Γέρασα; Η σιωπηλή κατάρρευση της μέσης ηλικίας, όταν τίποτα δεν αρκεί

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Τι πραγματικά συμβαίνει όταν η ζωή φτάνει στο χειρότερο σημείο της; Τι 30, τι 40 και τι 50, που έλεγε και ο Λάμπρος Κωνσταντάρας. Μόνο που τελικά… δεν είναι και τόσο ίδιο πράγμα.

Γιατί κάπου ανάμεσα στα 40 και τα 46, πολλοί άνθρωποι δεν κάνουν απλώς έναν ακόμα απολογισμό. Φτάνουν στο χαμηλότερο σημείο της λεγόμενης καμπύλης U της ζωής, εκεί όπου η καθημερινότητα σταματά να «τρέχει αυτόματα» και αρχίζει να αποκτά βάρος, νόημα και μερικές φορές μια απροσδόκητη υπαρξιακή ένταση.

Οι εξωτερικές κρίσεις δε; Όπως οι πόλεμοι, οι πανδημίες και οι οικονομικές αναταράξεις, έχουν μια παράξενη δύναμη, μας αποσπούν από την καθημερινή μας ρουτίνα και ενεργοποιούν μια κατάσταση βαθιάς αυτοπαρατήρησης. Σε τέτοιες στιγμές, σταματάμε ξαφνικά και θέτουμε στον εαυτό μας τα μεγάλα ερωτήματα: «Ζω τη ζωή που πραγματικά θέλω; Κάνω αυτό που επιθυμώ βαθιά; Είμαι ικανοποιημένος από τις σχέσεις μου;». 

Στην καθημερινότητα, αυτές οι σκέψεις συνήθως μπαίνουν στην άκρη, τις καλύπτει ο θόρυβος των υποχρεώσεων. Όμως όταν ο κόσμος γύρω μας αρχίζει να τρίζει, και ιδιαίτερα όταν βρισκόμαστε σε μια ηλικία-σταυροδρόμι, δεν μένουν άλλο στο παρασκήνιο. Βγαίνουν μπροστά και ζητούν απαντήσεις.

Το παράδοξο της μέσης ηλικίας

Ο καθηγητής Kieran Setiya, στο βιβλίο του Midlife: A Philosophical Guide, αποτυπώνει αυτή την εμπειρία με ιδιαίτερη ακρίβεια, μιλώντας για «ένα δυσάρεστο μείγμα νοσταλγίας, μεταμέλειας, ασφυξίας και φόβου», μια εσωτερική κατάσταση που δύσκολα ορίζεται, αλλά βαθιά βιώνεται. Στο ίδιο πνεύμα, η Γιουνγκιανή προσέγγιση όπως διατυπώθηκε από τον Carl Jung, περιγράφει τη δεκαετία των 40 ως το λεγόμενο «μεσαίο πέρασμα». Πρόκειται για μια μεταβατική φάση, όπου οι παλιές ιδέες, αξίες και βεβαιότητες που μέχρι τότε στήριζαν το νόημα της ζωής αρχίζουν να καταρρέουν, χωρίς όμως να έχουν ακόμη αντικατασταθεί από νέες.

Αν επιχειρήσει κανείς να το υποβαθμίσει σε «μια κακή μέρα», «λίγη κούραση» ή «πεσμένη διάθεση», το πιθανότερο είναι να χάσει την ουσία. Γιατί δεν πρόκειται απλώς για μια συναισθηματική μεταβολή, αλλά για μια βαθιά υπαρξιακή διεργασία, ένα εσωτερικό ανακάτεμα που, όπως δείχνουν και τα ερευνητικά δεδομένα, δεν είναι μόνο προσωπικό βίωμα, αλλά σχεδόν καθολικό ανθρώπινο μοτίβο.

Τι δείχνουν οι αριθμοί; Η καμπύλη ευτυχίας σε σχήμα U 

Διερευνώντας προσωπικά σε βάθος το ζήτημα της επιτυχούς γήρανσης, ήταν αδύνατο να μην σταθώ στο έργο των οικονομολόγων David Blanchflower και Andrew Oswald. Αναλύοντας περισσότερες από 500.000 έρευνες σε 72 χώρες παγκοσμίως από τις Ηνωμένες Πολιτείες έως τη Ζιμπάμπουε, κατέληξαν σε ένα ιδιαίτερα αποκαλυπτικό συμπέρασμα: «Η ανθρώπινη ευτυχία δεν εξελίσσεται γραμμικά, αλλά ακολουθεί μια καμπύλη σε σχήμα U», και το πιο ενδιαφέρον; Το χαμηλότερο σημείο αυτής της καμπύλης εντοπίζεται μεταξύ 40 και 46 ετών. 

Τι δείχνουν τα δεδομένα:

Η διάψευση των μελλοντικών προσδοκιών 

Όταν είμαστε νέοι, γύρω στα 20, τείνουμε να πιστεύουμε ότι η ζωή μας θα ξεκινήσει πραγματικά κάποια στιγμή στο μέλλον. Δίνουμε υποσχέσεις στον εαυτό μας: «Μόλις αποφοιτήσω, τότε θα αρχίσω να ζω» ή «Μόλις πάρω αυτή την προαγωγή, τότε η ζωή μου θα απογειωθεί». Κάποιοι πιστεύουν ακόμη ότι η αγορά ενός σπιτιού είναι το κλειδί για την ευτυχία. Μέχρι τα 45 όμως, η πραγματικότητα έχει πλέον καθίσει. Είτε έχουμε πετύχει αυτούς τους στόχους είτε όχι, ο ενθουσιασμός και η προσμονή αρχίζουν να φθίνουν.

Συνειδητοποιείς ότι το επόμενο σκαλοπάτι στην καριέρα δεν είναι μια μαγική λύση. Είναι απλώς ένα ακόμη βήμα, όχι πια η πύλη προς μια τέλεια ζωή, αλλά μέρος της διαδρομής. Καθώς μεγαλώνουμε, αρχίζουμε να κατανοούμε καλύτερα τις πραγματικές μας δυνατότητες και αδυναμίες. Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι στη μέση ηλικία συγκρίνουμε την πραγματική μας ζωή με τα όνειρα που είχαμε όταν ήμασταν νεότεροι. Το χάσμα ανάμεσα σε αυτά που θέλαμε και σε αυτά που τελικά πετύχαμε είναι αυτό που γεννά τη μεγαλύτερη απογοήτευση.

Η συσσώρευση ευθυνών 

Στα 40, μπορεί να νιώθεις ότι σε τραβούν προς αμέτρητες κατευθύνσεις. Προσπαθείς να είσαι εξαιρετικός στη δουλειά, ενώ ταυτόχρονα να είσαι ένας καλός γονιός για τα παιδιά σου, που σε χρειάζονται περισσότερο από ποτέ (ακόμη κι αν δεν το δείχνουν).

Παράλληλα, φροντίζεις τους γονείς σου που μεγαλώνουν και ίσως εξαρτώνται όλο και περισσότερο από εσένα, ενώ φυσικά υπάρχουν και οι οικονομικές υποχρεώσεις όπως δάνεια, υποθήκες, λογαριασμοί. Τα «μέτωπα» είναι αμέτρητα. 
Το άγχος σε αυτή τη φάση είναι συντριπτικό, ακόμη κι αν εξωτερικά όλα φαίνονται καλά. Δίνεις μάχη σε πολλά επίπεδα ταυτόχρονα και η πίεση να ισορροπήσεις όλους αυτούς τους ρόλους σε κάνει να νιώθεις ότι μόλις και μετά βίας κρατιέσαι στην επιφάνεια.

Γιατί το εισόδημα δεν φέρνει πληρότητα 

Παρότι οι ερευνητές έλαβαν υπόψη το εισόδημα, το σημείο χαμηλής ευτυχίας δεν μεταβλήθηκε ουσιαστικά. Εξέτασαν το ενδεχόμενο μήπως στα 40 η δυσαρέσκεια οφείλεται σε οικονομική ανεπάρκεια, όμως τα δεδομένα δεν το επιβεβαιώνουν. Ακόμη και άτομα με σημαντικά υψηλότερα εισοδήματα σε σχέση με τα 25 τους μπορεί να βιώνουν έντονη ανεκπλήρωτη αίσθηση.

Όπως δείχνουν οι Daniel Kahneman και Angus Deaton, όταν οι βασικές ανάγκες καλύπτονται, η αύξηση του εισοδήματος δεν συνεπάγεται αντίστοιχη αύξηση της ευτυχίας. Μπορεί κανείς να κερδίζει πολλαπλάσια και παρ’ όλα αυτά να νιώθει χειρότερα. Τα χρήματα φαίνεται να χάνουν τη δύναμή τους να επηρεάζουν ουσιαστικά τη διάθεσή μας, όταν τα θεμελιώδη έχουν ήδη εξασφαλιστεί. 

Η κορύφωση της ψυχικής ευαλωτότητας στα 44

Ερευνητές ανέλυσαν δεδομένα από περισσότερους από ένα εκατομμύριο ανθρώπους στη Βρετανία, χρησιμοποιώντας το εργαλείο General Health Questionnaire για την αξιολόγηση της ψυχικής υγείας. Το εύρημά τους ήταν σαφές, η κορύφωση των καταθλιπτικών καταστάσεων εντοπίζεται γύρω στα 44.

Όπως σημειώνουν, «η πιθανότητα κατάθλιψης αυξάνεται μέχρι τη μέση ηλικία και στη συνέχεια μειώνεται». Σε αυτή τη φάση, ο κίνδυνος για κατάθλιψη είναι αυξημένος, καθώς η ψυχική υγεία βρίσκεται στο χαμηλότερο σημείο της καμπύλης, όχι απλώς ως αποτέλεσμα εξουθένωσης, αλλά ως έκφραση μιας βαθύτερης ψυχικής διεργασίας. 

Η στροφή μετά τα 50; 

Μετά το χαμηλότερο σημείο, γύρω στα 46, η καμπύλη αρχίζει σταδιακά να παίρνει ανοδική πορεία. Η μεταβολή αυτή φαίνεται να συνδέεται με μια ουσιαστική αναδιάταξη των ψυχικών προτεραιοτήτων. Οι άνθρωποι συγκρίνονται λιγότερο με τους άλλους, απομακρύνονται από την εμμονή με το κοινωνικό κύρος και στρέφονται περισσότερο προς τις ήσυχες χαρές, τη συναισθηματική εγγύτητα και τις ουσιαστικές σχέσεις.

Σύμφωνα με τη θεωρία κοινωνικο-συναισθηματικής επιλεκτικότητας της Laura Carstensen, όσο μεγαλώνουμε, ο χρονικός μας ορίζοντας περιορίζεται. Έτσι, η προσοχή μετατοπίζεται από ένα απεριόριστο μέλλον στο παρόν και σε ό,τι έχει πραγματική αξία.

Ωστόσο, μετά τα 50 μπορεί να αναδυθούν νέες προκλήσεις, όπως το «σύνδρομο της άδειας φωλιάς» ή η μετάβαση προς τη συνταξιοδότηση, που καθιστούν αυτή την ανοδική πορεία λιγότερο γραμμική και συχνά πιο απαιτητική

Υπάρχει διέξοδος; Η περίπτωση του Keanu Reeves

Ο Keanu Reeves, παρά τη διεθνή επιτυχία, την αναγνώριση και την οικονομική άνεση, έχει επανειλημμένα δείξει ότι η ζωή δεν μετριέται μόνο με όρους επιτεύγματος. Έχοντας βιώσει προσωπικές απώλειες και δυσκολίες, δεν επέλεξε να στραφεί σε περισσότερη επιτυχία, αλλά σε μια πιο ουσιαστική σχέση με την καθημερινότητα.

Τι έκανε στην πράξη; Σταμάτησε να «τρέχει» και στράφηκε σε εμπειρίες χωρίς τελικό σκοπό ή ολοκλήρωση: περιπάτους χωρίς στόχο, ανοιχτές συζητήσεις με φίλους αλλά και αγνώστους, καλλιέργεια αυτογνωσίας για την ίδια τη διαδικασία, όχι για την επίτευξη στόχων και φροντίδα των ανθρώπων του όχι ως «πρότζεκτ επιτυχίας», αλλά ως μια ζωντανή, απολαυστική σχέση.

Αντί να «κυνηγά» διαρκώς το επόμενο βήμα, φαίνεται να δίνει αξία στα απλά. Στις ανθρώπινες σχέσεις, στη σιωπή, στις μικρές στιγμές που δεν μετριούνται αλλά βιώνονται. Η στάση του αποτυπώνει μια διαφορετική προσέγγιση, ότι η πληρότητα δεν προκύπτει απαραίτητα από το τι κατακτάς, αλλά από το πώς σχετίζεσαι με αυτό που ήδη υπάρχει καικάπου εκεί, μέσα από αυτή τη μετατόπιση, αρχίζει να αναδύεται μια πιο ήσυχη αλλά ουσιαστική αίσθηση ανακούφισης.

Μια τελική σκέψη

Όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με δύσκολες περιόδους, ιδιαίτερα στη μέση ηλικία και μέσα σε έναν ασταθή κόσμο, δεν βιώνουμε απλώς μια κρίση. Βρισκόμαστε μπροστά σε ένα πέρασμα. Σε μια σπάνια, αλλά βαθιά ευκαιρία αναδιοργάνωσης του εαυτού. Η ψυχοθεραπεία δεν έρχεται να «διορθώσει» αυτό που νιώθεις, αλλά να σου μάθει να στέκεσαι μέσα σε αυτό. Να επιστρέφεις στο παρόν, να αντέχεις την αβεβαιότητα και να αναγνωρίζεις αξία σε ό,τι ήδη υπάρχει και μέσα από αυτή τη στάση, κάτι αλλάζει, γίνεσαι πιο γειωμένος, πιο αληθινός, πιο πλήρης.

Ο Carl Jung ονόμασε αυτή τη διαδρομή «εξατομίκευση». Είναι η στιγμή που η ζωή σταματά να μετριέται με το «πόσα» και αρχίζει να αποκτά νόημα μέσα από το «πώς».

Εκεί όπου η συσσώρευση επιτευγμάτων παύει να είναι απάντηση και δίνει τη θέση της σε μια πιο ουσιαστική, ποιοτική εμπειρία ύπαρξης και ίσως αυτή να είναι η πιο δύσκολη, αλλά και η πιο λυτρωτική συνειδητοποίηση: «δεν χρειάζεται να προσθέσεις κάτι ακόμη για να νιώσεις πλήρης. Χρειάζεται να σταθείς διαφορετικά απέναντι σε αυτό που ήδη είσαι». Γιατί το δεύτερο μισό της ζωής δεν είναι μια συνέχεια του πρώτου. Είναι μια επιστροφή, πιο συνειδητή, πιο γυμνή, αλλά και πιο αληθινή. 

Πηγές:

Blanchflower, D. G., & Oswald, A. J. (2008). Is well-being U-shaped over the life cycle?. Social science & medicine, 66(8), 1733-1749. 

Blanchflower, D. G., & Oswald, A. J. (2016). Antidepressants and age: A new form of evidence for U-shaped well-being through life. Journal of Economic Behavior & Organization, 127, 46-58. 

Carstensen, L. L., Isaacowitz, D. M., & Charles, S. T. (1999). Taking time seriously: A theory of socioemotional selectivity. American psychologist, 54(3), 165. 

Jung, C. G. (2014). Two essays on analytical psychology. Routledge. 

Kahneman, D., & Deaton, A. (2010). High income improves evaluation of life but not emotional well-being. Proceedings of the national academy of sciences, 107(38), 16489-16493. 

Lachman, M. E. (2015). Mind the gap in the middle: A call to study midlife. Research in human development, 12(3-4), 327-334. 

Li, R., & Xia, L. X. (2020). The mediating mechanisms underlying the longitudinal effect of trait anger on social aggression: Testing a temporal path model. Journal of research in personality, 88, 104018. 

Rauch, J. (2018). The happiness curve: Why life gets better after 50. thomas dunne Books. 

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...