Οι Μεγάλες Συναισθηματικές Παγίδες

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Σε αυτό το άρθρο θα εξετάσουμε ορισμένα ψυχολογικά μοτίβα, τα οποία εμφανίζονται συχνά στην ψυχοθεραπεία και προκαλούν μεγάλο πόνο και δυσκολίες στους ανθρώπους.

Μεταφορικά μπορούμε να τα δούμε σαν ιστορίες, θεατρικά σενάρια, που τέθηκαν κάποτε σε κίνηση και έκτοτε επαναλαμβάνονται ξανά και ξανά. Συχνά, όσο περισσότερο υποφέρουμε, τόσο πιο επίμονα αφοσιωνόμαστε στην ιστορία μας, προσπαθώντας να λύσουμε τα προβλήματα μας και να βρούμε λίγη γαλήνη μέσω αυτής. 

Δυστυχώς, κάποια σενάρια είναι πραγματικά αδύνατον να μας οδηγήσουν στη ζωή που θέλουμε να ζήσουμε, οπότε μπορεί να παγιδευτούμε σε αυτά για χρόνια. Εν μέρει, αυτό εξηγεί και το γεγονός ότι οι άνθρωποι συχνά ταλαιπωρούνται για πολλά χρόνια πριν αναζητήσουν ψυχολογική βοήθεια – συχνά συναντάμε άτομα που έρχονται για θεραπεία μόνο όταν έχουν φτάσει σε πλήρη απόγνωση, όταν έχουν εξαντλήσει κάθε ψυχική αντοχή.

Σε κανέναν μας δεν αξίζει να ζει με μεγάλα και παρατεταμένα επίπεδα δυστυχίας, πόνου, φόβου, χαμηλής αυτοεκτίμησης, μοναξιάς, άγχους. Εάν κάτι που μας δυσκολεύει σημαντικά παραμένει και οι προσπάθειές μας δεν αποδίδουν, είναι μια καλή ένδειξη να αναζητήσουμε υποστήριξη. Στη θεραπεία είναι συνηθισμένο οι άνθρωποι να πενθούν για όσα χρόνια αδίκως έζησαν με μεγάλη δυστυχία, για όσες άδικες θυσίες έκαναν, για όσα όμορφα πράγματα δεν διεκδίκησαν. 

Έχοντας πει αυτά, παρακάτω θα παρουσιάσω ορισμένες από αυτές τις παγίδες/μοτίβα. Αν κάτι σας φανεί οικείο, είναι καλή ιδέα να αναρωτηθείτε κατά πόσο μπορεί η ζωή σας να καθορίζεται από ένα τέτοιο μοτίβο και κατά πόσο όντως θέλετε να συμβαίνει αυτό. 

Είμαι ανεπιθύμητος/η, ανεπαρκής

Πολλοί άνθρωποι, λόγω των εμπειριών που είχαν ως παιδιά και έφηβοι, ανέπτυξαν μια ιδιαίτερα αρνητική εικόνα για τον εαυτό τους. Μπορεί να έμαθαν για τις ανάγκες τους, τα συναισθήματά τους, το σώμα τους, τις επιθυμίες τους, τα ενδιαφέροντά τους, τις ικανότητές τους, την παρουσία τους, τις απόψεις τους – ότι είναι όλα ανεπιθύμητα, κακά, άχρηστα, ντροπιαστικά, απαράδεκτα. Αυτή η αίσθηση εγγράφεται βαθιά στον εγκέφαλο και μπορεί να καθορίζει ολόκληρη τη ζωή τους.

Το συναίσθημα της ντροπής πυροδοτείται με το παραμικρό, έχει τρομερή ένταση, μεγάλη διάρκεια και προκαλεί μεγάλο πόνο. Προκαλεί δυσκολία με τις σχέσεις, την οικειότητα, την κοινωνικοποίηση, την εργασία, την εξέλιξη, τη διεκδίκηση. Προκειμένου να διαχειριστούν αυτά τα συναισθήματα, οι άνθρωποι αναπτύσσουν διάφορες στρατηγικές – οι οποίες προσωρινά προστατεύουν από τον πόνο, αλλά συχνά διατηρούν άθικτο τον πυρήνα της ντροπής και αποτρέπουν την ψυχική επούλωση. 

Για παράδειγμα κάποιος μπορεί να αποφεύγει – τις συζητήσεις, την έκφραση των συναισθημάτων του, τις σχέσεις, τη φιλία, την οικειότητα, τα χόμπι, τις εμπειρίες - «Όσο κρύβομαι, είμαι ασφαλής, δεν θα εκτεθώ, δεν θα δουν πόσο ανεπαρκής και αηδιαστικός/ή είμαι»

Κάποιος άλλος μπορεί να προσπαθεί υπερβολικά να καλύψει την ανεπάρκεια που νιώθει – «Πρέπει να είμαι τέλεια/ος σε όλα, να βγάλω πολλά χρήματα, να είμαι διαβασμένος, να έχω πτυχία, να έχω πλούσια κοινωνική ζωή, να μην κάνω λάθη, να έχω τέλειο σώμα, να κάνω καλή εντύπωση σε όλους, να είμαι ευχάριστη παρέα για όλους, να προσφέρω πάντα απλόχερα, να είμαι πολύ αυστηρός με τον εαυτό μου…»

Κάποιος άλλος μπορεί να αντιδρά με υπερβολικό θυμό, επιθετικότητα και καχυποψία – «Θα τους απορρίψω εγώ πριν με απορρίψουν εκείνοι, κανένας δεν θα μου τη φέρει, θα τους πληγώσω εγώ πρώτα, όλοι με ζηλεύουν και είναι γελοίοι, όλοι έχουν εγωιστικά κίνητρα»

Σε κάθε περίπτωση, το συναίσθημα της ντροπής και της ανεπάρκειας καλύπτεται προσωρινά και προστατευόμαστε από τον πόνο. Όμως σε βάθος χρόνου αυτές οι στρατηγικές έχουν τεράστια κόστη και δεν μας επιτρέπουν να επουλώσουμε τις βαθύτερες πηγές της ντροπής μας…

Η ίδια ιστορία, ξανά και ξανά

Στη θεραπεία συχνά συναντάμε άτομα τα οποία, άθελα τους, επαναλαμβάνουν διάφορα καταστροφικά σενάρια ζωής. Μπορεί να πρόκειται για επιζήμιες σχέσεις, επιλογή κακοποιητικών ή αδιάφορων συντρόφων, αυτό-σαμποτάζ, άδικη επιθετικότητα απέναντι σε ανθρώπους που τους νοιάζονται, παθητικότητα και υποτακτικότητα, αδυναμία να δεχθούν αγάπη κλπ.
Τέσσερις ψυχολογικές διαδικασίες μπορούν να υποκινούν αυτόν τον επιβλαβή εγκλωβισμό:

«Αυτό είναι το μόνο που έμαθα» - οι πρώιμες εμπειρίες μας θέτουν τα θεμέλια για το πώς βλέπουμε τον εαυτό μας, τους άλλους και τις σχέσεις. Εάν αυτά τα βιώματα ήταν τραυματικά, μπορεί να μας παγιδεύσουν σε αυτό που είναι καταστροφικό μεν, γνώριμο δε. Ασυνείδητα, έχουμε την τάση να επιβεβαιώνουμε αυτά που μάθαμε αρχικά.  Το να αποδεχτούμε ότι υπάρχει και κάτι άλλο μπορεί να είναι πολύ τρομακτικό, άγνωστο και επίπονο («άδικα υπέφερα τόσα χρόνια…; Δεν ξέρω πώς να ζήσω διαφορετικά…»)

«Αυτή τη φορά θα είναι αλλιώς» - κάποιες φορές οι άνθρωποι επαναλαμβάνουμε τοξικά σενάρια σε μια προσπάθεια να τα αλλάξουμε. Προσπαθούμε αυτή τη φορά να μην είμαστε αβοήθητοι, αποτυχημένοι, ευάλωτοι, κακοποιημένοι, όπως τότε. Αυτή τη φορά θα έχουμε εμείς τον έλεγχο. Για παράδειγμα, μια κοπέλα που συνάπτει σχέσεις με κακοποιητικούς συντρόφους, προσπαθώντας αυτή τη φορά να επιβληθεί, να υπερασπιστεί τον εαυτό της, να βάλει τα όρια της και έτσι να «αναιρέσει» τα τραύματα που υπέστη στο παρελθόν, να διορθώσει εκ των υστέρων την αδικία που πέρασε. Ή ένας άντρας που συνάπτει σχέσεις και παίρνει τον ρόλο του φροντιστή, παραμερίζοντας τις δικές του ανάγκες για χάριν των συντρόφων του – μπορεί να επιδιώκει να «σώσει» έτσι έναν άνθρωπο που αγαπά και δεν κατάφερε παλιότερα να το κάνει.

«Η ελπίδα είναι επικίνδυνη» - ουσιαστικά εδώ οι άνθρωποι αποφεύγουμε να ελπίσουμε και να διεκδικήσουμε κάτι καλύτερο, εάν έχουμε μάθει ότι πάντα θα αποτυγχάνουμε, ότι η προσπάθεια είναι μάταιη. Επομένως για να προστατευτούμε από την οδυνηρή απογοήτευση, δεν ελπίζουμε πια, δεν προσπαθούμε να αλλάξουμε τη ζωή μας προς το καλύτερο.

«Αυτό μου αξίζει» - επίσης ένα συχνό μοτίβο σε ανθρώπους που υπέστησαν συναισθηματική παραμέληση ή κακοποίηση. Μεγαλώνουν και πρακτικά έχουν τη δυνατότητα να χτίσουν όμορφες σχέσεις, να καλύψουν τις ανάγκες τους και να ζήσουν αυθεντικά τη ζωή τους. Όμως, βαθιά μέσα τους αισθάνονται ότι δεν αξίζουν να είναι ευτυχισμένοι και να αγαπηθούν. Συνεπώς, αποφεύγουν ή σαμποτάρουν κιόλας καταστάσεις και σχέσεις που θα βελτίωναν την ποιότητα ζωής τους.

Πρέπει να ανησυχώ και να ελέγχω τα πάντα

Τέλος, μια ακόμα συναισθηματική παγίδα έχει να κάνει με το πώς διαχειριζόμαστε την αβεβαιότητα της ζωής – δεν μπορούμε να ξέρουμε εκ των προτέρων τι θα συμβεί, ποια δυσκολία θα προκύψει και πώς θα την αντιμετωπίσουμε. Αυτό τρομάζει πολλούς ανθρώπους και μια συχνή αντίδραση σε αυτό το άγχος είναι η ανησυχία και ο έλεγχος: ανησυχία σημαίνει να προσπαθώ να προβλέψω το μέλλον, να αναλύω πιθανά αρνητικά σενάρια, να ψάχνω προκαταβολικά πιθανές λύσεις.

Η ανησυχία εντούτοις πολύ εύκολα γίνεται επιβλαβής, παγιδεύει το άτομο σε ένα διαρκές άγχος, εκπαιδεύει το μυαλό μας να βλέπει παντού απειλές και δεν μας επιτρέπει να μάθουμε να ζούμε με την αβεβαιότητα της ζωής.

Ο έλεγχος από την άλλη, εμφανίζεται όταν ψάχνω διαβεβαιώσεις ότι όλα θα πάνε καλά, όταν τσεκάρω οτιδήποτε μπορεί να πάει στραβά, όταν προσπαθώ να ελέγξω κάθε πιθανή κατάσταση. Το πρόβλημα είναι αφενός πως είναι αδύνατον να ελέγξουμε τα πάντα, αφετέρου πολύ εύκολα ο έλεγχος γίνεται εξαντλητικός και μας αποσπά από την ίδια τη ζωή: αντί να ζούμε, προσπαθούμε να προβλέψουμε το κακό. Τόσο η ανησυχία όσο και ο έλεγχος, είναι λιγάκι σαν τα ναρκωτικά: χτίζουν ανοχή και με τον καιρό χρειαζόμαστε όλο και περισσότερο προκειμένου να ηρεμήσουμε το άγχος μας.  

Πάντα μπορώ να ανησυχήσω λίγο ακόμα, να ελέγξω κάτι παραπάνω… 

«Και αν αρρωστήσω; Τι θα κάνω; Αν δεν γράψω καλά; Αν με απορρίψει; Αν δεν δουλέψει; Αν χαθώ; Τι θα με ρωτήσουν; Πώς θα απαντήσω; Αν δεν τους αρέσει; Εάν μου πει όχι; Εάν πουν ότι υπερβάλλω; Εάν δεν τα καταφέρω; Εάν δεν περάσω καλά;»

Πότε είναι αρκετό άραγε;

Είδαμε λοιπόν μερικά ψυχολογικά μοτίβα που μπορεί να μας κρατούν παγιδευμένους σε πολύ δύσκολες και οδυνηρές καταστάσεις, στερώντας μας την ευτυχία, την αγάπη, την ηρεμία, την αυτοεκτίμηση.

Τα μοτίβα αυτά έχουν την τάση της αυτοσυντήρησης – όσο τα αφήνουμε να λειτουργούν ανενόχλητα, τόσο θα καθορίζουν τη ζωή μας και θα ενισχύονται.

Είναι σημαντικό να θυμόμαστε όμως, ότι με την κατάλληλη προσπάθεια και υποστήριξη, είναι εφικτό να τα αλλάξουμε και να μειώσουμε την επιρροή τους!

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...