Ό,τι Δεν Μας Σκοτώνει Μας Κάνει Πιο Δυνατούς; Ή Είναι ο Πιο Επικίνδυνος Μύθος Που Πιστέψαμε Ποτέ;

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Ο Φρίντριχ Νίτσε είπε: «Ό,τι δεν μας σκοτώνει μας κάνει πιο δυνατούς». Κι όμως, αυτή η φράση δεν επιβιώνει επειδή είναι αληθινή, επιβιώνει γιατί μας βολεύει.

Ο πόνος είναι αναπόφευκτος και ο άνθρωπος απελπισμένα ψάχνει να τον ντύσει με νόημα για να τον αντέξει. Πιστεύουμε σε αυτήν τη φράση και για έναν πολύ πιο ύπουλο λόγο, την προκατάληψη επιβεβαίωσης.

Κρατάμε στη μνήμη μας μόνο ό,τι μας βολεύει, μόνο ό,τι την επιβεβαιώνει.

Ό,τι την διαψεύδει, το σπρώχνουμε στο περιθώριο. Κοιτάμε τη φύση και λέμε «να, έτσι λειτουργεί». Βακτήρια που γίνονται ανθεκτικά, άνθρωποι που βελτιώνονται μέσω εκπαίδευσης. Μόνο που αυτό δεν είναι τραύμα. Είναι προσαρμογή υπό όρους, όχι ψυχική διάλυση και ανασύνθεση.

Η σκληρή αλήθεια για το τραύμα 

Η πραγματικότητα είναι λιγότερο ρομαντική και πολύ πιο σκληρή. Έρευνες δείχνουν ότι αν κάποιος γίνει πιο δυνατός μετά από δυσκολίες, αυτό συμβαίνει παρά τις δυσκολίες, όχι εξαιτίας τους. Το τραύμα δεν είναι γυμναστήριο χαρακτήρα, είναι συχνά ένας μηχανισμός αποδυνάμωσης. 

Τα τραυματισμένα παιδιά δεν «σκληραγωγούνται», γίνονται πιο ευάλωτα στο να ξανατραυματιστούν. Ακόμη και οι ενήλικες κουβαλούν το ίδιο αποτύπωμα. Το τραύμα χαράζει ίχνη, βιολογικά και ψυχολογικά, που δεν εξαφανίζονται με συνθήματα. 

Τι πραγματικά μας δυναμώνει

Το χάος δεν σε δυναμώνει. Η φροντίδα σε δυναμώνει. Η αγάπη σε δυναμώνει. Γιατί αυτές ενισχύουν αυτό που πραγματικά έχει σημασία, την ικανότητα να μαθαίνεις, να προσαρμόζεσαι, να αντέχεις χωρίς να διαλύεσαι. Οι περισσότεροι άνθρωποι πράγματι ανακάμπτουν από δυσκολίες. Αλλά ας μην το ωραιοποιούμε. Δεν γίνονται πιο δυνατοί, επιστρέφουν, με κόπο, στο αρχικό τους επίπεδο και αυτό από μόνο του είναι άθλος. 

Νεότερες έρευνες προσθέτουν μια πιο λεπτή απόχρωση. Μια μέτρια ποσότητα δυσκολιών μπορεί να λειτουργήσει υπέρ μας. Άνθρωποι που έχουν βιώσει λίγες αλλά υπαρκτές δυσκολίες συχνά τα πάνε καλύτερα από εκείνους που δεν έχουν δοκιμαστεί ποτέ. Όμως η υπερβολή δεν σκληραγωγεί, διαλύει.

Μέσα από τη θεραπεία – όταν η εμπειρία μιλάει 

Η Ε., επιζήσασα καρκίνου και ψυχολόγος, είχε αναμετρηθεί βαθιά με τη φράση «ό,τι δεν μας σκοτώνει μας κάνει πιο δυνατούς». Είναι ένα σύνθημα που πετάμε εύκολα στις δύσκολες στιγμές. Όμως η εμπειρία της το ξεγυμνώνει. Η δύναμη δεν είναι το αναπόφευκτο προϊόν της οδύνης. Στη δική της περίπτωση, πέρασε από εγχείρηση ανοιχτής καρδιάς, χημειοθεραπεία και ακτινοβολία. «Επέζησα», λέει, «αλλά δεν έγινα πιο δυνατή. Κέρδισα κάτι πιο ήσυχο. Ταπεινότητα, ευαισθησία και έναν βαθύ σεβασμό για το πόσο εύθραυστη είναι η ζωή».

Η ειρωνεία; Η φράση ανήκει στον ίδιο τον Νίτσε, έναν άνθρωπο που υπέφερε χρόνια από σοβαρά προβλήματα υγείας. Υποστήριζε ότι πρέπει να αγκαλιάζουμε τις δυσκολίες για να εξελισσόμαστε. Αλλά η πραγματικότητα πολλών ανθρώπων λέει κάτι άλλο, εξαντλούνται. Δεν μεταμορφώνονται σε ήρωες. Η κουλτούρα μας έχει εμμονή με τη δύναμη, την ανθεκτικότητα, την «μαχητικότητα». Μόνο που μέσα σε αυτή την εμμονή χάνουμε κάτι ουσιώδες. Μερικές φορές οι δυσκολίες δεν μας κάνουν πιο δυνατούς, μας κάνουν πιο μαλακούς. Πιο ανοιχτούς. Πιο ανθρώπινους. 

Η επιβίωση ως μεταμόρφωση

Όταν τελείωσε τη θεραπεία, δεν ένιωθε νικήτρια. Ένιωθε ευάλωτη. Η επιβίωση δεν ήταν θρίαμβος, ήταν μεταμόρφωση. «Έχω γνωρίσει πολλούς επιζώντες, και αυτό που ξεχωρίζει δεν είναι η σκληρότητα, αλλά μια ήρεμη αποδοχή. Μια ποιότητα παρουσίας. Ζουν πιο συνειδητά, πιο αληθινά». Εδώ αξίζει να θυμηθούμε τον Κάρολο Δαρβίνο. Η«επιβίωση του ισχυρότερου» δεν σημαίνει του πιο δυνατού, αλλά του πιο προσαρμοστικού.

Η ανθεκτικότητα δεν είναι αντοχή στην πίεση, είναι ευελιξία μέσα σε αυτήν. Ίσως, τελικά, το πραγματικό μάθημα δεν είναι ότι γινόμαστε πιο δυνατοί. Είναι ότι γινόμαστε πιο ανθρώπινοι, με λιγότερη ψευδαίσθηση ελέγχου και περισσότερη ουσιαστική δύναμη.

Δεύτερο παράδειγμα – μάθημα ζωής μέσα από τη θεραπεία 

Πριν από λίγους μήνες, ο κ. Β. έκλεισε τα 78. Φανατικός υποστηρικτής του να γιορτάζονται τα ορόσημα της ζωής. Αλλά στη δική του περίπτωση, αυτό το ορόσημο έχει άλλο βάρος αφού ο ίδιος λέει πως μοιάζει να έχει ζήσει εννιά ζωές. 

Παρά τις αλλεπάλληλες σοβαρές περιπέτειες υγείας και μάλιστα κάποιες εξαιρετικά βαριές, πάντα επιστρέφει. Σαν να αρνείται να τελειώσει. 

Τι εξηγεί αυτή την ανθεκτικότητα; Η γενετική; Ίσως, αλλά η έρευνα δείχνει ότι εξηγεί λιγότερο από το ένα τρίτο της υγείας στην τρίτη ηλικία. Άρα δεν αρκεί. Ο τρόπος ζωής; Δύσκολο να το υποστηρίξει κανείς, σουβλάκια, προφιτερόλ, whiskey Dimple και πέντε δεκαετίες έντονου καπνίσματος δεν συνιστούν ακριβώς οδηγό μακροζωίας. Άρα μένουν οι ψυχοκοινωνικοί παράγοντες.

Ο ρόλος των ψυχοκοινωνικών παραγόντων 

Σε πρόσφατη μελέτη μου για την επιτυχή γήρανση, εξετάστηκε πώς η ψυχολογική ανθεκτικότητα επηρεάζει ανθρώπους που αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα υγείας. Οι προσωπικές, βιωματικές αυτοαναφορές, όπως «όταν θέλω κάτι, βρίσκω τρόπο να το πετύχω», φάνηκε να επηρεάζουν καθοριστικά τον τρόπο που κάποιος αντιμετωπίζει μια νέα χρόνια ασθένεια ή τη φθορά της ηλικίας γενικότερα. 

Όταν κάποιος αρρώσταινε ή έχανε έναν άνθρωπο, αποκοβόταν από το κοινωνικό του περιβάλλον ή έβλεπε τη ζωή του να συρρικνώνεται οικονομικά και λειτουργικά. Το κρίσιμο ερώτημα ήταν, χάνει την ικανότητα του να λειτουργεί; Να φροντίζει τον εαυτό του; Να σταθεί; Τα αποτελέσματα, αν και δεν γενικεύονται εύκολα, καθώς πρόκειται για ποιοτική ανάλυση, ήταν αποκαλυπτικά. Τα λιγότερο ανθεκτικά άτομα βίωναν τη γήρανση ως βαρύτερη, σχεδόν αφόρητη. Τα πιο ανθεκτικά, αντίθετα, ανέκαμπταν ταχύτερα και συχνά χωρίς περισσότερες δυσκολίες από εκείνους που δεν είχαν βιώσει σοβαρά γεγονότα. Άρα, τι κάνει κάποιον ανθεκτικό; 

Τελικά, τι είναι η ανθεκτικότητα; 

Κάποιοι υποστηρίζουν ότι είναι έμφυτο. Άλλοι ότι σχετίζεται με την κοινωνική τάξη και τις ευκαιρίες. Άλλοι ότι καλλιεργείται μέσα από τις δυσκολίες. Για την πρώτη υπόθεση, δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία. Η ανθεκτικότητα δεν είναι ένα κουμπί που είτε το έχεις είτε όχι. Υπάρχει προδιάθεση, αλλά διαμορφώνεται. 

Η κοινωνική τάξη παίζει ρόλο και μάλιστα σημαντικό. Αν μεγαλώνεις με ευκαιρίες, μαθαίνεις ότι η προσπάθεια αποδίδει. Αν μεγαλώνεις μέσα στην ανασφάλεια, μαθαίνεις το αντίθετο. Όμως ούτε αυτό εξηγεί τα πάντα και εδώ επιστρέφουμε στο αρχικό ερώτημα: μας κάνουν οι δυσκολίες καλύτερους; 

Μας κάνουν οι δυσκολίες καλύτερους; 

Η απάντηση είναι προκλητικά ειλικρινής, ίσως, αλλά εξαρτάται. Τα παιδικά τραύματα αφήνουν βαθιά και μακροχρόνια σημάδια. Όσο περισσότερα, τόσο χειρότερη η μετέπειτα σωματική και ψυχική υγεία. Διαμορφώνουν την εικόνα εαυτού, τις προσδοκίες, το άγχος. Ο κ. Β. δεν κουβαλούσε βαριά παιδικά τραύματα. Η ανθεκτικότητά του χτίστηκε αργότερα. Μετά τη στρατιωτική θητεία που διέκοψε τις σπουδές του, επέστρεψε, πήρε πτυχίο μηχανολόγου, δημιούργησε οικογένεια με ελάχιστο ύπνο. Η ζωή του δεν ήταν εύκολη, ήταν σκληρή. Η καριέρα του γεμάτη αστάθεια και πίεση. Η πρώτη του σύζυγος πέθανε μετά από χρόνια ασθένειας. Έμεινε χήρος στα 60, με χρέη. Στα 65 του, παντρεύτηκε ξανά. Αυτή τη φορά, κάτι άλλαξε. Η νέα του σύζυγος τον ώθησε να αλλάξει τρόπο ζωής και εκείνος το έκανε. Σήμερα δείχνει πιο ήρεμος, πιο χαρούμενος, σχεδόν συμφιλιωμένος. Τι τον κρατά; Γιατί αντιδρά με χιούμορ αντί για πικρία; 

Το κλειδί: πώς νοηματοδοτείς 

Ίσως η ανθεκτικότητα δεν είναι αυτό που νομίζουμε. Όταν συμβαίνουν δύσκολα πράγματα, οι ανθεκτικοί άνθρωποι δεν κάνουν απαραίτητα κάτι διαφορετικό. Νιώθουν διαφορετικά για την ικανότητά τους να τα αντιμετωπίσουν. Αυτό τους βοηθά μακροπρόθεσμα. 

Όπως είπε μια συνάδελφος: «Αν συμβεί κάτι κακό, τι επιλογή έχεις; Πρέπει να συνεχίσεις». Και πράγματι…δεν συνεχίζουν όλοι με τον ίδιο τρόπο. Άλλοι καταρρέουν, άλλοι προσαρμόζονται. Δεν ελέγχουμε πάντα τι μας συμβαίνει, αλλά σχεδόν πάντα μπορούμε να επιλέξουμε πώς θα σταθούμε απέναντί του, και αυτό επηρεάζει βαθιά την υγεία μας. Η ανθεκτικότητα καλλιεργείται μέσα από εμπειρίες και η αυτογνωσία είναι μια δια βίου διαδικασία.

Τελική σκέψη 

Δεν χρειάζεται να αποστειρώνουμε τη ζωή από κάθε δυσκολία, μέσα από τις προκλήσεις καλλιεργούνται δεξιότητες, όρια και νόημα. Όμως ας είμαστε ειλικρινείς, ο πόνος δεν είναι δάσκαλος από μόνος του. Χωρίς φροντίδα, μπορεί να γίνει βάρος που λυγίζει αντί να χτίζει…και αν έχεις περάσει πολλά χωρίς να νιώθεις «πιο δυνατός», δεν υπάρχει τίποτα λάθος σε αυτό. Δεν απέτυχες. Επηρεάστηκες όπως θα επηρεαζόταν κάθε άνθρωπος. Η πραγματική ανθεκτικότητα δεν γεννιέται από την πίεση, αλλά από το πώς αυτή συναντά καλοσύνη, σχέση και κατανόηση. Εκεί αρχίζει η επούλωση. Όχι στην επιβολή δύναμης, αλλά στην άδεια να είσαι ανθρώπινος. 

Πηγές:

Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience: have we underestimated the human capacity to thrive after extremely aversive events?. American psychologist, 59(1), 20. 

Infurna, F. J., & Luthar, S. S. (2018). Re-evaluating the notion that resilience is commonplace: A review and distillation of directions for future research, practice, and policy. Clinical psychology review, 65, 43-56. 

Luthar, S. S., Cicchetti, D., & Becker, B. (2000). The construct of resilience: A critical evaluation and guidelines for future work. Child development, 71(3), 543-562. 

Seery, M. D., Holman, E. A., & Silver, R. C. (2010). Whatever does not kill us: cumulative lifetime adversity, vulnerability, and resilience. Journal of personality and social psychology, 99(6), 1025. 

Southwick, S. M., Bonanno, G. A., Masten, A. S., Panter-Brick, C., & Yehuda, R. (2014). Resilience definitions, theory, and challenges: interdisciplinary perspectives. European journal of psychotraumatology, 5(1), 25338. 

Tedeschi, R. G., & Calhoun, L. G. (2004). " Posttraumatic growth: conceptual foundations and empirical evidence". Psychological inquiry, 15(1), 1-18. 

Zoellner, T., & Maercker, A. (2006). Posttraumatic growth in clinical psychology—A critical review and introduction of a two component model. Clinical psychology review, 26(5), 626-653.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...