Ο Ανάδρομος Ερμής Φταίει… ή η Ανάγκη μας να Εξηγήσουμε τον Εαυτό μας; Η Ψυχολογία Πίσω από τα Ζώδια και το Φαινόμενο Barnum

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

«Δεν πιστεύεις στα ζώδια; Τότε γιατί σε περιγράφουν τόσο καλά;», «Δεν πιστεύω πραγματικά στα ζώδια… αλλά κάθε φορά που διαβάζω το δικό μου, σκέφτομαι: “Ναι, αυτό είμαι εγώ.”» Αυτό μου είπε κάποτε ένας Τοξότης.

Λίγο αργότερα, μια θεραπευόμενη - Υδροχόος μου εξομολογήθηκε κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον: «Ποτέ δεν κατάλαβα πραγματικά τον εαυτό μου μέχρι που άρχισα να μελετώ το ζώδιό μου.»

Κάπως έτσι, αποφάσισα κι εγώ να καθίσω και να διαβάσω για το δικό μου ζώδιο. Και πράγματι, ένιωσα ότι με περιέγραφε απόλυτα ή τουλάχιστον, περιέγραφε τον εαυτό που θα ήθελα να είμαι και εδώ γεννιέται ένα πολύ ενδιαφέρον ψυχολογικό ερώτημα, αν οι περισσότεροι άνθρωποι δηλώνουν ότι «δεν πιστεύουν πραγματικά» στην αστρολογία… τότε γιατί τόσοι πολλοί νιώθουν ότι τους καταλαβαίνει τόσο βαθιά; Ίσως επειδή η αστρολογία δεν λειτουργεί μόνο σαν πρόβλεψη.

Λειτουργεί σαν καθρέφτης ή πιο σωστά, σαν ο καθρέφτης του εαυτού που θέλουμε να δούμε.

Η ανάγκη του ανθρώπου να «διαβαστεί»

Αν δεν ζείτε τις τελευταίες εβδομάδες σαν να βρίσκεστε μόνιμα σε ανάδρομο Ερμή, τότε πιθανότατα γνωρίζετε ήδη τι είναι η αστρολογία, η μελέτη του τρόπου με τον οποίο οι πλανήτες, τα άστρα και οι αστερισμοί επηρεάζουν τη ζωή μας εδώ στη Γη.

Για τους φανατικούς υποστηρικτές της, η αστρολογία προειδοποιεί για δυσκολίες που έρχονται και προβλέπει τη μοίρα μας. Μέσα από αυτό το πρίσμα, λειτουργεί σαν ένας χάρτης του μέλλοντος.

Ουσιαστικά, η αστρολογία παρουσιάζεται ως το μεγαλύτερο spoiler της ζωής μας. Όμως το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν τα άστρα προβλέπουν το μέλλον. Το ερώτημα είναι, γιατί ο άνθρωπος έχει τόσο βαθιά ανάγκη να πιστέψει ότι κάποιος ή κάτι μπορεί επιτέλους να τον «διαβάσει»;

Άστρα ή… παραπλανητικά σημάδια;

Η αλήθεια είναι πως υπάρχουν αρκετά επιστημονικά δεδομένα που αμφισβητούν τη δυνατότητα της αστρολογίας να προβλέπει με ακρίβεια χαρακτηριστικά προσωπικότητας.

Το 1990, ο ερευνητής Van Rooij ζήτησε από περισσότερους από 400 ενήλικες να δηλώσουν κατά πόσο ορισμένες περιγραφές ταίριαζαν στον χαρακτήρα τους. Οι φράσεις είχαν επιλεγεί από τη γλώσσα που συναντάμε συνήθως στα ωροσκόπια.

Για παράδειγμα, ο όρος «παρορμητικός» συνδέεται συχνά με τον Κριό, ενώ το «ευπροσάρμοστος» χαρακτηρίζει συνήθως τους Διδύμους. Ο Van Rooij βρήκε κάποια μερική στατιστική σύνδεση ανάμεσα στην αυτοεικόνα των συμμετεχόντων και την αστρολογία. Ωστόσο, αυτή η συσχέτιση εμφανίστηκε μόνο στους ανθρώπους που ήδη γνώριζαν τα «αστρολογικά χαρακτηριστικά» του ζωδίου τους πριν συμμετάσχουν στην έρευνα. Με άλλα λόγια, αν κάποιος ήταν Ταύρος και είχε ήδη ακούσει ότι «οι Ταύροι είναι συντηρητικοί», τότε ήταν πιο πιθανό να περιγράψει τον εαυτό του ως συντηρητικό.

Αργότερα, μελέτη των Andersson και συνεργατών το 2022 εντόπισε σύνδεση ανάμεσα σε υψηλά επίπεδα ναρκισσισμού και στην έντονη πίστη στην αστρολογία, καθώς και χαμηλότερα επίπεδα νοημοσύνης.

Οι πιο ναρκισσιστικές προσωπικότητες φαίνεται πως είναι κυριολεκτικά πιο πιθανό να πιστεύουν ότι… ο ήλιος περιστρέφεται γύρω τους. Παράλληλα, άτομα με χαμηλότερες γνωστικές επιδόσεις έτειναν επίσης να πιστεύουν περισσότερο στα ζώδια.

Μέχρι σήμερα, καμία επιστημονικά έγκυρη έρευνα δεν έχει καταφέρει να αποδείξει με σαφήνεια μια ουσιαστική σχέση ανάμεσα στην αστρολογία και την προσωπικότητα κι όμως, οι άνθρωποι συνεχίζουν να επιστρέφουν στα ζώδια ξανά και ξανά. Γιατί;

Η ψυχολογία πίσω από το «αυτό είμαι εγώ»

Αυτό ακριβώς προσπάθησε να κατανοήσει η Margaret Hamilton, καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Wisconsin. Στο επιστημονικό περιοδικό «Personality and Individual Differences», η Hamilton παρουσίασε ότι το πόσο «ελκυστικό» θεωρείται ένα ζώδιο επηρεάζει το πόσο εύκολα κάποιος πιστεύει ότι το ζώδιο αυτό τον περιγράφει πραγματικά. Κάποτε, η αστρολογία θεωρούνταν ακριβής επιστήμη. Το ηλιακό ή αλλιώς αστρολογικό ζώδιο ενός ανθρώπου καθορίζεται από τη θέση του ήλιου σε σχέση με τα άστρα τη στιγμή της γέννησής του.

Τα 12 ζώδια αντιστοιχούν περίπου στους 12 μήνες του χρόνου. Σύμφωνα με την ανάλυση της Hamilton, ορισμένα ζώδια όπως ο Υδροχόος και ο Κριός θεωρούνται κοινωνικά πιο «θετικά» ή επιθυμητά σε σχέση με άλλα, όπως ο Αιγόκερως και ο Ιχθύς.

Σε ξεχωριστή έρευνα, διαπίστωσε ότι τα άτομα με τα πιο «θετικά» ζώδια είχαν μεγαλύτερη τάση να πιστεύουν στην αστρολογία σε σχέση με όσους ανήκαν σε ζώδια που θεωρούνταν λιγότερο επιθυμητά κοινωνικά.

Με άλλα λόγια, οι άνθρωποι φαίνεται πως πιστεύουν πιο εύκολα στην αστρολογία όταν τα χαρακτηριστικά που αποδίδονται στο ζώδιό τους τους κολακεύουν. Άραγε λοιπόν οι Τοξότες ταξιδεύουν περισσότερο επειδή γνωρίζουν ότι το ζώδιό τους συνδέεται με την περιπέτεια; Και μήπως οι Υδροχόοι γίνονται πιο εκκεντρικοί επειδή αισθάνονται ότι έχουν… «άδεια» να είναι διαφορετικοί; Πιθανότερο είναι να συμβαίνει κάτι άλλο.

Οι άνθρωποι επιλέγουν μέσα από τη ζωή τους παραδείγματα που επιβεβαιώνουν αυτές τις ήδη υπάρχουσες ιδέες. Οι περισσότεροι άνθρωποι απολαμβάνουν που και που ένα ταξίδι. Όλοι έχουμε κάποιες ιδιορρυθμίες. Όταν όμως αυτά «γράφονται στα άστρα», τότε είναι εύκολο να θεωρήσουμε την αστρολογία ως την αιτία. Παράλληλα, αυτό μπορεί να λειτουργήσει και ως ένας τρόπος αποφυγής προσωπικής ευθύνης για πλευρές του εαυτού μας που δυσκολευόμαστε να αποδεχτούμε. «Φυσικά και είμαι οικονομικά ασυνεπής… οι Τοξότες φημίζονται για την ανευθυνότητά τους.»

Το φαινόμενο Barnum: Γιατί όλοι νιώθουμε ότι μας περιγράφουν;

Πότε ήταν η τελευταία φορά που ανοίξατε ένα fortune cookie μετά από κινέζικο φαγητό; Για πολλούς, αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της εμπειρίας και μέσα σε αυτό το μικρό μπισκότο κρύβεται ένα χαρτάκι που υπόσχεται αποκαλύψεις για την προσωπικότητα ή ακόμη και το μέλλον μας.

Οι περισσότεροι άνθρωποι, κι εγώ μαζί, διαβάζουν αυτά τα μηνύματα με ενδιαφέρον. Όμως πόση δύναμη μπορεί πραγματικά να έχει ένα μαζικά παραγόμενο μπισκότο στο να προβλέψει τη μοίρα ενός ανθρώπου; Η απάντηση βρίσκεται στη δύναμη της ασάφειας.

Οι προβλέψεις των fortune cookies είναι συνήθως ευχάριστες αλλά εντελώς ασαφείς. Παραδείγματα: «Μια ευχάριστη έκπληξη σε περιμένει»,  «Όσο πιο σκληρά δουλεύεις, τόσο πιο τυχερός γίνεσαι», «Ξέρεις να περνάς όμορφα με τους άλλους αλλά και να απολαμβάνεις τη μοναξιά σου»

Και τα τρία αυτά μηνύματα έχουν κάτι κοινό. Είναι αρκετά γενικά ώστε να μπορούν να ταιριάξουν σχεδόν σε οποιονδήποτε. Αυτό ακριβώς περιγράφει το λεγόμενο «φαινόμενο Barnum», την ανθρώπινη τάση να βρίσκουμε προσωπικό νόημα σε αόριστες και γενικές περιγραφές προσωπικότητας ή προβλέψεις για το μέλλον. Το φαινόμενο πήρε το όνομά του από τον P. T. Barnum, τον θρυλικό επιχειρηματία του τσίρκου που έγινε γνωστός επειδή δημιουργούσε θεάματα για… όλα τα γούστα.

Η ψυχολογική έρευνα δείχνει ότι το φαινόμενο Barnum εμφανίζεται όχι μόνο στα fortune cookies αλλά και σε ωροσκόπια, τεστ προσωπικότητας και κάθε μορφή «προφητείας» που χρησιμοποιεί γενικές περιγραφές. Παράγοντες που ενισχύουν το φαινόμενο είναι, η αίσθηση ότι το μήνυμα είναι «προσωπικό», η θετική διατύπωση, το κύρος εκείνου που μεταφέρει την πρόβλεψη, αλλά και ορισμένα χαρακτηριστικά προσωπικότητας του ίδιου του ανθρώπου.

Η πίστη είναι το κλειδί

Σε μια πανεπιστημιακή μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Teaching of Psychology», οι ερευνητές εξέτασαν το φαινόμενο της «επιβεβαίωσης προσδοκίας», δηλαδή την ανθρώπινη τάση να αναζητούμε αποδείξεις που ενισχύουν όσα ήδη πιστεύουμε.

Οι συμμετέχοντες έλαβαν προβλέψεις ωροσκοπίου από την προηγούμενη ημέρα και κλήθηκαν να επιλέξουν ποια ταίριαζε περισσότερο σε αυτούς. Στους μισούς δόθηκαν οι προβλέψεις μαζί με το αντίστοιχο ζώδιο, ενώ στους άλλους μισούς όχι.

Το αποτέλεσμα ήταν αποκαλυπτικό.
Οι φοιτητές είχαν μεγαλύτερη πιθανότητα να θεωρήσουν το «δικό τους» ωροσκόπιο ως το πιο ακριβές όταν γνώριζαν ποιο υποτίθεται ότι τους αντιστοιχούσε...και η επιρροή της αστρολογίας δεν περιορίζεται μόνο στους φανατικούς «πιστούς».

Οι περισσότεροι συμμετέχοντες στις έρευνες της Hamilton είχαν απλώς μια βασική, καθημερινή γνώση γύρω από τα ζώδια.
Επιπλέον, η ερευνήτρια δεν τους υπενθύμισε τα χαρακτηριστικά που συνδέονται με το ζώδιό τους.

Κι όμως, ακόμη και χωρίς καμία παρότρυνση, οι απαντήσεις τους ακολουθούσαν σταθερά τις ίδιες θετικές ή αρνητικές γραμμές. Όσοι είχαν πιο «ελκυστικά» ζώδια έτειναν να πιστεύουν περισσότερο στην εγκυρότητα της αστρολογίας σε σχέση με όσους είχαν λιγότερο «ελκυστικά» ζώδια. Και αυτό αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο για την ανθρώπινη ψυχολογία. Οι άνθρωποι ενσωματώνουν πολύ εύκολα τέτοιες προβλέψεις στη μακροχρόνια εικόνα που χτίζουν για τον εαυτό τους.

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν τα ζώδια λένε την αλήθεια

Η αλήθεια είναι πως το να πιστεύει κάποιος στην αστρολογία δεν είναι απαραίτητα επικίνδυνο.

Το πρόβλημα ξεκινά όταν σταματάμε να χρησιμοποιούμε τα ζώδια σαν παιχνίδι νοήματος και αρχίζουμε να τα χρησιμοποιούμε σαν οδηγό ταυτότητας. Γιατί τότε δεν κοιτάζουμε πια τον εαυτό μας. Κοιτάζουμε μια έτοιμη αφήγηση για το ποιοι είμαστε. Και ίσως τελικά αυτό να είναι το πιο γοητευτικό κομμάτι της αστρολογίας. Όχι ότι μας προβλέπει αλλά ότι μας προσφέρει μια ιστορία μέσα στην οποία μπορούμε να χωρέσουμε τον εαυτό μας.

Το πραγματικά προκλητικό ερώτημα λοιπόν δεν είναι «Ισχύουν τα ζώδια;», αλλά αν αύριο κάποιος σου αφαιρούσε κάθε ταμπέλα, κάθε αστρολογική περιγραφή και κάθε “είσαι έτσι επειδή είσαι αυτό το ζώδιο”… Θα ήξερες πραγματικά ποιος είσαι χωρίς αυτές;

Πηγές:

Allum, N. (2011). What makes some people think astrology is scientific?. Science communication, 33(3), 341-366.

Andersson, I., Persson, J., & Kajonius, P. (2022). Even the stars think that I am superior: Personality, intelligence and belief in astrology. Personality and Individual Differences, 187, 111389.

Chico, E., & Lorenzo-Seva, U. (2006). Belief in astrology inventory: Development and validation. Psychological Reports, 99(3), 851-863.

Helgertz, J., & Scott, K. (2020). The validity of astrological predictions on marriage and divorce: a longitudinal analysis of Swedish register data. Genus, 76(1), 34.

Tyson, G. A. (1984). An empirical test of the astrological theory of personality. Personality and individual differences, 5(2), 247-250.

Van Rooij, J. J. (1999). Self-concept in terms of astrological sun-sign traits. Psychological Reports, 84(2), 541-546. 

Wyman, A. J., & Vyse, S. (2008). Science versus the stars: A double-blind test of the validity of the NEO Five-Factor Inventory and computer-generated astrological natal charts. The Journal of general psychology, 135(3), 287-300. 

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...