Όταν μια Μητέρα Παίζει το Θύμα

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Ψυχολογικοί Μηχανισμοί και Αόρατες Πληγές στην Ενήλικη Ζωή
Η μητρότητα τυπικά περιγράφεται με λέξεις όπως «στοργή», «προστασία» και «ανιδιοτέλεια». Όμως, στη σκιά αυτών των ιδανικών εικόνων, υπάρχουν περιπτώσεις όπου η μητέρα υιοθετεί έναν διαφορετικό ρόλο: αυτόν του μόνιμου θύματος.

Μέσα από αυτή την αφήγηση, η δυναμική της εξουσίας αντιστρέφεται. Το παιδί δεν προστατεύεται, αλλά γίνεται υπεύθυνο για την ευτυχία, τη δυστυχία και τα ανεκπλήρωτα όνειρα της μητέρας.

Μέσα Από την Θεραπεία

Η Π., 54 ετών σήμερα, επαναλαμβάνει μια ιστορία που ακούει μια ζωή: ότι εκείνη ευθύνεται που η μητέρα της δεν έζησε τα όνειρά της. Γεννήθηκε τη χρονιά που η μητέρα της θα ολοκλήρωνε το δεύτερο έτος του πανεπιστημίου. Αντί γι’ αυτό, εκείνη παράτησε τις σπουδές της και δεν επέστρεψε ποτέ. Κι έτσι, «εγώ είμαι ο λόγος που η ζωή της τελείωσε».

Η ειρωνεία; Η μητέρα της Π. απέκτησε αργότερα ακόμη δύο παιδιά, χωρίς καμία προσπάθεια να συνεχίσει τη σπουδαστική της πορεία. Κι όμως, η αφήγηση έμεινε αναλλοίωτη: «Κακομαθημένη Π. — Καημένη Μαμά». Για ένα παιδί που μεγαλώνει με αυτό το μήνυμα, η πραγματικότητα διαστρεβλώνεται. Η ενοχή εσωτερικεύεται. Η αίσθηση ταυτότητας συνδέεται με την καταστροφή της ζωής κάποιου άλλου.

Ο Ρόλος του Θύματος ως Μορφή Τοξικότητας 

Στην κλινική ψυχολογία, το «παίζω το θύμα» αποτελεί μηχανισμό: μετατόπισης ευθύνης, χειραγώγησης μέσω ενοχής, συγκέντρωσης προσοχής, διατήρησης ελέγχου. Συχνά υπάρχει και ο αποδιοπομπαίος τράγος, το παιδί που «φταίει» για όλα. Αλλά σε κάποιες περιπτώσεις, η θυματοποίηση λειτουργεί υποδόρια, σχεδόν αθόρυβα.

Η Ήσυχη, Μυστική Επιθετικότητα - Η Ιστορία του Θ. 

Ο Θ. 40 ετών, περιγράφει μια μητέρα που εξωτερικά έμοιαζε ταπεινή, εσωτερικά όμως χειριζόταν τους γύρω της με μεθοδικότητα. «Ενώ οι περισσότεροι γονείς υπερηφανεύονται για τα παιδιά τους, η μητέρα μου έκανε το αντίθετο». Υποτιμούσε ό,τι είχαν πετύχει, όταν μιλούσε σε συγγενείς και φίλους. «Δεν το καταλάβαινα μέχρι που συνειδητοποίησα ότι προτιμούσε τη συμπάθεια που κέρδιζε, παρά την περηφάνια για τα παιδιά της».

Ο πατέρας, βλέποντας αυτή την επιφανειακή «ευαλωτότητα», μπήκε στον ρόλο του προστάτη. Έτσι, η μητέρα όχι μόνο δεν αμφισβητήθηκε, αλλά υποστηρίχθηκε στην αφήγησή της ως θύμα.

Η Κόρη-Σωτήρας

Η Α. έζησε έναν ρόλο που πολλοί ενήλικες αναγνωρίζουν αργότερα: τον ρόλο του παιδιού που πρέπει να επιδιορθώνει τα πάντα. Η μητέρα της, λάτρευε να παρουσιάζεται πάντα χτυπημένη από τη ζωή. «Παρά την προσπάθειά μου, εγώ παρέμενα εκείνη που έπρεπε να την παρηγορεί, να στέκεται με το μέρος της, να την ενισχύει. Ήμουν το παιδί-συμπλήρωμα.» Η ταύτιση με αυτό τον ρόλο την έκανε να χάσει την επαφή με τα δικά της θέλω. Στην θεραπεία, όταν της ζητήθηκε να πει τι θέλει η ίδια, δεν μπορούσε να μιλήσει. Απάντησε, «Δεν μου έχει περάσει ποτέ από το μυαλό, τι ήθελα και τι θέλω.» Αυτό είναι το αποτέλεσμα της γονεϊκής αντιστροφής ρόλων (parentification), όπου το παιδί φροντίζει τον γονέα και όχι το αντίστροφο.

Μακροπρόθεσμες Συνέπειες από μια Μητέρα που Παίζει το Θύμα 

1. Δυσκολία στο να Θέτεις και να Αναγνωρίζεις Όρια 
Το παιδί και η μητέρα μπλέκονται σε ένα ψυχολογικό «δίχτυ». Η ταυτότητα του παιδιού συνδέεται με το αν θα «σώσει» τη μητέρα. Έτσι, στην ενήλικη ζωή, τα όρια μοιάζουν απειλή, όχι προστασία.

2. Εσωτερίκευση της Κατηγορίας ως Αυτοκριτική 
Όσα επαναλαμβάνονται στο παιδί, για παράδειγμα: «δεν προσπαθείς αρκετά», «με πληγώνεις», «μ’ έκανες δυστυχισμένη, με απογοητεύεις», ριζώνουν βαθιά. Μεγαλώνοντας, το άτομο αυτομαστιγώνεται, πιστεύοντας ότι έχει ανεπανόρθωτα ελαττώματα.

3. Δυσκολία να Αναγνωριστεί η Συμπεριφορά ως Κακοποιητική 
Η παιδική ηλικία αποτελεί το «κανονικό» μας. Ό,τι βιώνουμε μέσα στην οικογένεια μοιάζει φυσιολογικό, ακόμα κι αν πρόκειται για χειραγώγηση ή πίεση μέσω ενοχής. Έτσι, η συμπεριφορά μιας μητέρας που παίζει το θύμα μπορεί να φαίνεται φυσιολογική. Μόνο με χρόνια επίμονης και συχνής θεραπείας το ενήλικο παιδί συνειδητοποιεί ότι αυτή η θυματοποίηση δεν ήταν τυχαία ευαλωτότητα, αλλά εργαλείο ελέγχου. 

4. Καταπίεση Συναισθημάτων και Αναγκών 
Όταν ένα παιδί μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου οι ανάγκες του θεωρούνται «ενοχλητικές», «εγωιστικές» ή «επικίνδυνες», μαθαίνει να τις καταπιέζει. Αποσυνδέεται από τα δικά του θέλω και συναισθήματα και ζει με ένα μόνιμο συναισθηματικό μουδιάσμα. Στην ενήλικη ζωή, αυτή η συνήθεια μπορεί να εκδηλωθεί ως δυσκολία στη θέσπιση υγιών ορίων, αίσθημα ενοχής και μειωμένη αυτοεκτίμηση.

Όταν οι Αποξενωμένες Μητέρες Παρουσιάζουν τον Εαυτό τους ως Θύμα 

Μια άλλη μορφή θυματοποίησης εμφανίζεται όταν τα ενήλικα παιδιά αποφασίζουν να απομακρυνθούν. Συχνά η μητέρα ανακατασκευάζει την αφήγηση: «Με εγκατέλειψαν χωρίς λόγο», «Εγώ τους έδωσα τα πάντα και αυτοί δεν το εκτίμησαν», «Δεν έκανα τίποτα, μόνο πρόσφερα και ορίστε το ευχαριστώ».

Η Φ., χήρα στα 68 της, έχει υιοθετήσει μια αφήγηση που επαναλαμβάνει σε κάθε νέα γνωριμία: τα δύο της παιδιά «την έχουν αποκόψει χωρίς κανέναν απολύτως λόγο». Με σχεδόν τελετουργικό τρόπο απαριθμεί όσα τους πρόσφερε όλα αυτά τα χρόνια, ιδιωτικά σχολεία, οικονομική στήριξη, δώρα, διακοπές. Η λίστα παρουσιάζεται σαν αποδεικτικό υλικό, μια προσπάθεια να θεμελιώσει την εικόνα της ως άδικα πληγωμένης μητέρας. Αυτό που απουσιάζει, ωστόσο, είναι κάθε αναφορά στη συναισθηματική διάσταση της σχέσης ή στην ευθύνη της ίδιας. Το αφήγημα της Φ. είναι μονοσήμαντο: εκείνη έδωσε, εκείνοι την εγκατέλειψαν.

Όμως, όπως επιβεβαιώνουν τόσο η κλινική πρακτική όσο και οι έρευνες στις οικογενειακές σχέσεις, οι ενήλικες σπάνια, αν όχι ποτέ, απομακρύνονται από έναν γονέα χωρίς σοβαρούς και βαθιά επώδυνους λόγους. Η απόσταση δεν είναι πράξη αυθόρμητης σκληρότητας. Είναι, συνήθως, η τελευταία πράξη αυτοπροστασίας μετά από χρόνια δυσλειτουργικών ή κακοποιητικών μοτίβων.

Επίλογος: Η Δύναμη της Αναγνώρισης 

Το να μεγαλώνει κανείς με μια μητέρα που υιοθετεί τον ρόλο του θύματος αφήνει πληγές που συχνά ακολουθούν το άτομο στην ενήλικη ζωή: χρόνια ενοχή, σύγχυση για το τι είναι «φροντίδα» και τι είναι χειρισμός, θολά όρια, δυσκολία εμπιστοσύνης, μια ταυτότητα χτισμένη περισσότερο πάνω στις ανάγκες των άλλων παρά στις δικές του.

Η κατανόηση όμως αυτού του μοτίβου είναι ήδη μια πράξη απελευθέρωσης. Όταν το άτομο αρχίσει να βλέπει καθαρά τι συνέβη, όχι μέσα από το φίλτρο της οικογενειακής σιωπής ή της υποχρέωσης, αλλά μέσα από την αλήθεια, τότε δημιουργείται χώρος για θεραπεία. Εκεί γεννιούνται τα υγιή όρια, η ανάκτηση της αυτοεκτίμησης, η δυνατότητα να διεκδικήσει κανείς τη ζωή του χωρίς φόβο, χωρίς ψευδές χρέος.

Η ιστορία μπορεί να ξεκίνησε με μια μητέρα που έπαιζε το θύμα. Αλλά το τέλος ανήκει σε εκείνον που επιλέγει να δει την πραγματικότητα και να γράψει μια νέα πορεία για τον εαυτό του.

Πηγές:

Çelik Kanca, B., & Demircioğlu, H. (2025). The mediating role of parentification in the effect of perceived abuse by adolescents from their parents on self-esteem. BMC psychology, 13(1), 1308. 

DiCaccavo A. (2006). Working with parentification: implications for clients and counselling psychologists. Psychology and psychotherapy, 79(Pt 3), 469–478. doi.org/10.1348/147608305X57978 

Fjelstad, M. (2013). Stop caretaking the borderline or narcissist: How to end the drama and get on with life. Bloomsbury Publishing PLC. 

Hendricks, B. A., B Vo, J., Dionne-Odom, J. N., & Bakitas, M. A. (2021). Parentification Among Young Carers: A Concept Analysis. Child & adolescent social work journal : C & A, 38(5), 519–531. doi.org/10.1007/s10560-021-00784-7 

Lindsay, C. G. (2015). Adult children of emotionally immature parents. Canada: Canada. Lindsay C. Gibson New Harbinger Publications,. p, 1-218. 

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...