Ακρόαση άρθρου......
Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις πρώτος όλα τα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR
Μας κάνει η ψυχοθεραπεία πιο εγωιστές; Μια διαφορετική οπτική: Ο εγωκεντρισμός ως αναπτυξιακό στάδιο της θεραπευτικής διαδικασίας και όχι τελικός προορισμός.
Τα τελευταία χρόνια, καθώς η ψυχοθεραπεία έχει αποκτήσει μεγαλύτερη ορατότητα στον δημόσιο λόγο, εμφανίζεται συχνά ένας επαναλαμβανόμενος προβληματισμός: «Μήπως η ψυχοθεραπεία κάνει τους ανθρώπους πιο εγωιστές;». Η εστίαση στον εαυτό, η θέσπιση ορίων, η απομάκρυνση από δυσλειτουργικές σχέσεις ή η διεκδίκηση προσωπικού χώρου συχνά εκλαμβάνονται από το κοινωνικό περιβάλλον ως ενδείξεις αυξημένου εγωισμού. Το ερώτημα, ωστόσο, είναι αν πρόκειται πράγματι για ενίσχυση του εγωισμού ή για μια αναγκαία φάση προσωπικής ανάπτυξης.
Για να απαντηθεί το ερώτημα, είναι κρίσιμο να διαχωριστούν εννοιολογικά δύο όροι που συχνά συγχέονται: ο εγωισμός και ο εγωκεντρισμός.
Εγωισμός - Εγωκεντρισμός
Ο εγωισμός αναφέρεται σε ένα σχετικά σταθερό μοτίβο στάσεων και συμπεριφορών, το οποίο συχνά συνδέεται με ελλιπή κάλυψη βασικών συναισθηματικών ή αναπτυξιακών αναγκών. Στο πλαίσιο αυτό, το άτομο τείνει να προτάσσει συστηματικά το προσωπικό του όφελος έναντι των αναγκών των άλλων, εμφανίζοντας περιορισμένη ενσυναίσθηση και μειωμένη αμοιβαιότητα στις διαπροσωπικές σχέσεις. Ο εγωισμός δεν αποτελεί αναπτυξιακό στάδιο, αλλά μάλλον παγιωμένο μοτίβο λειτουργίας που μπορεί να σχετίζεται με ανασφάλεια, άμυνες ή μη επεξεργασμένες εμπειρίες.
Αντίθετα, ο εγωκεντρισμός αποτελεί γνωστικό και αναπτυξιακό φαινόμενο. Περιγράφει την προσωρινή εστίαση του ατόμου στη δική του οπτική και εμπειρία, χωρίς πρόθεση αδιαφορίας ή εκμετάλλευσης των άλλων. Στην αναπτυξιακή ψυχολογία, ο εγωκεντρισμός θεωρείται φυσιολογικό στάδιο που προηγείται της ικανότητας αποκέντρωσης, δηλαδή της δυνατότητας να λαμβάνει κανείς υπόψη την οπτική των άλλων.
Η διάκριση αυτή είναι καθοριστική: η ψυχοθεραπεία μπορεί να περιλαμβάνει φάσεις αυξημένης αυτοεστίασης (εγωκεντρικής διεργασίας), αλλά αυτό δεν συνεπάγεται ενίσχυση του εγωισμού ως χαρακτηριστικού προσωπικότητας.
Αναπτυξιακές θεωρίες και πορεία προς την κοινωνική ωριμότητα
Οι σημαντικότερες θεωρίες ανάπτυξης υποδεικνύουν ότι η πορεία προς την κοινωνική και ηθική ωριμότητα περνά αναγκαστικά από ένα αρχικό εγωκεντρικό στάδιο.
Γνωστική ανάπτυξη (Piaget)
Σύμφωνα με τον Piaget (1952), τα παιδιά στα πρώιμα στάδια (αισθησιοκινητικό και προλογικό) παρουσιάζουν έντονο γνωστικό εγωκεντρισμό: δυσκολεύονται να κατανοήσουν ότι οι άλλοι μπορεί να έχουν διαφορετική οπτική ή γνώση. Με τη μετάβαση στο στάδιο των συγκεκριμένων λογικών πράξεων, αναπτύσσεται η ικανότητα αποκέντρωσης (decentration), δηλαδή η δυνατότητα να λαμβάνεται υπόψη η οπτική του άλλου. Η κοινωνική σκέψη δεν προϋπάρχει· κατακτάται.
Εκμάθηση Ψυχοθεραπευτικών Τεχνικών και Εργαλείων: Συνθετική Προσέγγιση
Εντατικό πρόγραμμα εκμάθησης Ψυχοθεραπευτικών Τεχνικών από: ‘’Γνωσιακή Συμπεριφορική, Ψυχαναλυτική, Gestalt και Συστημική Ατόμων/Ζεύγους και Οικογένειας/Γενεόγραμμα/Ομαδική
Ηθική ανάπτυξη (Kohlberg)
Ο Kohlberg (1984) περιγράφει την ηθική εξέλιξη από το προ-συμβατικό επίπεδο —όπου το παιδί κρίνει με βάση την τιμωρία ή το προσωπικό όφελος— προς το συμβατικό και μετα-συμβατικό επίπεδο, όπου η ηθική βασίζεται σε κοινωνικούς κανόνες και καθολικές αρχές δικαιοσύνης. Η μετάβαση από το «τι κερδίζω εγώ» στο «τι είναι δίκαιο για όλους» αποτελεί αναπτυξιακή κατάκτηση.
Συναισθηματική και ψυχοκοινωνική ανάπτυξη (Erikson, Bowlby)
Ο Erikson (1963) τονίζει ότι η διαμόρφωση σταθερής ταυτότητας και αίσθησης εαυτού προηγείται της ώριμης οικειότητας. Αντίστοιχα, η θεωρία δεσμού του Bowlby (1969) δείχνει ότι η εμπειρία ασφάλειας αποτελεί προϋπόθεση για υγιή διαπροσωπική σύνδεση. Χωρίς επαρκή εσωτερική ασφάλεια, η σχέση με τον άλλον γίνεται αγχώδης, αμυντική ή εξαρτητική.
Οι θεωρίες αυτές συγκλίνουν σε ένα βασικό συμπέρασμα: η κοινωνική ωριμότητα δεν παρακάμπτει την εδραίωση του εαυτού· στηρίζεται σε αυτήν.
Η πυραμίδα των αναγκών του Maslow και η θεραπευτική διαδικασία
ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΓΙΑ ΤΟ ΣΧΕΣΙΑΚΟ ΤΡΑΥΜΑ
Εγκαιρη εγγραφή: έως 30 Ιουνίου 2026 | Διοργάνωση: PSYVERSITY
Τα σεμινάρια απευθύνονται σε Επαγγελματίες Ψυχικής Υγείας που έχουν ενδιαφέρον να εξειδικευθούν στη θεραπεία του ψυχικού τραύματος υπό το πρίσμα της Προσωποκεντρικής Προσέγγισης στην Θεραπεία.
Η ιεράρχηση των αναγκών που διατύπωσε ο Abraham Maslow αποτελεί μία από τις πιο γνωστές θεωρίες της ανθρωπιστικής ψυχολογίας και περιγράφει την ανθρώπινη ανάπτυξη ως μια σταδιακή, εξελικτική διαδικασία. Σύμφωνα με τον Maslow, ο άνθρωπος δεν κινητοποιείται τυχαία. Oι ανάγκες του οργανώνονται σε επίπεδα, τα οποία ενεργοποιούνται προοδευτικά, αφού ικανοποιηθούν τα προηγούμενα. Η πορεία αυτή ξεκινά από τις πιο βασικές, ατομικές και βιοτικές ανάγκες και καταλήγει στην αυτοπραγμάτωση και σε ένα ώριμο στάδιο, στην προσφορά προς το κοινωνικό σύνολο.
Στη βάση της πυραμίδας βρίσκονται οι φυσιολογικές ανάγκες: τροφή, νερό, ύπνος, σωματική υγεία, σεξουαλικότητα. Πρόκειται για ανάγκες επιβίωσης, που αφορούν αποκλειστικά το άτομο ως βιολογική οντότητα. Όταν αυτές δεν ικανοποιούνται, κυριαρχούν στη συνείδηση και καθορίζουν τη συμπεριφορά. Σε αυτό το στάδιο, προτεραιότητα είναι η διατήρηση της ζωής και η σωματική ισορροπία.
Ακολουθούν οι ανάγκες ασφάλειας. Εδώ το άτομο αναζητά σταθερότητα, προβλεψιμότητα και προστασία από κινδύνους – σωματικούς, οικονομικούς ή ψυχολογικούς. Η ανάγκη για ένα ασφαλές περιβάλλον, για εργασία, για δομές και κανόνες, επιτρέπει στο άτομο να μειώσει το άγχος και να οικοδομήσει μια αίσθηση ελέγχου. Μόνο όταν το άτομο αισθανθεί σχετικά ασφαλές μπορεί να στραφεί προς πιο σύνθετες ψυχοκοινωνικές ανάγκες.
Στο επόμενο επίπεδο βρίσκονται οι ανάγκες αγάπης και του ανήκειν. Ο άνθρωπος, έχοντας εξασφαλίσει την επιβίωση και την ασφάλειά του, επιζητά ουσιαστικές σχέσεις, αποδοχή, φιλία και συναισθηματικό δεσμό. Η κοινωνική ένταξη και η εμπειρία της αγάπης ενισχύουν την ψυχική σταθερότητα και την αίσθηση ότι το άτομο έχει θέση μέσα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο.
Έπειτα έρχονται οι ανάγκες εκτίμησης. Σε αυτό το στάδιο, το άτομο επιδιώκει την αυτοεκτίμηση, την αναγνώριση των ικανοτήτων του και τον σεβασμό από τους άλλους. Η αίσθηση επάρκειας και αξίας ενδυναμώνει την προσωπική ταυτότητα και ενισχύει την αυτονομία. Εδώ διαμορφώνεται μια πιο ώριμη και σταθερή αίσθηση εαυτού.
Στην κορυφή της πυραμίδας τοποθετείται η αυτοπραγμάτωση: η ανάγκη του ανθρώπου να αναπτύξει πλήρως το δυναμικό του, να εκφράσει τις δημιουργικές του δυνατότητες και να ζήσει με αυθεντικότητα. Η αυτοπραγμάτωση δεν είναι απλώς επιτυχία ή κοινωνική διάκριση· είναι η εσωτερική ολοκλήρωση και η πραγμάτωση των βαθύτερων αξιών και ικανοτήτων.
Σε μεταγενέστερες διατυπώσεις, ο Maslow μίλησε και για ένα ακόμη υψηλότερο επίπεδο, την υπέρβαση (self-transcendence). Σε αυτό το στάδιο, το άτομο υπερβαίνει τα στενά όρια του εαυτού και στρέφεται προς τον αλτρουισμό, τη δημιουργική προσφορά και την υπηρεσία προς το κοινωνικό σύνολο. Η προσφορά αυτή δεν πηγάζει από έλλειψη ή ανάγκη αποδοχής, αλλά από εσωτερική πληρότητα. Έτσι, η πορεία από τις βασικές βιοτικές ανάγκες έως την αυτοπραγμάτωση και την κοινωνική προσφορά αποτελεί μια διαδρομή από το ατομικό στο συλλογικό, από την επιβίωση στην αυθεντική συμμετοχή και τον αλτρουισμό.
Στο πλαίσιο της θεραπευτικής διαδικασίας, η θεωρία αυτή υπενθυμίζει ότι η ψυχική ανάπτυξη προϋποθέτει τη σταδιακή κάλυψη βασικών αναγκών. Ο θεραπευτής οφείλει να αναγνωρίζει σε ποιο στάδιο βρίσκεται το άτομο, ώστε να το υποστηρίξει να οικοδομήσει πρώτα σταθερότητα και ασφάλεια και, στη συνέχεια, να κατευθυνθεί προς την προσωπική ολοκλήρωση και τη δημιουργική προσφορά.
Στο πλαίσιο της ψυχοθεραπείας, συχνά παρατηρείται ότι άτομα με χρόνια αυτοπαραμέληση, ασαφή όρια ή χαμηλή αυτοεκτίμηση καλούνται να επανεξετάσουν και να καλύψουν βασικές ψυχολογικές ανάγκες. Η προσωρινή ενίσχυση της εστίασης στον εαυτό —η αναγνώριση προσωπικών συναισθημάτων, η διεκδίκηση ασφάλειας, η θέσπιση ορίων— δεν αποτελεί εγωισμό, αλλά προσπάθεια κάλυψης αναγκών που παρέμεναν ανικανοποίητες.
Μόνο όταν αυτές οι ανάγκες σταθεροποιηθούν, το άτομο μπορεί να κινηθεί προς αυθεντική κοινωνική σύνδεση και δημιουργικότητα. Η αυτοπραγμάτωση, κατά τον Maslow, δεν είναι ναρκισσιστική απόσυρση, αλλά ώριμη και συχνά αλτρουιστική λειτουργία.
Η ενσυναίσθηση ως αναπτυξιακή κατάκτηση
Η ενσυναίσθηση θεωρείται βασική δεξιότητα κοινωνικής λειτουργικότητας. Ωστόσο, η ανάπτυξή της προϋποθέτει την ικανότητα αναγνώρισης και ρύθμισης των δικών μας συναισθημάτων. Όπως υποστηρίζει ο Rogers (1957), η αυθεντική κατανόηση του άλλου εδράζεται στην αποδοχή και επίγνωση του εαυτού.
Στη θεραπευτική σχέση, ο θεραπευόμενος βιώνει πρώτα την εμπειρία του να ακούγεται και να γίνεται κατανοητός. Αυτή η εμπειρία λειτουργεί ως μοντέλο εσωτερίκευσης: καθώς μαθαίνει να αποδέχεται και να νοηματοδοτεί τα δικά του συναισθήματα, αυξάνεται η ικανότητά του να κατανοεί τα συναισθήματα των άλλων.
Η αναπτυξιακή πορεία φαίνεται να είναι συνεπής: από την αυτοαναφορικότητα προς τη σχεσιακή επίγνωση.
Ο εγωκεντρισμός στη θεραπεία: στάδιο ή παγίδα;
Κατά τη διάρκεια της ψυχοθεραπείας, είναι συχνό ο θεραπευόμενος να αφιερώνει σημαντικό χρόνο στην επεξεργασία προσωπικών βιωμάτων, τραυμάτων και σχέσεων. Το περιβάλλον μπορεί να εκλάβει αυτή την εστίαση ως «υπερβολική ενασχόληση με τον εαυτό». Ωστόσο, πρόκειται για ελεγχόμενο και χρονικά περιορισμένο στάδιο.
Εδώ αναδεικνύεται ο καθοριστικός ρόλος του ψυχοθεραπευτή. Η εμπειρία, η θεωρητική κατάρτιση και η ηθική του επάρκεια συμβάλλουν στο να μετατραπεί ο εγωκεντρισμός σε γέφυρα προς την κοινωνική ωριμότητα και όχι σε παγίδα αυτοαναφορικότητας. Η θεραπευτική διαδικασία δεν στοχεύει στη διατήρηση του ατόμου σε στάση αυτοανακύκλωσης, αλλά στη σταδιακή διεύρυνση της οπτικής του.
Όταν η διαδικασία καθοδηγείται επαρκώς, το αποτέλεσμα δεν είναι περισσότερος εγωισμός, αλλά:σαφέστερα όρια, αυξημένη συναισθηματική ρύθμιση, μεγαλύτερη ενσυναίσθηση, πιο ώριμες και αμοιβαίες σχέσεις.
Συμπέρασμα
Η ψυχοθεραπεία δεν καθιστά τον άνθρωπο εγωιστή. Αντιθέτως, μέσα από μια προσωρινή φάση εγωκεντρικής εστίασης, δημιουργεί τις προϋποθέσεις για βαθύτερη αυτογνωσία ώστε να οδηγηθεί στην ενσυναίσθηση και την κοινωνική ωριμότητα. Όπως και στην παιδική ανάπτυξη, έτσι και στη θεραπευτική διαδικασία, η πορεία προς τον Άλλον περνά πρώτα από τη σταθεροποίηση και γνώση του Εαυτού. Ο εγωκεντρισμός λοιπόν φαίνεται να είναι ένα απαραίτητο μονοπάτι που πρέπει να διαβούμε. Είναι σημαντικό όμως όχι μόνο να μην διακόψουμε τη διαδρομή αλλά και να καθοδηγηθούμε με σωστό θεραπευτικό σχεδιασμό.
Η αυτοεστίαση, όταν είναι δομημένη, επεξεργασμένη και θεραπευτικά πλαισιωμένη, δεν αποτελεί ηθική απόκλιση, αλλά αναπτυξιακή αναγκαιότητα. Η κοινωνική ωριμότητα δεν γεννιέται από την αυτοπαραμέληση αλλά προκύπτει από τη συνειδητή και ισορροπημένη συνάντηση με τον εαυτό.
Βιβλιογραφία
Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.
Erikson, E. H. (1963). Childhood and society (2nd ed.). Norton.
Kohlberg, L. (1984). Essays on moral development: Vol. 2. The psychology of moral development. Harper & Row.
Maslow, A. H. (1943). A theory of human motivation. Psychological Review, 50(4), 370–396.
Maslow, A. H. (1970). Motivation and personality (2nd ed.). Harper & Row.
Piaget, J. (1952). The origins of intelligence in children. International Universities Press.
Rogers, C. R. (1957). The necessary and sufficient conditions of therapeutic personality change. Journal of Consulting Psychology, 21(2), 95–103
Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου
Δώρα Σορβατζιώτη - Ψυχοθεραπευτής
Δώρα Σορβατζιώτη: έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology
Οι πληροφορίες που αναφέρονται στον επαγγελματικό κατάλογο ειδικών παρέχονται από τους ίδιους τους ειδικούς, κατά την εγγραφή τους στο σύστημα. Όταν βλέπετε την ένδειξη «έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology”, σημαίνει ότι το Psychology έχει ελέγξει, με email, τηλεφωνικά ή/και με λήψη των σχετικών εγγράφων, τα ακόλουθα στοιχεία:
- Ότι ο ειδικός είναι υπαρκτό πρόσωπο.
- Ότι τα πτυχία οι τίτλοι και οι εξειδικεύσεις που αναφέρει είναι αληθινά.
- Ότι οι πληροφορίες που αναφέρει ισχύουν.
Κοινωνική Λειτουργός και Ψυχοθεραπεύτρια, έχει 19 χρόνια εμπειρίας δίπλα σε παιδιά, εφήβους και οικογένειες. Παρέχει συμβουλευτική και ψυχοθεραπεία με βάση τη Γνωσιακή Συμπεριφορική Προσέγγιση, δημιουργώντας έναν ασφαλή χώρο φροντίδας και αποδοχής.
