Κάθε Σκέψη Είναι Τρένο. Γιατί Ανεβαίνεις Σε Όλα; Η Υπερανάλυση Έχει Τίμημα

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Πόσες φορές ξαναπαίζεις στο μυαλό σου μια συζήτηση από χθες για δωδέκατη φορά; Μήπως ο τόνος σου ήταν λάθος; Έπρεπε να πεις λιγότερα, ή να τα πεις αλλιώς ή καθόλου; Μήπως φάνηκες υπερβολικά πρόθυμος;

Το άτομο με το οποίο μιλούσες πιθανότατα έχει ήδη προχωρήσει. Ο δικός σου όμως νους, όχι. Συνεχίζει να δουλεύει ασταμάτητα, να γυρίζει σε κύκλους, αναζητώντας βεβαιότητα, ασφάλεια ή ένα αίσθημα ολοκλήρωσης. Ελπίζεις ότι θα φτάσεις σε κάποιο ξεκάθαρο τοπίο. Όμως όσο περισσότερο σκέφτεσαι, τόσο περισσότερο ανακινείς το συναίσθημα και τόσο περισσότερο ο σκεπτόμενος νους προσπαθεί να βγάλει νόημα από τα ίδια τα συναισθήματα που ο ίδιος δημιούργησε.

Η υπερανάλυση συχνά απορρίπτεται ως χαρακτηριστικό της ιδιοσυγκρασίας μας ή ως κακή συνήθεια. Κάτω από την επιφάνεια όμως εξυπηρετεί έναν σκοπό. Υπάρχει λόγος που παγιδευόμαστε σε αυτούς τους νοητικούς, φαύλους κύκλους, και η κατανόησή τους μας βοηθά να αλλάξουμε τη σχέση μας με τη σκέψη. Σε στιγμές δυσφορίας, ο εγκέφαλος «σκανάρει» το σώμα, αντλεί από τη μνήμη και προβλέπει τι συμβαίνει ή τι μπορεί να πάει στραβά στη συνέχεια. Η νευροεπιστήμονας L. F. Barrett περιγράφει αυτή τη διαδικασία ως την προσπάθεια του εγκεφάλου να μειώσει την αβεβαιότητα, δημιουργώντας νόημα μέσω προβλέψεων βασισμένων σε προηγούμενες εμπειρίες.

Υπό αυτό το πρίσμα, η υπερανάλυση γίνεται μια μορφή νοηματοδότησης. Εξελικτικά, αυτό βγάζει απόλυτο νόημα: τα δυσάρεστα συναισθήματα μπορεί να σηματοδοτούν κίνδυνο και να απαιτούν άμεση ερμηνεία και αντίδραση. Ο νους προσπαθεί να αποκαταστήσει τον έλεγχο μπροστά σε μια αντιλαμβανόμενη απειλή, όμως συχνά καταλήγει να ενισχύει ακριβώς τη δυσφορία που προσπαθεί να λύσει.

Όταν η σκέψη υπόσχεται ασφάλεια αλλά μας μπλέκει

Στη θεραπεία, συχνά βλέπουμε ότι η υπερανάλυση προκύπτει από μια ασυνείδητη αφήγηση: «Αν απλώς το καταλάβω αυτό, γιατί έγινε, θα νιώσω καλύτερα.»

Όμως η φύση αυτής της σκέψης, η μορφή της, ο τόνος της, η εστίαση της, επηρεάζεται βαθιά από την κατάσταση του σώματος. Συχνά υποθέτουμε ότι οι σκέψεις μας είναι αντικειμενικές, ουδέτερες αντανακλάσεις της εξωτερικής πραγματικότητας. Όμως δεν είναι. Διαμορφώνονται έντονα από τη φυσιολογία μας τη δεδομένη στιγμή.

Έρευνες έχουν δείξει ότι οι αποφάσεις των ανθρώπων μπορούν να επηρεαστούν σημαντικά από φυσιολογικούς και ψυχολογικούς παράγοντες, όπως η κόπωση ή η πείνα. Σε μελέτες με επαγγελματίες που λαμβάνουν κρίσιμες αποφάσεις, παρατηρήθηκε ότι η αυστηρότητα ή η επιείκεια των αποφάσεων μεταβαλλόταν μέσα στην ημέρα, ιδίως σε σχέση με διαλείμματα ξεκούρασης ή φαγητού. Τα ευρήματα αυτά υπογραμμίζουν ότι η λήψη αποφάσεων δεν γίνεται στον αέρα, αλλά επηρεάζεται από την εσωτερική κατάσταση του ατόμου.

Έτσι, η υπερανάλυση λειτουργεί ως ένα είδος συναισθηματικής ασπίδας, μια στρατηγική αποφυγής ή ελέγχου των δυσάρεστων συναισθημάτων. Τα γνωστικά μοντέλα του άγχους περιγράφουν με παρόμοιο τρόπο την ανησυχία: ως έναν τρόπο παραμονής στο αφηρημένο επίπεδο, ώστε να αποφεύγεται η πλήρης βίωση αυτού που βρίσκεται από κάτω.

Συχνά, η προσπάθεια του νου να ελέγξει ή να περιορίσει την αβεβαιότητα μέσω συνεχούς σκέψης καταλήγει στο αντίθετο αποτέλεσμα. Η έντονη ενασχόληση με πιθανά σενάρια και λύσεις μπορεί να ενισχύσει το αίσθημα ανησυχίας, αντί να το μειώσει. Όταν λείπει η εσωτερική αίσθηση ασφάλειας, η σκέψη τείνει να στρέφεται υπερβολικά προς τον εξωτερικό έλεγχο, σε μια προσπάθεια αντιστάθμισης.

Πώς η υπερβολική σκέψη φουσκώνει το άγχος αντί να μας προστατεύει

Αν και συχνά τη συγχέουμε με σκέψη ή επίλυση προβλημάτων, η υπερανάλυση συνήθως δεν βοηθά. Όταν ο νους γυρίζει ξανά και ξανά γύρω από τα ίδια θέματα, αυτό συνδέεται με αυξημένο άγχος, χαμηλή διάθεση και συναισθηματική κόπωση.

Σε επίπεδο σώματος, αυτή η συνεχής νοητική ένταση κρατά τον οργανισμό σε κατάσταση στρες. Πολλοί άνθρωποι που σκέφτονται υπερβολικά αναφέρουν δυσκολίες στον ύπνο, σωματική ένταση ή πεπτικές ενοχλήσεις. Είναι σαν το σώμα να «κουβαλά» την προσπάθεια του νου να έχει τον έλεγχο.

Με τον χρόνο, αυτή η διαδικασία απομακρύνει το άτομο από την εμπιστοσύνη στον εαυτό του. Όταν προσπαθούμε συνεχώς να λύσουμε τα συναισθήματά μας μόνο με τη σκέψη, χάνουμε την επαφή με πιο ουσιαστικά εσωτερικά σήματα, όπως η διαίσθηση και η εσωτερική καθοδήγηση.

Οι σκέψεις αντανακλούν κατάσταση, όχι αλήθεια

Μια ουσιαστική μετατόπιση συμβαίνει όταν οι άνθρωποι αρχίζουν να βλέπουν τις σκέψεις τους όχι ως γεγονότα, αλλά ως αντανάκλαση της εσωτερικής τους κατάστασης. Όταν είμαστε κουρασμένοι, στρεσαρισμένοι ή συναισθηματικά απορρυθμισμένοι, οι σκέψεις μας τείνουν να γίνονται πιο επικριτικές, καταστροφικές ή συγκεχυμένες.

Η Πολυπνευμονογαστρική Θεωρία του Stephen Porges (Polyvagal Theory) υποστηρίζει ότι το νευρικό μας σύστημα προηγείται της σκέψης: η φυσιολογική μας κατάσταση καθορίζει αν αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο ως ασφαλή ή απειλητικό. Μέσα από αυτό το φίλτρο διαμορφώνεται και το περιεχόμενο των σκέψεών μας. Δεν σκεφτόμαστε πρώτα και μετά νιώθουμε, συχνά νιώθουμε πρώτα και μετά σκεφτόμαστε.

Αυτό επιβεβαιώνεται και στην πράξη. Όταν οι άνθρωποι επανασυνδέονται με το σώμα τους μέσω σωματικών και ρυθμιστικών πρακτικών, παρατηρείται συχνά μια φυσική αλλαγή στον τρόπο σκέψης. Η διαύγεια επιστρέφει όχι επειδή «λύθηκε» το νοητικό πρόβλημα, αλλά επειδή άλλαξε η νευρική κατάσταση που το παρήγαγε.

Όταν η προσοχή στο σώμα ηρεμεί τη σκέψη και φέρνει διαύγεια

Πολλοί προσπαθούν να σταματήσουν την υπερανάλυση αντικαθιστώντας μια σκέψη με μια άλλη. Όμως όσο περισσότερο προσπαθούμε να ελέγξουμε τον νου, τόσο πιο μπλεγμένοι γινόμαστε μέσα του

Μια πιο βοηθητική αλλαγή αφορά το πώς σχετιζόμαστε με τις σκέψεις: όχι να τις καταπιέζουμε ή να τις αντιπαραθέτουμε, αλλά να τις παρατηρούμε. Όταν τις βλέπουμε ως απλά νοητικά γεγονότα και όχι ως αλήθειες, δημιουργείται χώρος. Ταυτιζόμαστε λιγότερο με το περιεχόμενο και συντονιζόμαστε περισσότερο με το πλαίσιο.

Αυτή η μετατόπιση, από την ταύτιση στην παρατήρηση, δημιουργεί μια παύση. Μέσα σε αυτήν μπορούμε να επιστρέψουμε στο σώμα, στην αναπνοή, στο εδώ και τώρα. Πολλοί περιγράφουν αυτή την εμπειρία ως να «νιώθουν ξανά τον εαυτό τους» λιγότερο διασκορπισμένοι, πιο γειωμένοι.

Επανασύνδεση με το σώμα, ανάκτηση της διαύγειας

Η υπερανάλυση αρχίζει να διαλύεται όχι μέσω της λογικής, αλλά μέσω της επανασύνδεσης: με το σώμα, με την αναπνοή, με τα εσωτερικά διαισθητικά σήματα. Όποιος έχει δοκιμάσει διαλογισμό γνωρίζει ότι δεν μπορούμε να ελέγξουμε ποιες σκέψεις θα εμφανιστούν, μπορούμε όμως να επιλέξουμε πού θα τοποθετήσουμε την προσοχή μας.

Οι σκέψεις είναι σαν τρένα που περνούν από έναν σταθμό. Όταν ανεβαίνουμε σε ένα τρένο, οι ήχοι, οι μυρωδιές και το τοπίο έξω από το παράθυρο καθορίζονται από αυτό το τρένο και τον προορισμό του. Αν επιβιβαστούμε σε μια σκέψη, θα μας πάει κάπου. Η σκέψη είναι απλώς μια διαδρομή, όχι η πραγματικότητα. Στόχος είναι να προσέχουμε σε ποια τρένα ανεβαίνουμε.

Μερικές φορές, αρκεί να στρέψουμε την προσοχή στην αναπνοή ή στις σωματικές αισθήσεις. Αυτές οι μικρές πράξεις συντονισμού μπορούν να σπάσουν τον κύκλο, όχι επειδή οι σκέψεις εξαφανίζονται, αλλά επειδή επιστρέφουμε σε κάτι πιο σταθερό από τον νου.

Η ικανότητα να παρατηρούμε τα σήματα του σώματος, να νιώθουμε πώς λειτουργεί και πώς αλλάζει, συνδέεται με καλύτερη διαχείριση των συναισθημάτων και λιγότερη μηρυκαστική σκέψη. Στην πράξη, αυτή η παρατήρηση συχνά φέρνει μια αλλαγή: οι άνθρωποι κινούνται από την ανάλυση στην αίσθηση, από τον έλεγχο στην εμπιστοσύνη.

Ακούγοντας τη σοφία που ήδη υπάρχει μέσα μας

Το πιο εκπληκτικό είναι ότι όταν σταματάμε να προσπαθούμε να «σκεφτούμε» τη λύση, η διαύγεια συχνά εμφανίζεται από μόνη της. Η σύγχυση που νιώθαμε δεν ήταν παρά ο θόρυβος ενός υπερφορτωμένου νου.

Από αυτό το πιο ήσυχο εσωτερικό σημείο, οι επιλογές φαίνονται καθαρότερες. Η επικοινωνία γίνεται πιο απλή. Ακόμη και οι πιο δύσκολες καταστάσεις μοιάζουν λιγότερο βαρύ φορτίο, όχι επειδή άλλαξε ο κόσμος γύρω μας, αλλά επειδή άλλαξε ο τρόπος που τον βλέπουμε.

Δεν ξεπερνάμε την υπερανάλυση προσπαθώντας να την «νικήσουμε». Την αφήνουμε πίσω, ωριμάζουμε πέρα από αυτήν και επιστρέφουμε σε μια βαθύτερη εσωτερική σοφία. Μια σοφία που δεν τρέχει σε κύκλους, δεν διορθώνει και δεν πιέζει. Ήδη ξέρει.

Μπορούμε άραγε να σταματήσουμε να πολεμάμε τον νου και να αφήσουμε αυτή τη σοφία να μας καθοδηγήσει;

Πηγές:

Barrett, L. F. (2017). How emotions are made: The secret life of the brain. Pan Macmillan. 

Borkovec, T. D., Alcaine, O. M., & Behar, E. (2004). Avoidance theory of worry and generalized anxiety disorder. 

Danziger, S., Levav, J., & Avnaim-Pesso, L. (2011). Extraneous factors in judicial decisions. Proceedings of the National Academy of Sciences, 108(17), 6889-6892. 

Dugas, M. J., Gagnon, F., Ladouceur, R., & Freeston, M. H. (1998). Generalized anxiety disorder: A preliminary test of a conceptual model. Behaviour research and therapy, 36(2), 215-226. 

Füstös, J., Gramann, K., Herbert, B. M., & Pollatos, O. (2013). On the embodiment of emotion regulation: interoceptive awareness facilitates reappraisal. Social cognitive and affective neuroscience, 8(8), 911-917. 

Kabat-Zinn, J. (2023). Wherever you go, there you are: Mindfulness meditation in everyday life. Hachette UK.

LeJeune, C. (2007). The worry trap: How to free yourself from worry & anxiety using acceptance and commitment therapy. New Harbinger Publications.

Nolen-Hoeksema, S. (2000). The role of rumination in depressive disorders and mixed anxiety/depressive symptoms. Journal of abnormal psychology, 109(3), 504.

Porges, S. W. (2001). The polyvagal theory: phylogenetic substrates of a social nervous system. International journal of psychophysiology, 42(2), 123-146. 

Watkins, E. R. (2008). Constructive and unconstructive repetitive thought. Psychological bulletin, 134(2), 163. 

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...