την αυταξία του με όλο αυτό το πλαίσιο και μπορεί να αποκτήσει μια ψευδή εικόνα ανωτερότητας σε περιπτώσεις που έχει, για παράδειγμα, αποκτήσει μια σελίδα με πολλά likes. Αυτό ενισχύει την αίσθηση ότι η πραγματική ζωή είναι σαν να βρίσκεται στο διαδίκτυο.

Οικογενειακές δυναμικές: Περιβάλλοντα όπου η αξία μετριέται κυρίως με βάση την επιτυχία, την κοινωνική θέση ή την εξωτερική εμφάνιση, αυξάνουν την πιθανότητα ανάπτυξης ναρκισσισμού. Αυτό μπορεί να ενισχυθεί ιδιαιτέρως μέσα από στερεότυπα, όπως είναι η στρεβλής σύνδεση της αυταξίας των αντρών με την επιτυχία τους στον επαγγελματικό στίβο ή αντίστοιχα η πεποίθηση ότι η αξία μιας γυναίκας μετριέται με βάση τη δημιουργία γάμου και οικογένειας.

Συνδυασμός παραγόντων

Με βάση τα παραπάνω, γίνεται αντιληπτό ότι κανένας παράγοντας από μόνος του δεν εξηγεί πλήρως τη διαταραχή, καθώς συνήθως έχουμε έναν συνδυασμό, όπου ένα παιδί με βιολογική προδιάθεση μεγαλώνει σε οικογένεια με αστάθεια ή με υπερβολικά απαιτητικούς γονείς.

Όταν υπάρχει ένα αντιφατικό πλαίσιο επιβράβευσης, το παιδί δεν αποκτά ένα σταθερό πλαίσιο ανατροφοδότησης και έτσι ενδέχεται να δυσκολευτεί στο μέλλον να καθορίσει το προσωπικό του σύστημα αξιών. 

Κατ’ επέκταση, το άτομο αναπτύσσει ένα «υπερβολικό εγώ» ως τρόπο προστασίας από βαθιά αισθήματα ανασφάλειας.

Επιπτώσεις στη ζωή του ατόμου και στον κοινωνικό του περίγυρο

Άτομα με ναρκισσιστική διαταραχή συχνά αντιμετωπίζουν δυσκολίες στις προσωπικές σχέσεις, επαγγελματικά προβλήματα και κοινωνικο-συναισθηματική απομόνωση. Οι σχέσεις τους μπορεί να είναι επιφανειακές ή συγκρουσιακές, ενώ συχνά τα άτομα γύρω τους αισθάνονται εκμετάλλευση, υποτίμηση ή απογοήτευση.

Όταν το άτομο με ναρκισσιστική διαταραχή κατέχει υψηλή θέση εργασίας, τότε τα αποτελέσματα είναι ιδιαιτέρως εμφανή στον εργασιακό χώρο, με φαινόμενα εργασιακού εκφοβισμού ή συμπεριφορές που υποβαθμίζουν τον ρόλο των υπόλοιπων εργαζομένων.

Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει αρκετές πολύτιμες και ολοκληρωμένες βιβλιογραφικές επισκοπήσεις του παθολογικού ναρκισσισμού (Cain et al.2008; Levy & Rosenstein, 2020).

Πλαίσιο Θεραπείας και αντιμετώπιση

Η ψυχοθεραπεία αποτελεί τη βασική μορφή παρέμβασης. Οι πιο συχνές μέθοδοι είναι:

Γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT): Εστιάζει στην αναγνώριση και αλλαγή δυσλειτουργικών προτύπων σκέψης και συμπεριφοράς, μέσα από την αναγνώριση μοτίβων δράσης, καθώς και μέσα από τη σύνδεση των καταστάσεων με τα ανάλογα συναισθήματα.

Διαπροσωπική και ψυχοδυναμική θεραπεία: Βοηθά στην κατανόηση των βαθύτερων αιτιών του ναρκισσισμού και στην ανάπτυξη ενσυναίσθησης μέσα από το «χτίσιμο» του υγιούς κοινωνικού εαυτού, καθώς μέσα από την προσαρμογή σε κοινωνικές συνθήκες.

Ομαδική θεραπεία: Προσφέρει την ευκαιρία για ασφαλή διαπροσωπική αλληλεπίδραση, καθώς και για ένα ασφαλές «καταφύγιο» μοιράσματος προσωπικών εμπειριών και προβληματισμών. Η ένταξη σε μια ομάδα μπορεί να λειτουργήσει καταλυτικά στην αίσθηση απομόνωσης και ανωτερότητας που διαμορφώνεται μέσω της ναρκισσιστικής διαταραχής.

Με βάση τα παραπάνω, γίνεται αντιληπτό ότι η ναρκισσιστική διαταραχή δεν αφορά μόνο την «υπερβολική αυτοπεποίθηση». Πρόκειται για μια σύνθετη ψυχολογική κατάσταση που μπορεί να επηρεάσει βαθιά τη ζωή του ατόμου και των γύρω του. Η κατανόηση, η ευαισθητοποίηση και η θεραπεία μπορούν να κάνουν τη διαφορά, καθώς η ναρκισσιστική συμπεριφορά ουσιαστικά αποτελεί ένα πλέγμα αυτό-περιορισμού, καθώς και μια προσπάθεια άμυνας του ατόμου απέναντι στις δυσεπίλυτες εσωτερικές συγκρούσεις.

Βιβλιογραφία 

Cain, N. M., Pincus, A. L., & Ansell, E. B. (2008). Narcissism at the crossroads: Phenotypic description of pathological narcissism across clinical theory, social/personality psychology, and psychiatric diagnosis. Clinical Psychology Review, 28, 638-656. doi:10.1016/j.cpr.2007.09.006.

George, F. R., & Short, D. (2018). The cognitive neuroscience of narcissism. Journal of Brain, Behavior and Cognitive Sciences, 1(1), 1-9. 

Levy, K. N., & Rosenstein, L. K. (2020). Narcissistic personality disorder. The Wiley Encyclopedia of Personality and Individual Differences: Clinical, Applied, and Cross‐Cultural Research, 109-114.

Schalkwijk, F., Luyten, P., Ingenhoven, T., & Dekker, J. (2021). Narcissistic personality disorder: are psychodynamic theories and the alternative DSM-5 model for personality disorders finally going to meet? Frontiers in psychology, 12, 676733. 

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Ζωή Ζιωντάκη - Ψυχολόγος

Ζωή Ζιωντάκη: έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology

Οι πληροφορίες που αναφέρονται στον επαγγελματικό κατάλογο ειδικών παρέχονται από τους ίδιους τους ειδικούς, κατά την εγγραφή τους στο σύστημα. Όταν βλέπετε την ένδειξη «έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology”, σημαίνει ότι το Psychology έχει ελέγξει, με email, τηλεφωνικά ή/και με λήψη των σχετικών εγγράφων, τα ακόλουθα στοιχεία:

• Ότι ο ειδικός είναι υπαρκτό πρόσωπο.
• Ότι τα πτυχία οι τίτλοι και οι εξειδικεύσεις που αναφέρει είναι αληθινά.
• Ότι οι πληροφορίες που αναφέρει ισχύουν.

Ψυχολόγος, επιστημονικό προσωπικό στην ΑΔΙΠΠΔΕ στο Υπουργείο παιδείας,  απόφοιτη του Α.Π.Θ, με μεταπτυχιακό και διδακτορικό, καθώς και δεύτερο πτυχίο στο Παιδαγωγικό Δημοτικής Εκπαίδευσης. Ειδίκευση στην Κλασική Ψυχανάλυση και στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση. 

69.8888.4453

Δείτε όλα τα άρθρα Σελίδα ειδικού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...