Διαζύγιο: Μένω για το παιδί. Η αλήθεια που κανείς δεν λέει

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Το διαζύγιο είναι μια από τις πιο σύνθετες ψυχολογικά εμπειρίες που μπορεί να βιώσει μια οικογένεια. Σε πολλές περιπτώσεις, ένας γονιός αποφασίζει να παραμείνει κοντά στο παιδί όχι από προσωπική επιλογή, αλλά από φόβο, ενοχή ή αίσθηση ευθύνης.

Παρά την καλή πρόθεση, η παραμονή αυτή μπορεί να έχει αθέατες, αρνητικές συνέπειες για το παιδί, που συχνά παραμένουν αόρατες στους γονείς (Bowen, 1978; Miller, 1980). Στην Ελλάδα, μετά από ένα διαζύγιο, οι γονείς καλούνται να αποδείξουν πως παραμένουν καλοί.

Όμως πίσω από τη θυσία, συχνά κρύβεται ένας βαθύτερος φόβος: ο φόβος να ξαναζήσουν, να απομακρυνθούν, να υπάρξουν πέρα από το παιδί. Και τότε, η αγάπη μετατρέπεται σε ενοχή και η ευθύνη σε φυλακή. 

Η φυλακή της παρουσίας 

Η Ελένη, 46 ετών, χώρισε όταν ο γιος της ήταν οκτώ. Είχε μια επαγγελματική πρόταση για άλλη πόλη, μια ευκαιρία για καινούργια αρχή. Δεν την ακολούθησε ποτέ. «Αν φύγω, θα πει πως τον εγκατέλειψα», έλεγε. Μόνο που κάθε μέρα που έμενε, ένιωθε να μαραζώνει. Η φυσική εγγύτητα δεν είναι το ίδιο με τη συναισθηματική παρουσία κι όμως, στην ελληνική κουλτούρα, το μπέρδεμα αυτό θεωρείται αρετή.  Και κάπως έτσι, πολλοί χωρισμένοι γονείς δεν ξαναζούν ποτέ πραγματικά, μένουν εγκλωβισμένοι στο ρόλο του “πάντα εκεί”. 

Η ψυχολογία του φόβου της απόστασης  

Η θεωρία της προσκόλλησης (Bowlby, 1988) μας διδάσκει ότι τα παιδιά χρειάζονται ασφαλή βάση, όχι απαραίτητα μόνιμη φυσική παρουσία. Η ασφάλεια ενός παιδιού χτίζεται πάνω στη συναισθηματική συνέπεια, στην προβλέψιμη και αληθινή παρουσία του γονιού, όχι στη γεωγραφική εγγύτητα. Κι όμως, ο φόβος “αν φύγω, θα με χάσει” είναι συνήθως η φωνή του ενήλικου παιδιού μέσα μας, εκείνου που κάποτε φοβήθηκε να μείνει μόνο. Προβάλλουμε τη δική μας ανασφάλεια αποχωρισμού στο παιδί και μένουμε, όχι από αγάπη, αλλά από φόβο να χαθούμε. 

Η ελληνική ενοχή της αυταπάρνησης 

Η ελληνική κοινωνία εξυψώνει τον γονιό που μένει, τον γονιό που θυσιάζεται. Αυτός είναι ο ήρωας του συλλογικού μας φαντασιακού: σιωπηλός, κουρασμένος, πάντα εκεί. Μόνο που πίσω από αυτή τη μορφή ηρωισμού κρύβεται μια τεράστια κουλτούρα ενοχής και ακύρωσης του εαυτού. Η φράση “μένω για το παιδί” έχει γίνει σύνθημα, αλλά και ψευδαίσθηση. Η παρουσία από φόβο δεν προσφέρει ασφάλεια, μεταδίδει την αγωνία πως η αγάπη είναι καθήκον. Στην Ελλάδα δεν είναι ντροπή να είσαι δυστυχισμένος γονιός, είναι ντροπή να είσαι απών. Κι έτσι, η ζωή παγώνει. Η προσωπική εξέλιξη γίνεται ύποπτη, η χαρά μοιάζει με προδοσία κι ένας γονιός που απλώς θέλει να ζήσει αλλού αισθάνεται σαν φυγάς. 

Η ενοχή ως μηχανισμός ελέγχου 

Η συστημική προσέγγιση μας θυμίζει ότι η ενοχή είναι το τίμημα της διαφοροποίησης όσο πιο πολύ θέλεις να υπάρξεις ως αυτόνομος άνθρωπος, τόσο πιο ένοχος νιώθεις που προδίδεις. Ο Winnicott (1965) μίλησε για τον αρκετά καλό γονιό όχι τον τέλειο, αλλά τον αληθινό. Αυτόν που μένει σε επαφή με τα συναισθήματά του και δεν παίζει ρόλο. Ο γονιός που τολμά να ζήσει διδάσκει στο παιδί κάτι ανεκτίμητο:  ότι η αγάπη δεν σημαίνει ακύρωση του εαυτού, αλλά παρουσία μέσα στην αλήθεια. 

Η ψευδαίσθηση της “σωστής επιλογής” 

Στη θεραπεία, συχνά ακούγεται η φράση: «Θα ήθελα να φύγω, αλλά δε θέλω να πληγώσω το παιδί.» Η πρόθεση είναι τρυφερή, αλλά κρύβει ένα λάθος: το παιδί πληγώνεται όχι από την απόσταση, αλλά από τη ματαίωση που μυρίζει στον αέρα. Τα παιδιά είναι εξαιρετικά ευαίσθητα στη συναισθηματική ατμόσφαιρα. Ξέρουν πότε ο γονιός είναι ψυχικά απών, πότε ζει μηχανικά, πότε θυσιάζεται. Η Alice Miller (1980) έγραψε πως το παιδί διαισθάνεται την αλήθεια που ο γονιός του κρύβει από τον εαυτό του. Έτσι, ένα παιδί μπορεί να επιβιώσει από ένα διαζύγιο, αλλά δυσκολεύεται πολύ περισσότερο να επιβιώσει μέσα στην ενοχή και στο ψέμα της τέλειας οικογένειας. 

Οι συνέπειες για το παιδί 

Η παραμονή του γονιού για λάθος λόγους δεν είναι ουδέτερη. Η έρευνα δείχνει ότι μπορεί να δημιουργήσει μακροχρόνιες επιπτώσεις: 

Συναισθηματική σύγχυση και άγχος: Τα παιδιά βιώνουν αβεβαιότητα όταν αντιλαμβάνονται ότι η παρουσία του γονιού συνοδεύεται από φόβο ή ενοχή. Μαθαίνουν να ανιχνεύουν τις συναισθηματικές ανάγκες του γονιού, δημιουργώντας άγχος και δυσκολία εμπιστοσύνης. 

Μίμηση ανασφαλών προτύπων: Η αυτοθυσία παρουσιάζεται ως συνώνυμο της αγάπης. Το παιδί ενδέχεται να αναπτύξει δυσκολίες στη θέσπιση προσωπικών ορίων και στην αυτονομία. 

Ανάπτυξη ενοχών: Τα παιδιά αισθάνονται υπεύθυνα για τη δυστυχία του γονιού. Μαθαίνουν ότι η χαρά τους μπορεί να πληγώσει τους άλλους, οδηγώντας σε συναισθηματική καταπίεση. 

Αναστολή ανεξαρτησίας: Η συνεχής έκθεση σε πρότυπα αυτοθυσίας μπορεί να εμποδίσει την ψυχική διαφοροποίηση, με αποτέλεσμα δυσκολίες στη λήψη αποφάσεων και στις σχέσεις στην ενήλικη ζωή. 

Μακροχρόνια ψυχολογικά φορτία: Έρευνες δείχνουν ότι τα παιδιά γονιών που θυσιάζονται συστηματικά εμφανίζουν υψηλότερα επίπεδα άγχους, χαμηλή αυτοεκτίμηση και δυσκολία στην επεξεργασία συναισθημάτων. 

Όπως λέει η Alice Miller (1980), τα παιδιά διαισθάνονται πάντα την αλήθεια που οι γονείς τους κρύβουν. Η αγάπη που πνίγει δεν είναι αγάπη, είναι μάθημα φόβου. 

Η ψυχοθεραπευτική προοπτική. Η αγάπη που αντέχει την απόσταση 

Η ψυχοθεραπεία δεν προσπαθεί να σε πείσει να φύγεις ή να μείνεις, προσπαθεί να σε βοηθήσει να καταλάβεις από πού αποφασίζεις. Από φόβο ή από ελευθερία; Από ενοχή ή από γνησιότητα;

Η διαφοροποίηση, όπως την περιέγραψε ο Bowen (1978), είναι η ικανότητα να παραμένεις συνδεδεμένος με τους άλλους χωρίς να χάνεις τον εαυτό σου. Ένας γονιός που λέει: «Σ’ αγαπώ, αλλά πρέπει να ζήσω αλλιώς», δεν εγκαταλείπει, ενηλικιώνει. Μαθαίνει στο παιδί ότι η αγάπη αντέχει την απόσταση και ότι η ελευθερία δεν είναι απειλή, αλλά φυσική συνέχεια της αγάπης. 

Επίλογος

Ο καλός γονιός δεν είναι αυτός που δεν φεύγει, είναι αυτός που δεν φοβάται να είναι ειλικρινής. Που μαθαίνει στο παιδί ότι μπορεί να αγαπά και να εξελίσσεται, ότι η αγάπη δεν χάνεται με τη μετακόμιση, ούτε με τη νέα ζωή, ότι η ψυχική παρουσία αξίζει περισσότερο από τη φυσική εγγύτητα.

Ίσως ήρθε η ώρα να πάψουμε να εξιδανικεύουμε την αυτοθυσία και να αρχίσουμε να τιμούμε την εντιμότητα. Γιατί τα παιδιά δεν χρειάζονται γονείς που μένουν από φόβο, χρειάζονται γονείς που μένουν αληθινοί. Η αγάπη που αντέχει δεν είναι εκείνη που δεν αλλάζει, αλλά εκείνη που παραμένει παρούσα μέσα στην αλήθεια. 

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Bowen, M. (1978). Family therapy in clinical practice. Jason Aronson. 

Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books. 

DiMarzio, K. (2021). Parent-Child Role Confusion: Exploring the Role of Family Dynamics. Journal of Family Psychology, 35(4), 512-524. doi.org/10.1037/fam0000732  

D’Onofrio, B. M. (2019). Parental divorce or separation and children's mental health. Psychological Science Agenda. pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6313686/  

Miller, A. (1980). The drama of the gifted child. Basic Books. 

Rakow, A., et al. (2009). The Relation of Parental Guilt Induction to Child Internalizing Problems. Journal of Family Psychology, 23(2), 234-242. doi.org/10.1037/a0015236  

Winnicott, D. W. (1965). The maturational processes and the facilitating environment. International Universities Press.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...