Δεν είναι σύμπτωση όταν όλοι οι πρώην σου ήταν τοξικοί

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Στα περισσότερα σπίτια υπάρχουν σχεδόν πάντα δύο υλικά στο ράφι: οξυζενέ για τις πληγές και ξίδι για το φαγητό. Και τα δύο είναι καθημερινά, οικεία, «αθώα». Κι όμως, αν αυτά τα δύο συναντηθούν στο ίδιο δοχείο, μπορούν να δημιουργήσουν ένα νέο, πιο επιθετικό μείγμα (υπεροξικό/περοξικό οξύ), που είναι ερεθιστικό και δυνητικά επικίνδυνο για τον άνθρωπο.

Τα υλικά δεν άλλαξαν. Η μίξη άλλαξε τα πάντα. Αυτός ο συμβολισμός ταιριάζει τρομακτικά καλά με κάτι που βλέπουμε συνεχώς στις σχέσεις και στα κοινωνικά δίκτυα: τη μαζική ετικέτα «τοξικός/ή». Σήμερα, μετά από έναν χωρισμό, η πιο δημοφιλής εξήγηση είναι συχνά μία: «έφταιγε ο άλλος, ήταν τοξικός». Είναι απλή, γρήγορη, ανακουφιστική. Και καμιά φορά είναι αληθινή.

Αλλά πολύ συχνά λειτουργεί σαν συναισθηματικό fast food: χορταίνει για λίγο, χωρίς να θρέφει κατανόηση. Ας το πούμε καθαρά: υπάρχουν όντως καταστροφικοί άνθρωποι. Υπάρχουν πρότυπα χειριστικότητας, βίας, σοβαρής έλλειψης ενσυναίσθησης, συστηματικής απαξίωσης. Όμως το να μετατρέπουμε σχεδόν κάθε δύσκολη σχέση σε «σχέση με τοξικό άνθρωπο» είναι άλλο πράγμα. Και εκεί χάνουμε τη μεγάλη εικόνα: ότι πολλές φορές το πρόβλημα δεν είναι “εσύ” ή “εγώ”, αλλά το μαζί.

Γιατί το «ήταν τοξικός» μας δελεάζει τόσο;

Η φράση κάνει τρία πράγματα με τη μία:

• Απλοποιεί την ιστορία: από ένα πολύπλοκο πλέγμα αλληλεπίδρασης (ανάγκες, άμυνες, τραύματα, προσδοκίες, συγκυρίες), τη μετατρέπει σε ένα πρόσωπο-αίτιο.
• Μειώνει την ενοχή και τη ντροπή: «δεν έφταιξα που έμεινα, έφταιγε που ήταν…».
• Κλείνει το πένθος γρήγορα: δεν χρειάζεται να δω τι με τράβηξε, τι ανέχτηκα, πού χάθηκα, τι επαναλαμβάνω.

Μόνο που αυτό το “γρήγορο κλείσιμο” έχει κόστος: αφήνει ανέγγιχτο το μοτίβο. Και το μοτίβο, αν δεν το κοιτάξεις, έχει την τάση να επιστρέφει με άλλο πρόσωπο.

Πόσο “σπάνιοι” είναι οι πραγματικά τοξικοί άνθρωποι;

Εδώ χρειάζεται προσοχή: στη δημόσια γλώσσα «τοξικός» σημαίνει από «ασύμβατος» μέχρι «κακοποιητικός».

Η ψυχολογία/ψυχιατρική δεν χρησιμοποιεί επίσημα τον όρο “toxic person” ως διάγνωση. Αυτό που μπορούμε να κάνουμε, όμως, είναι να κοιτάξουμε πόσο συχνές είναι οι σοβαρές, επίμονες δομές προσωπικότητας που συνδέονται με χρόνιες δυσκολίες στις σχέσεις.

Σε μετα-ανάλυση για τις διαταραχές προσωπικότητας στον γενικό πληθυσμό δυτικών χωρών, η συνολική συχνότητα «κάποιας διαταραχής προσωπικότητας» εκτιμήθηκε περίπου στο 12%.
Αυτό δεν σημαίνει «12% τοξικοί». Σημαίνει ότι ένα σημαντικό κομμάτι ανθρώπων έχει σταθερά μοτίβα που δυσκολεύουν τη λειτουργικότητα, πολλά από αυτά είναι περισσότερο άκαμπτα/αγχώδη/αποφευκτικά, όχι “κακοποιητικά”.

Στην ίδια εργασία, οι εκτιμήσεις για συγκεκριμένες διαγνώσεις που συχνά χρησιμοποιούνται (λανθασμένα) ως “συνώνυμα” του «τοξικός» είναι πολύ χαμηλότερες: ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας ~1,23% και οριακή ~1,90% (εκτιμήσεις μετα-ανάλυσης).

Και ακόμη κι αυτές οι διαγνώσεις δεν ισοδυναμούν με «επικίνδυνος άνθρωπος», περιγράφουν εσωτερικές δομές, δυσκολίες ρύθμισης, σχέσεις, άμυνες, λειτουργικότητα.

Σε άλλη μετα-ανάλυση για κοινότητες, τα cluster B (η “δραματική/παρορμητική” ομάδα) εκτιμώνται περίπου στο 2,8% συνολικά (ως ομάδα, όχι ως «κακοποίηση»).

Με απλά λόγια: η ιδέα ότι «οι περισσότεροι/ες πρώην σου ήταν τοξικοί» δεν στέκει στατιστικά ως εικόνα “σπάνιας παθολογίας που ξαφνικά εμφανίζεται παντού”. Πολύ πιο πιθανό είναι ότι: πολλοί άνθρωποι έχουν μέτριες δυσκολίες (ανασφάλεια, άγχος προσκόλλησης, χαμηλή ανοχή στη σύγκρουση, κακές δεξιότητες ορίων) και κάποιες δυάδες/σχέσεις ενεργοποιούν αυτές τις δυσκολίες σε βαθμό που γίνεται αφόρητος.

Το “μαζί” που γίνεται τοξικό: όταν η σχέση παράγει κάτι νέο

Όπως το ξίδι + οξυζενέ παράγουν κάτι διαφορετικό από τα συστατικά, έτσι και δύο άνθρωποι μπορεί να παράγουν μια δυναμική που κανείς από τους δύο δεν «κουβαλούσε» τόσο έντονα μόνος του. Μερικές κλασικές «μίξεις»:

1) Ο/η αποφεύγων + ο/η αγχώδης

Ο ένας αποσύρεται όταν πιέζεται, ο άλλος πιέζει όταν φοβάται.
Το αποτέλεσμα: ένας φαύλος κύκλος «όσο φεύγεις, σε κυνηγάω / όσο με κυνηγάς, φεύγω».

2) Ο/η “σωτήρας” + ο/η “πληγωμένος/η”

Η σχέση αρχίζει σαν αποστολή. Το «σε φτιάχνω» δίνει νόημα.
Το αποτέλεσμα: εξάρτηση, κρυφή υπεροχή του “σωτήρα”, αίσθηση χρέους στον “πληγωμένο”.

3) Ο/η υπερευαίσθητος + ο/η αδέξιος στην ενσυναίσθηση

Ο ένας πληγώνεται εύκολα, ο άλλος δεν πιάνει τον τόνο/μήνυμα.
Το αποτέλεσμα: ο ένας νιώθει αόρατος, ο άλλος νιώθει ότι «ό,τι κι αν πω είναι λάθος».

Κανένα από αυτά δεν απαιτεί «κακό άνθρωπο». Απαιτεί ασυμβατότητα και έλλειψη εργαλείων.

Αλλά υπάρχει και το πραγματικά επικίνδυνο

Το ότι ο όρος «τοξικός» υπερχρησιμοποιείται δεν σημαίνει ότι πρέπει να σχετικοποιούμε την κακοποίηση. Αν υπάρχει:

• φόβος,
• απειλές,
• έλεγχος/απομόνωση,
• καταναγκασμός,
• σωματική ή σεξουαλική βία,
• συστηματική οικονομική ή ψυχολογική κακοποίηση,

τότε δεν μιλάμε για «δύσκολη δυναμική», αλλά για κακοποιητική σχέση.

Και εδώ ένα κρίσιμο δεδομένο: η βία στις σχέσεις είναι δυστυχώς πολύ συχνότερη από όσο αντέχουμε να παραδεχτούμε κοινωνικά. Ο ΠΟΥ αναφέρει ότι σχεδόν 1 στις 3 γυναίκες παγκοσμίως έχει βιώσει σωματική ή/και σεξουαλική βία από σύντροφο ή σεξουαλική βία στη διάρκεια της ζωής της. Αυτό δεν σημαίνει ότι «1 στους 3 άντρες είναι τέρατα» (η στατιστική αφορά θύματα/εμπειρίες, όχι μοναδικούς δράστες), αλλά δείχνει ότι η συζήτηση για όρια, ασφάλεια και υποστήριξη δεν είναι πολυτέλεια.

Η “θεραπευτική γλώσσα” ως όπλο: όταν οι όροι γίνονται ρόπαλα

Η κουλτούρα του TikTok/Instagram έκανε κάτι χρήσιμο: έβαλε λέξεις σε εμπειρίες (gaslighting, love bombing, trauma bond). Όμως η υπεραπλούστευση έχει παρενέργειες. Η APA έχει επισημάνει ότι όροι όπως «gaslighting» συχνά χρησιμοποιούνται λάθος, χάνοντας την ακρίβεια και τη βαρύτητα που έχουν όταν περιγράφουν πραγματική χειριστικότητα και βλάβη. Και ο δημόσιος διάλογος (ακόμη και σε έγκυρα μέσα) έχει αναδείξει το ίδιο πρόβλημα: λέξεις-κλειδιά της ψυχολογίας μπαίνουν σε καθημερινά καβγαδάκια και βαφτίζουν «κακοποίηση» κάθε κακή στιγμή.  Όταν αυτό συμβαίνει, έχουμε δύο απώλειες:

Οι πραγματικά κακοποιημένοι άνθρωποι δυσκολεύονται να ακουστούν, γιατί οι λέξεις έχουν «ξεφτίσει».
Οι άνθρωποι που απλώς πόνεσαν χάνουν την ευκαιρία να καταλάβουν τη συμμετοχή τους στη δυναμική (όχι ως φταίξιμο, αλλά ως γνώση).

«Δεν έχεις τον μαγνήτη που πιστεύεις ότι έχεις»

Πολλοί άνθρωποι λένε: «Μόνο τοξικούς τραβάω». Μερικές φορές αυτό είναι μια μορφή αυτοκατηγορίας (“κάτι έχω πάνω μου”). Άλλες φορές είναι μια προσπάθεια να εξηγήσουμε την επανάληψη. Η πιο χρήσιμη ερώτηση δεν είναι «γιατί τραβάω τοξικούς;», αλλά:

Τι είναι αυτό που μου φαίνεται οικείο; 

• Η ένταση;
• Η απόσταση;
• Η ανάγκη να αποδείξω την αξία μου;
• Η αίσθηση ότι “αν προσπαθήσω λίγο ακόμα θα αλλάξει”;

Δεν είναι «μαγνήτης». Είναι σενάριο. Και τα σενάρια αλλάζουν όταν τα δεις χωρίς ντροπή.

Πρακτικός οδηγός: πώς ξεχωρίζουμε “τοξική δυναμική” από “τοξικό πρόσωπο”;

Δοκίμασε αυτά τα φίλτρα:

Υπάρχει διάθεση ανάληψης ευθύνης;
Στη δυναμική, και οι δύο (έστω αργά) μπορούν να πουν: «το βλέπω, το δουλεύω».
Στην κακοποίηση, υπάρχει άρνηση, αντιστροφή ενοχής, τιμωρία.

Όταν βάζεις όριο, τι συμβαίνει;
Υγιής δυσκολία: γκρίνια/αμηχανία αλλά σταδιακά προσαρμογή.
Επικίνδυνο μοτίβο: εκδίκηση, απειλές, γελοιοποίηση, απομόνωση.

Ο χρόνος σε κάνει καλύτερο ή μικρότερο;
Η “χημεία” μιας δύσκολης σχέσης μπορεί να κουράζει.
Η κακοποιητική σχέση σε συρρικνώνει: χάνεις φίλους, φωνή, αυτοεκτίμηση.

Υπάρχει φόβος;
Αν φοβάσαι αντίδραση, τιμωρία ή κλιμάκωση, αυτό είναι κόκκινη σημαία.
Ένα πιο ώριμο αφήγημα

Η ευθύνη δεν είναι πάντα ένα πρόσωπο. Συχνά είναι ένα σύστημα δύο. Και αυτό είναι δύσκολο, γιατί μας στερεί την εύκολη ανακούφιση του «έφταιγε ο άλλος».

Η πρόταση εδώ δεν είναι να “αθωώσουμε” κανέναν. Είναι να γίνουμε πιο ακριβείς:

Να λέμε κακοποίηση όταν υπάρχει κακοποίηση.
Να λέμε ασυμβατότητα/δυναμική όταν η σχέση παράγει τοξικό αποτέλεσμα χωρίς να χρειάζεται «τέρας».
Και να κρατάμε χώρο για το πιο θεραπευτικό ερώτημα: «Τι έμαθα για μένα μέσα σε αυτό;»
Γιατί το αντίθετο της τοξικότητας δεν είναι η τελειότητα. Είναι η επίγνωση, τα όρια και η ικανότητα να βλέπουμε τη σχέση ως χημεία, όχι ως δικαστήριο χαρακτήρων.

Αν πιστεύεις ότι έχεις «μαγνήτη για τοξικούς», τότε λογικά σε κάθε σχέση είσαι πάντα το θύμα. Αλλά αν όλοι οι άλλοι είναι το πρόβλημα, εσύ δεν χρειάζεται ποτέ να δεις τι επιλέγεις, τι ανέχεσαι ή γιατί μένεις. Και αυτό, όσο άδικο κι αν ακούγεται, μπορεί να σε βολέυει. 

Βιβλιογραφία 

Leichsenring, F., Fonagy, P., Heim, N., Kernberg, O. F., Leweke, F., Luyten, P., Salzer, S., Spitzer, C., & Steinert, C. (2024). Borderline personality disorder: a comprehensive review of diagnosis and clinical presentation, etiology, treatment, and current controversies. World psychiatry : official journal of the World Psychiatric Association (WPA), 23(1), 4–25. doi.org/10.1002/wps.21156  

Medaris, A. (2024). Seven of the most frequently misused psychological terms. Monitor on Psychology, 55(6). apa.org/monitor/2024/09/therapy-misspeak  

TIME (2023). Gaslighting, Narcissist, and More Psychology Terms You’re Misusing. time.com/6262891/psychology-terms-misused-gaslighting-toxic-narcissist/

Volkert, J., Gablonski, T. C., & Rabung, S. (2018). Prevalence of personality disorders in the general adult population in Western countries: systematic review and meta-analysis. The British journal of psychiatry : the journal of mental science, 213(6), 709–715. doi.org/10.1192/bjp.2018.202

WHO (2025). Lifetime toll: 840 million women faced partner or sexual violence. hwho.int/news/item/19-11-2025-lifetime-toll--840-million-women-faced-partner-or-sexual-violence

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...