Ένας γίγαντας στο σχολείο: Μαθαίνοντας στα παιδιά να αναγνωρίζουν τον εκφοβισμό πριν εμφανιστεί

Όταν μιλάμε για τον σχολικό εκφοβισμό, η σκέψη μας στρέφεται συνήθως πρώτα στο παιδί που τον βιώνει. Στο παιδί που φοβάται, απομονώνεται, δυσκολεύεται να μιλήσει ή αρχίζει να βλέπει το σχολείο ως έναν χώρο στον οποίο δεν είναι ασφαλές.

Ο εκφοβισμός, όμως, δεν αφορά μόνο το παιδί που δέχεται την επιθετική συμπεριφορά. Αφορά και εκείνο που την ασκεί, αλλά και όλα τα υπόλοιπα παιδιά που βρίσκονται γύρω τους: όσα βλέπουν, ακούν, υποψιάζονται ή απλώς χρειάζεται να μάθουν να αναγνωρίζουν τι είναι ο εκφοβισμός και πώς μπορούν να αντιδράσουν.

Το παιδικό βιβλίο Ένας γίγαντας στο σχολείο, του Ιωάννη Γλωσσόπουλου, προσεγγίζει το ζήτημα ακριβώς μέσα από αυτή την ευρύτερη οπτική. Δεν απευθύνεται αποκλειστικά σε παιδιά που έχουν ήδη βρεθεί αντιμέτωπα με τον εκφοβισμό. Μπορεί να λειτουργήσει ως αφορμή συζήτησης για κάθε οικογένεια και κάθε σχολική τάξη, επειδή βοηθά τα παιδιά να καταλάβουν πότε μια συμπεριφορά ξεπερνά τα όρια, γιατί χρειάζεται να ζητούν βοήθεια και ποια ευθύνη έχουν όταν βλέπουν κάποιον να πληγώνεται.

Ο Ιωάννης Γλωσσόπουλος είναι παιδοψυχολόγος και σύμβουλος γονέων. Δημιούργησε τους Ονειροβάτες, που παρουσιάζουν κουκλοθέατρο και εκπαιδευτικά προγράμματα σε σχολεία, καθώς και το KidNest, μια κοινότητα υποστήριξης για σχεδόν τριακόσιες χιλιάδες γονείς στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Η εμπειρία του αποτυπώνεται τόσο στην ιστορία όσο και στις πρακτικές συμβουλές που συνοδεύουν το βιβλίο.

Στην ιστορία, ο Ορφέας δέχεται επαναλαμβανόμενες κοροϊδίες, προσβλητικά παρατσούκλια και σωματική επιθετικότητα από τον Τούφα, έναν καινούριο μαθητή. Παρότι προσπαθεί αρχικά να του βάλει όριο, σταδιακά αισθάνεται φοβισμένος, λυπημένος και ανήμπορος.

Το βιβλίο δείχνει στα παιδιά που μπορεί να βιώνουν κάτι αντίστοιχο ότι δεν φταίνε τα ίδια για όσα τους συμβαίνουν και ότι η σιωπή δεν είναι η μόνη επιλογή.

Η στιγμή κατά την οποία ο Ορφέας μιλά στους γονείς του είναι καθοριστική: οι ενήλικες τον ακούν, αναγνωρίζουν τον φόβο του και αναλαμβάνουν να συνεργαστούν με το σχολείο ώστε να προστατευτεί. Έτσι, το παιδί-αναγνώστης λαμβάνει ένα ξεκάθαρο μήνυμα: μπορεί και πρέπει να απευθυνθεί σε έναν ενήλικα που εμπιστεύεται.

Εξίσου σημαντικό είναι ότι η ιστορία δεν παρουσιάζει τον Τούφα απλώς ως ένα «κακό παιδί». Η συμπεριφορά του δεν δικαιολογείται ούτε υποβαθμίζεται, αλλά ο Γίγαντας προσπαθεί να καταλάβει τι κρύβεται πίσω από αυτή. Ο Τούφας χρησιμοποιεί τη δύναμή του για να τρομάζει τους άλλους, επειδή νιώθει ότι έτσι θα κερδίσει προσοχή, αποδοχή ή μια θέση στην ομάδα. Το βιβλίο βοηθά, επομένως, και τα παιδιά που εκδηλώνουν επιθετικές συμπεριφορές να αναγνωρίσουν τον αντίκτυπο των πράξεων τους, να καταλάβουν ότι μπορούν να μάθουν διαφορετικούς τρόπους επικοινωνίας και να επανορθώσουν ουσιαστικά. Η ενσυναίσθηση δεν χρησιμοποιείται ως άλλοθι, αλλά ως δρόμος προς την ανάληψη ευθύνης και την αλλαγή.

Υπάρχει, όμως, και μια τρίτη κατηγορία παιδιών, ίσως η πολυπληθέστερη: εκείνα που δεν εκφοβίζουν και δεν εκφοβίζονται, αλλά βρίσκονται δίπλα σε τέτοιες καταστάσεις. Οι παρατηρητές παίζουν καθοριστικό ρόλο. Ένα παιδί που γελά, σωπαίνει ή απομακρύνεται μπορεί άθελά του να ενισχύσει την απομόνωση εκείνου που δέχεται την επίθεση.

Αντίθετα, ένα παιδί που θα πει «σταμάτα», θα καλέσει έναν εκπαιδευτικό ή θα σταθεί δίπλα στον συμμαθητή του μπορεί να αλλάξει τη δυναμική ολόκληρου του περιστατικού. Στο πρακτικό μέρος του βιβλίου τονίζεται η ανάγκη να ενισχυθεί η δύναμη αυτών των παιδιών, ώστε να καταλάβουν ότι η στάση τους έχει σημασία και ότι η αναζήτηση βοήθειας δεν είναι «κάρφωμα», αλλά πράξη προστασίας.

Το Ένας γίγαντας στο σχολείο, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα, μας υπενθυμίζει ότι η ενημέρωση γύρω από τον εκφοβισμό δεν αφορά μόνο τα παιδιά που βρίσκονται ήδη σε κίνδυνο. Αφορά κάθε παιδί που χρειάζεται να μάθει να προστατεύει τον εαυτό του, να σέβεται τους άλλους και να μη μένει αμέτοχο όταν κάποιος δίπλα του υποφέρει. Γιατί η πρόληψη ξεκινά πολύ πριν εμφανιστεί ένα σοβαρό περιστατικό: ξεκινά όταν τα παιδιά αποκτούν τις λέξεις, τα εργαλεία και το θάρρος για να αναγνωρίσουν τι συμβαίνει και να επιλέξουν έναν καλύτερο δρόμο.