Σώπασες Μια Φορά και το Παιδί Μέσα σου Δεν Μίλησε Ποτέ Ξανά

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Υπάρχουν στιγμές στην παιδική ηλικία που δεν φαίνονται σημαντικές, δεν αφήνουν εμφανή ίχνη και όμως χαράζονται βαθιά μέσα μας.

Δεν τις θυμόμαστε πάντα ως τραύματα, αλλά ως σιωπές, ως εκείνες τις στιγμές όπου κάτι μέσα μας σταμάτησε να κινείται και με έναν σχεδόν ανεπαίσθητο τρόπο, αυτές οι στιγμές δεν μένουν στο παρελθόν. Συνεχίζουν να ζουν μέσα μας, διαμορφώνοντας τον τρόπο που αισθανόμαστε, σχετιζόμαστε και υπάρχουμε.

Η πρώτη στιγμή του «παγώματος»

Οι πρώιμες εμπειρίες διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο βιώνονται και εκφράζονται τα συναισθήματα. «Όλοι θα πάμε στην θάλασσα», είπε ο πατέρας του. «Εσύ δεν θα έρθεις. Θα μείνεις στο σπίτι να προσέχεις.» Ο Αρτάν θυμάται εκείνη τη στιγμή με εντυπωσιακή διαύγεια. Τα λόγια ακούστηκαν απλά, σχεδόν συνηθισμένα κι όμως κάτι μέσα του μετακινήθηκε. Δεν υπήρξε αντίδραση, ούτε διαμαρτυρία, ούτε ερώτηση. Σιώπησε και ακινητοποιήθηκε πλήρως, σαν να είχε παγώσει ολόκληρος ο εσωτερικός του κόσμος. Χρόνια αργότερα, θα περιέγραφε αυτή την εμπειρία ως ένα είδος εσωτερικού «παγώματος», μια στιγμή όπου η έκφραση έπαψε να είναι εφικτή.

Η επανάληψη ως εγκατάσταση του μοτίβου

Μια άλλη μέρα, η οικογένεια ετοιμαζόταν να πάει στην πόλη για ψώνια και κινηματογράφο και ο πατέρας του επανέλαβε το ίδιο μήνυμα: δεν θα πήγαινε μαζί τους. Δεν υπήρχε εξήγηση, ούτε χώρος για ανταπόκριση. Ο Αρτάν έμεινε σιωπηλός, αφήνοντας τη στιγμή να περάσει, σαν να είχε ήδη γίνει αυτός ο μοναδικός τρόπος με τον οποίο γνώριζε να ανταποκρίνεται σε τέτοιες καταστάσεις.

Η παιδική εμπειρία ως υπαρξιακή εγγραφή

Από την οπτική ενός ενήλικα, αυτές οι στιγμές μπορεί να φαίνονται μικρές. Για ένα παιδί, όμως, φέρουν διαφορετικό βάρος, διαμορφώνοντας τον τρόπο με τον οποίο νοηματοδοτούνται η αίσθηση του ανήκειν, η αξία του εαυτού και η συναισθηματική έκφραση. Αυτό που μπορεί να εκληφθεί ως πειθαρχία ή έλεγχος, ενδέχεται να χαράζεται πολύ βαθύτερα, συγκροτώντας μια εσωτερική αίσθηση για το πώς «υπάρχει» κανείς μέσα στον κόσμο.

Η προσωπική συνάντηση και η ανάδυση της ιστορίας

Χρόνια αργότερα, συνάντησα τον Αρτάν τυχαία σε ένα αστυνομικό τμήμα, όταν είχα πάει για μια γραφειοκρατική υπόθεση. Μόλις έβγαινε, εμπλεκόμενος σε ένα αδίκημα. Για μια στιγμή πάγωσα κι εγώ, όχι από φόβο, αλλά από την αναγνώριση. Ήμασταν συμμαθητές για περίπου δύο χρόνια στο σχολείο, τότε που είχαν έρθει πρόσφυγες στην Ελλάδα. Όταν τον ρώτησα για τη ζωή του, ξεκίνησε από το «παγωμένο παιδί» που τον διαμόρφωνε σιωπηλά με την πάροδο του χρόνου.

Το υποσυνείδητο μαθαίνει μέσω γενίκευσης

Τα παιδιά δεν βιώνουν τα γεγονότα ως μεμονωμένες στιγμές. Ο νους αρχίζει να συνδέει όσα συμβαίνουν και με τον χρόνο, να τους αποδίδει νόημα. Ο Αρτάν δεν κατανόησε απλώς ότι δεν μπορούσε να πάει στην θάλασσα ή στην πόλη. Κάτι βαθύτερο εγκαταστάθηκε μέσα του. Άρχισε να αισθάνεται ότι όσα βίωνε δεν είχαν θέση, ότι η φωνή του είχε μικρή βαρύτητα και ότι το να κρατά τα πάντα μέσα του ήταν ασφαλέστερο από το να τα εκφράσει.

Η δημιουργία του υποσυνείδητου μοτίβου

Έτσι αρχίζει να διαμορφώνεται το υποσυνείδητο με την πάροδο του χρόνου. Δεν σταματά για να εξετάσει κάθε επιμέρους στιγμή, συγκρατεί ό,τι επαναλαμβάνεται και το μετατρέπει σε μοτίβο. Αυτό που ξεκινά σε μία κατάσταση, σταδιακά επεκτείνεται και σε άλλες. Καθώς το παιδί μεγαλώνει, η αντίδραση δεν βιώνεται πλέον ως επιλογή αλλά γίνεται κάτι που απλώς συμβαίνει.

Η επιστημονική τεκμηρίωση της διαδικασίας

Η έρευνα τεκμηριώνει αυτή τη διαδικασία.

Οι Teicher και Samson δείχνουν ότι το πρώιμο συναισθηματικό στρες μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος ανταποκρίνεται στο συναίσθημα και στο άγχος, με επιδράσεις που εκτείνονται και στην ενήλικη ζωή.

Ό,τι μαθαίνεται σε εκείνες τις πρώτες στιγμές, γίνεται μέρος του τρόπου με τον οποίο βιώνονται τα συναισθήματα αργότερα. Οι McLaughlin και συνεργάτες περιγράφουν επίσης πώς οι επαναλαμβανόμενες δύσκολες εμπειρίες διαμορφώνουν μοτίβα που συνεχίζονται σε διαφορετικά πλαίσια, ακόμη και όταν οι συνθήκες αλλάζουν.

Η μεταφορά του μοτίβου στην ενήλικη ζωή

Στην περίπτωση του Αρτάν, το «πάγωμα» δεν παρέμεινε συνδεδεμένο μόνο με τον πατέρα του ή με εκείνες τις πρώιμες στιγμές στο σπίτι. Με τον χρόνο, έγινε μέρος του τρόπου με τον οποίο ανταποκρινόταν κάθε φορά που εμφανιζόταν κάτι συναισθηματικό, είτε επρόκειτο για απώλεια, είτε για αγάπη, είτε για σύνδεση.

Η ίδια αντίδραση τον ακολούθησε στην ενήλικη ζωή, εμφανιζόμενη σε καταστάσεις πολύ απομακρυσμένες από την παιδική του ηλικία. Έτσι, το «παγωμένο παιδί» συνεχίζει να ζει μέσα στον ενήλικα, διαμορφώνοντας σιωπηλά τις αντιδράσεις του με την πάροδο του χρόνου.

Η αδυναμία εκφόρτισης της θλίψης

Καθώς ο Αρτάν συνέχιζε να μιλά, ο αντίκτυπος εκείνων των πρώιμων εμπειριών γινόταν όλο και πιο εμφανής. Περιέγραψε ότι στάθηκε μπροστά στη μητέρα του μετά τον θάνατό της, έχοντας πλήρη επίγνωση της απώλειας και του τι «θα έπρεπε» να νιώθει, κι όμως αδυνατούσε να κλάψει. Το συναίσθημα υπήρχε, αλλά δεν κινούνταν σαν κάτι μέσα του να το κρατούσε κλειδωμένο.

Η αναστολή της αγάπης

Στη συνέχεια μοιράστηκε μια άλλη στιγμή που τον είχε σημαδέψει. Το παιδί του τον κοίταξε και του είπε «Σ’ αγαπώ». Κατανόησε το νόημα και ένιωσε το βάρος αυτών των λέξεων. Ήθελε να ανταποκριθεί, όμως τίποτα δεν βγήκε από μέσα του και η στιγμή πέρασε χωρίς έκφραση. Κάτι μέσα του συγκρατούσε το συναίσθημα, μη επιτρέποντάς του να μετατραπεί σε λόγο.

Η δυσκολία στη συζυγική σύνδεση

Η ίδια δυσκολία εμφανίστηκε και στη σχέση του με τη σύζυγό του. Νοιαζόταν για εκείνη και ένιωθε κοντά της, όμως δεν μπορούσε να πει τις λέξεις που οικοδομούν μια σχέση με την πάροδο του χρόνου.

Το συναίσθημα παρέμενε εσωτερικό, ανίκανο να κινηθεί προς τα έξω, επαναλαμβάνοντας το ίδιο μοτίβο. Αυτό που κάποτε τον βοήθησε να αντέξει τις πρώιμες εμπειρίες, παρέμεινε μαζί του, διαμορφώνοντας τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόταν ως ενήλικας.

Το τραύμα ως διακοπή έκφρασης

Οι Lanius και συνεργάτες εξηγούν ότι το τραύμα μπορεί να διακόψει τη σύνδεση μεταξύ βιώματος και έκφρασης, αφήνοντας το άτομο ενήμερο για τα συναισθήματά του, αλλά ανίκανο να τα επικοινωνήσει. Αυτό το χάσμα επηρεάζει τις σχέσεις, την ταυτότητα και την καθημερινή ζωή. Στην περίπτωση του Αρτάν, έγινε μέρος του τρόπου με τον οποίο βίωνε την απώλεια, την αγάπη και τη σύνδεση.

Η διαρκής επίδραση των λέξεων

Η επαναλαμβανόμενη φράση «Δεν θα πας» κουβαλούσε κάτι περισσότερο από μια απλή οδηγία. Ενείχε ένα αίσθημα αποκλεισμού και ελέγχου, αφήνοντας ελάχιστο χώρο για να αναγνωριστεί η δική του εμπειρία. Με τον χρόνο, αυτά τα λόγια εγκαταστάθηκαν μέσα του, διαμορφώνοντας τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν τη θέση του και όσα πίστευε για τον εαυτό του.

Το σταδιακό πάγωμα

Κάθε μία από αυτές τις εμπειρίες συνέβαλε σταδιακά στη διαμόρφωση μιας κατάστασης συναισθηματικού παγώματος. Δεν συνέβη απότομα, πήρε μορφή μέσα στον χρόνο μέσω της επανάληψης.

Σε εκείνες τις στιγμές, κάτι σιωπηλό άρχισε να ριζώνει, αφήνοντας ελάχιστο χώρο για έκφραση και ακόμη λιγότερο για τη ροή των συναισθημάτων. Αυτό που κάποτε τον βοήθησε να αντεπεξέλθει, παρέμεινε, μετατρεπόμενο σε βασικό τρόπο αντίδρασης απέναντι στη ζωή.

Από το παιδί στον ενήλικα

Με τον καιρό, αυτό το μοτίβο διείσδυσε σε κάθε πτυχή της ζωής του. Το παιδί που έμενε σιωπηλό έγινε ο ενήλικας που δεν μπορούσε να κλάψει, που δεν μπορούσε να εκφράσει την αγάπη του και που δυσκολευόταν να συνδεθεί, παρά το βάθος των συναισθημάτων του. Το υποσυνείδητο μετέφερε αυτές τις πρώιμες εμπειρίες προς τα εμπρός, διαμορφώνοντας τις αντιδράσεις του χωρίς να απαιτείται συνειδητή σκέψη.

Η έννοια του «παγωμένου παιδιού»

Η έννοια του «παγωμένου παιδιού» βοηθά να αποδοθεί νόημα σε αυτή την κατάσταση. Η συναισθηματική απουσία δεν αντανακλά κενότητα, αντανακλά μια περίοδο όπου η έκφραση δεν ήταν δυνατή. Σε εκείνες τις πρώιμες στιγμές, το να κρατά κανείς τα πάντα μέσα του ήταν ασφαλέστερο και αυτός ο τρόπος ανταπόκρισης παρέμεινε, ακόμη και όταν ο κίνδυνος είχε πλέον εκλείψει.

Επιπτώσεις στη συμπεριφορά και τη σχέση με τους άλλους

Σε ορισμένες ζωές, αυτή η αποσύνδεση αρχίζει να διαμορφώνει τη συμπεριφορά με τρόπους που δεν είναι πάντα κατανοητοί. Όταν το συναίσθημα δεν μπορεί να κινηθεί ελεύθερα, οι αποφάσεις μπορεί να αποσυνδεθούν από την ενσυναίσθηση και από τους άλλους. Αυτό δεν εξηγεί τα πάντα, αλλά ανοίγει έναν δρόμο κατανόησης για το πώς κάποια μοτίβα ξεκινούν.

Η απαρχή και η δυνατότητα αλλαγής

Ο Αρτάν δεν γεννήθηκε ως εγκληματίας. Υπήρξε πρώτα ένα παιδί που έμαθε να σιωπά, να συγκρατεί, να κλείνει μέσα του ό,τι δεν έβρισκε χώρο να ειπωθεί και αυτό το παιδί δεν χάθηκε ποτέ, απλώς μεγάλωσε.

Για όσους αναγνωρίζουν κάτι από τον εαυτό τους σε αυτή την ιστορία, το «παγωμένο παιδί» δεν ανήκει στο παρελθόν. Παραμένει παρόν, στις στιγμές που δεν βγαίνουν λέξεις, στις σχέσεις που δυσκολεύονται να βαθύνουν, στα συναισθήματα που υπάρχουν αλλά δεν κινούνται. Δεν πρόκειται για απουσία, αλλά για έναν τρόπο προστασίας που κάποτε ήταν αναγκαίος. Και όμως, αυτό που κάποτε μας προστάτευσε, δεν σημαίνει ότι πρέπει να συνεχίσει να μας περιορίζει. Με τον χρόνο, ό,τι μάθαμε μπορεί να αρχίσει να γίνεται ορατό και μέσα σε αυτή τη συνειδητοποίηση, κάτι αρχίζει, αργά, να μετακινείται.

Όχι απότομα, όχι θεαματικά, αλλά με την ίδια σιωπηλή επιμονή με την οποία δημιουργήθηκε. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι τι μας συνέβη τότε. Το ερώτημα είναι: θα συνεχίσουμε να ζούμε μέσα από εκείνη τη σιωπή ή θα τολμήσουμε, έστω και διστακτικά, να της δώσουμε φωνή;

Πηγές:

Keding, T. J., Heyn, S. A., Russell, J. D., Zhu, X., Cisler, J., McLaughlin, K. A., & Herringa, R. J. (2021). Differential patterns of delayed emotion circuit maturation in abused girls with and without internalizing psychopathology. American journal of psychiatry, 178(11), 1026-1036. 

Lanius, R. A., Vermetten, E., & Pain, C. (2010). The impact of early life trauma on health and disease. Cambridge. 

McLaughlin, K. A., DeCross, S. N., Jovanovic, T., & Tottenham, N. (2019). Mechanisms linking childhood adversity with psychopathology: Learning as an intervention target. Behaviour research and therapy, 118, 101-109. 

Peverill, M., Rosen, M. L., Lurie, L. A., Sambrook, K. A., Sheridan, M. A., & McLaughlin, K. A. (2023). Childhood trauma and brain structure in children and adolescents. Developmental Cognitive Neuroscience, 59, 101180.

Teicher, M. H., & Samson, J. A. (2016). Annual research review: enduring neurobiological effects of childhood abuse and neglect. Journal of child psychology and psychiatry, 57(3), 241-266. 

Webber, E. C. R. (2024). Psychological Trauma and Affective Processing: Neural Insights From Childhood to Adulthood (Doctoral dissertation, UCL (University College London).

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...