Όταν ο ρόλος γίνεται ταυτότητα: Τι σημαίνει να επαναδιαπραγματεύεσαι ποιος είσαι

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η επιθυμία για αλλαγή δεν αρκεί πάντα μια μετακίνηση στη ζωή ενός ανθρώπου. Στην θεραπευτική διαδικασία συναντάμε συχνά άτομα που διαθέτουν ικανότητες, ευκαιρίες και συνειδητή πρόθεση εξέλιξης, ωστόσο βιώνουν μια εσωτερική δυσκολία όταν πλησιάζουν σε ένα νέο βήμα.

Η δυσκολία αυτή δεν εξηγείται μόνο από φόβο αποτυχίας ή έλλειψη αυτοπεποίθησης. Συχνά σχετίζεται με τους ρόλους που έχουν εσωτερικεύσει από νωρίς και οι οποίοι έχουν μετατραπεί σε βασικά στοιχεία της ταυτότητάς τους.Ο ρόλος δεν αποτελεί απλώς ένα σύνολο συμπεριφορών. Αποτελεί μια θέση μέσα σε ένα σύστημα σχέσεων. Όταν ο ρόλος παγιωθεί και ταυτιστεί με την αίσθηση του «ποιος είμαι», η αλλαγή δεν αφορά μόνο την πράξη, αλλά τη συνοχή του εαυτού.

Η διαμόρφωση των ρόλων στο οικογενειακό σύστημα

Η ταυτότητα διαμορφώνεται μέσα από τις σχέσεις και τις θέσεις που καταλαμβάνει το άτομο στα συστήματα στα οποία συμμετέχει. Στο πλαίσιο της οικογένειας, τα παιδιά συχνά αναπτύσσουν συγκεκριμένους ρόλους ως τρόπους προσαρμογής στις ανάγκες και τις δυναμικές του συστήματος.

Μπορεί να αναλάβουν τον ρόλο του υπεύθυνου, του φροντιστή, του «καλού παιδιού», του επιτυχημένου, του ήσυχου ή του ανθεκτικού. Οι ρόλοι αυτοί δεν είναι τυχαίοι. Αναδύονται ως λειτουργικές απαντήσεις σε συναισθηματικά ή σχεσιακά δεδομένα: συγκρούσεις, απουσίες, υπερπροσδοκίες, ανάγκη σταθερότητας.

Η συστημική προσέγγιση υποστηρίζει ότι η συμπεριφορά του ατόμου αποκτά νόημα μέσα στο πλαίσιο του συστήματος. Ένας ρόλος μπορεί να συμβάλλει στη διατήρηση της ισορροπίας της οικογένειας. Το παιδί που «δεν δημιουργεί προβλήματα» ή εκείνο που «κρατά τα πάντα υπό έλεγχο» ενδέχεται να εξυπηρετεί μια ανάγκη σταθερότητας.

Με την πάροδο του χρόνου, ο ρόλος αυτός εσωτερικεύεται. Το άτομο δεν λειτουργεί απλώς ως υπεύθυνο ή φροντιστής, αλλά βιώνει τον εαυτό του ως τέτοιο. Η διάκριση μεταξύ ρόλου και ταυτότητας σταδιακά περιορίζεται.

Από τον ρόλο στην αυτοαντίληψη

Η εσωτερίκευση ενός ρόλου επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο το άτομο αξιολογεί τον εαυτό του. Η θεωρία της αυτο-ασυμφωνίας (Higgins, 1987) υποστηρίζει ότι η ψυχική δυσφορία αναδύεται όταν υπάρχει απόσταση μεταξύ διαφορετικών αναπαραστάσεων εαυτού: του πραγματικού, του ιδανικού και του «οφειλόμενου» εαυτού.

Όταν ένας ρόλος έχει ενσωματωθεί ως «οφειλόμενος» τρόπος ύπαρξης – για παράδειγμα, «πρέπει να είμαι δυνατός» ή «πρέπει να τα καταφέρνω μόνος» – κάθε προσπάθεια μετακίνησης μπορεί να βιώνεται ως απειλή. Η αλλαγή δεν έρχεται σε σύγκρουση μόνο με μια συνήθεια, αλλά με μια εσωτερική απαίτηση.

Παράλληλα, η έννοια της αυτοαποτελεσματικότητας (Bandura, 1997) φωτίζει την πεποίθηση του ατόμου σχετικά με την ικανότητά του να ανταποκριθεί σε νέες απαιτήσεις. Όταν η εσωτερικευμένη ταυτότητα περιορίζει το εύρος των «επιτρεπτών» ρόλων, η πεποίθηση ικανότητας μπορεί να υπονομεύεται, ακόμη κι αν οι δεξιότητες υπάρχουν.

Έτσι, η δυσκολία στην αλλαγή δεν αφορά μόνο την πράξη. Αφορά την αναδιαπραγμάτευση της εικόνας εαυτού.

Η αλλαγή ως διαδικασία αποχωρισμού και μετάβασης

Κάθε σημαντική αλλαγή προϋποθέτει έναν ψυχικό αποχωρισμό από προηγούμενες ταυτότητες, ρόλους και βεβαιότητες. Η μετάβαση δεν είναι στιγμιαίο γεγονός, αλλά διαδικασία. Ο Bridges (2004) περιγράφει τη μετάβαση ως μια τριφασική πορεία: τη λήξη του παλιού, την ενδιάμεση περίοδο αβεβαιότητας και την ενσωμάτωση του νέου.

Η πρώτη φάση αφορά την απώλεια. Ακόμη και αν ο παλιός ρόλος ήταν περιοριστικός, παρείχε σταθερότητα, προβλεψιμότητα και αναγνώριση. Η απομάκρυνση από αυτόν μπορεί να συνοδεύεται από αίσθηση κενού.

Η ενδιάμεση φάση χαρακτηρίζεται από αμφιθυμία. Το άτομο δεν ταυτίζεται πλέον πλήρως με τον παλιό ρόλο, αλλά δεν έχει ακόμη ενσωματώσει τον νέο. Εμφανίζονται αμφιβολίες, παλινδρομήσεις και εσωτερικές αντιστάσεις. Η κατάσταση αυτή αποτελεί μέρος της μετάβασης.

Η τελική φάση αφορά την ενσωμάτωση. Ο νέος ρόλος δεν είναι απλώς μια συμπεριφορά, αλλά γίνεται στοιχείο της ταυτότητας. Το άτομο αρχίζει να βιώνει τη νέα του θέση ως συνεκτική με την εικόνα εαυτού του.

Ρόλοι, αξία και ντροπή

Η εμπειρία της ντροπής συνδέεται άμεσα με την αίσθηση αξίας. Όταν ένα άτομο έχει μάθει ότι η αποδοχή εξαρτάται από τη συμμόρφωση σε έναν συγκεκριμένο ρόλο, η απόκλιση από αυτόν μπορεί να ενεργοποιεί φόβο απόρριψης.

Η ντροπή δεν εμφανίζεται πάντα με άμεσο τρόπο. Μπορεί να εκδηλώνεται ως υπερβολική αυτοκριτική, ως αναβλητικότητα ή ως υπερπροετοιμασία. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η «δυσκολία στην αλλαγή» λειτουργεί ως μηχανισμός προστασίας της συνοχής του εαυτού.

Το άτομο ενδέχεται να σκέφτεται: «Αν πάρω αυτόν τον νέο ρόλο, θα είμαι ακόμη αποδεκτός;» ή «Αν δεν ανταποκριθώ, τι θα σημαίνει αυτό για την αξία μου;». Οι σκέψεις αυτές, ακόμη και όταν δεν είναι πλήρως συνειδητές, επηρεάζουν τη συμπεριφορά.

Διαγενεακή διάσταση και διαφοροποίηση

Οι ρόλοι δεν αναπτύσσονται μόνο μέσα σε μια γενιά. Συχνά εντάσσονται σε μια διαγενεακή συνέχεια. Η θεωρία της διαφοροποίησης του εαυτού (Bowen, 1978) υποστηρίζει ότι η ψυχική ωρίμανση προϋποθέτει την ικανότητα του ατόμου να διατηρεί τη δική του ταυτότητα, ενώ παραμένει σε σχέση με το οικογενειακό σύστημα.

Όταν ο ρόλος έχει ενισχυθεί διαγενεακά – για παράδειγμα, «στην οικογένειά μας είμαστε δυνατοί» ή «δεν εκθέτουμε τις αδυναμίες μας» – η αλλαγή ενδέχεται να βιώνεται όχι μόνο ως προσωπική μετακίνηση, αλλά και ως ρήξη με μια οικογενειακή αφήγηση.

Η κατανόηση αυτής της διάστασης επιτρέπει μια πιο σύνθετη προσέγγιση της αντίστασης. Η δυσκολία δεν είναι αμιγώς ατομική, αλλά είναι και σχεσιακή.

Στο θεραπευτικό πλαίσιο, η διερεύνηση των ρόλων δεν αποσκοπεί στην κατάργησή τους. Οι ρόλοι υπήρξαν λειτουργικοί σε συγκεκριμένες φάσεις ζωής. Η εστίαση μετατοπίζεται στην ευελιξία και στη συνειδητή επιλογή.

Η θεραπευτική εργασία περιλαμβάνει:

• Αναγνώριση του ρόλου και της προέλευσής του
• Σύνδεση του ρόλου με τις παρούσες δυσκολίες
• Διερεύνηση των πεποιθήσεων για την αξία και την ικανότητα
• Σταδιακή δοκιμή νέων τρόπων ύπαρξης

Η αλλαγή δεν επιβάλλεται. Καλλιεργείται μέσα από την ενίσχυση της αυτοπαρατήρησης και της ψυχικής αντοχής.

Συμπέρασμα

Όταν ο ρόλος γίνεται ταυτότητα, η αλλαγή δεν είναι απλή συμπεριφορική μετατόπιση. Είναι διαδικασία που αγγίζει τη συνοχή του εαυτού, την αίσθηση αξίας και τη θέση του ατόμου μέσα στο σύστημα σχέσεων.

Η κατανόηση αυτής της πολυπλοκότητας επιτρέπει μια πιο ώριμη ανάγνωση της «αντίστασης». Δεν πρόκειται για έλλειψη θέλησης, αλλά για προστασία μιας ήδη διαμορφωμένης ταυτότητας.

Η εξέλιξη, τελικά, ίσως δεν απαιτεί μόνο επιθυμία. Απαιτεί την ικανότητα να επαναδιαπραγματευτούμε τους ρόλους μας και να διευρύνουμε τον τρόπο με τον οποίο υπάρχουμε.

Βιβλιογραφία

Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. Freeman.
Bowen, M. (1978). Family therapy in clinical practice. Jason Aronson.
Higgins, E. T. (1987). Self-discrepancy theory. Psychological Review, 94(3), 319–340. 
Bridges, W. (2004). Transitions: Making sense of life’s changes (2nd ed.). Cambridge, MA: Da Capo Press.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Νικολέτα Γεωργάκη - Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας

Νικολέτα Γεωργάκη: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy

Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.

• Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
• Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
• Επικυρωμένη ειδίκευση

Να θυμάσαι πως ποτέ δεν είναι αργά να τραβήξεις την κουρτίνα και να βάλεις λίγο φως στη ζωή σου, ποτέ δεν είναι αργά να κάνεις μια αλλαγή. Δεν είναι ντροπή, ούτε αδυναμία να ζητά κανείς βοήθεια , αντιθέτως απαιτεί δύναμη ψυχής.

Εξειδικεύσεις:

Διαχείριση Άγχους - Φοβιών Διαζύγιο Διαχείριση Θυμού

Δείτε όλα τα άρθρα Κλείστε ραντεβού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...