Τελειώνουν Τα Παράπονα; Ή Απλώς Σταματάμε να Ακούμε;

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Λίγα πράγματα θεωρούνται τόσο απωθητικά όσο ο «χρόνιος γκρινιάρης». Κανείς δεν θέλει να του μοιάσει, κανείς δεν τον επιλέγει συνειδητά για παρέα. Κι όμως, αν παρατηρήσουμε προσεκτικά την καθημερινή ζωή, θα δούμε ότι όλοι παραπονιόμαστε. Συχνά, με ευκολία και με εντυπωσιακή δεξιότητα. 

Αν το παράπονο ήταν απλώς ένα ελάττωμα χαρακτήρα, θα είχε εκλείψει.

Αντίθετα, όχι μόνο επιμένει, αλλά εξελίσσεται. Από το μουρμουρητό της κουζίνας, στις αξιολογήσεις στο διαδίκτυο, στα σχόλια κάτω από ειδήσεις, στα πάνελ και στις συλλογικές αγανακτήσεις. Αυτό σημαίνει κάτι απλό αλλά και σημαντικό εξίσου...το παράπονο εξυπηρετεί σκοπούς.

Σε αυτό το πλαίσιο γεννιέται μια ιδιαίτερη μορφή χρόνιας δυσαρέσκειας, η μόνιμη γκρίνια, αυτό που ο Eberleαποκαλεί «γεροντογκρίνια». Ένας τρόπος να βλέπεις τον κόσμο ως εχθρικό, επικίνδυνο, σε παρακμή. Όμως το φαινόμενο δεν αφορά μόνο τους ηλικιωμένους. Το παράπονο διαπερνά όλες τις ηλικίες, όλους τους ρόλους και όλα τα κοινωνικά συστήματα. 

Κι εδώ γεννιέται το κρίσιμο ερώτημα, αν το παράπονο είναι τόσο δυσάρεστο, γιατί είναι τόσο καθολικό; 

Όταν η γκρίνια γίνεται τρόπος θέασης του κόσμου

Ο Scott Eberle περιγράφει ένα μοτίβο που αξίζει να προσέξουμε. Τη συνεχή έκθεση σε αφηγήσεις απειλής (ειδικά μέσω των ΜΜΕ), που ακολουθείται από μια σύντομη συναισθηματική εκτόνωση και μετά από νέα απειλή. Ο κύκλος αυτός δεν οδηγεί σε δράση αλλά σε μαθημένη αδυναμία. Οι άνθρωποι αρχίζουν να νιώθουν εκτεθειμένοι, ανίσχυροι, θυματοποιημένοι και τελικά απομονωμένοι. 

Σε αυτό το έδαφος, το παράπονο παύει να είναι απλώς επικοινωνία και γίνεται κοσμοαντίληψη. Ο κόσμος βιώνεται ως εχθρικός, παρακμιακός, επικίνδυνος. Η χαρά μοιάζει αφέλεια και η ελπίδα σχεδόν ανευθυνότητα. Δεν έχουμε πια μεμονωμένα παράπονα, έχουμε μια μόνιμη αφήγηση καταστροφής. 

Το παράπονο δεν είναι τυχαίο, είναι στρατηγικό

Παρά την επικρατούσα αντίληψη ότι πρόκειται για μια αυθόρμητη συναισθηματική εκτόνωση, το παράπονο είναι συχνά μια αξιοσημείωτα υπολογισμένη μορφή επικοινωνίας. Οι περισσότεροι άνθρωποι παραπονιούνται όχι για όσα μπορούν να αλλάξουν, αλλά για όσα νιώθουν ότι δεν ελέγχουν. Τον καιρό, τις τιμές, την κυβέρνηση, τους άλλους οδηγούς, τις συμπεριφορές τρίτων, το σώμα που πονάει, το άγχος που επιμένει. Το παράπονο είναι μια ασφαλής στρατηγική. Δεν απαιτεί ρίσκο, δεν προκαλεί άμεση σύγκρουση, δεν προϋποθέτει δράση. Είναι εκτόνωση χωρίς συνέπειες. 

Σε συστημικό επίπεδο, το παράπονο εμφανίζεται εντονότερα εκεί όπου υπάρχει ανισορροπία ισχύος. Τα παιδιά παραπονιούνται για τους γονείς, οι εργαζόμενοι για τα αφεντικά, οι ηλικιωμένοι για τα ιδρύματα, οι πολίτες για την εξουσία. Σπάνια όμως το παράπονο απευθύνεται άμεσα στον «υπεύθυνο». Συνήθως εκφράζεται πλάγια, σε «ασφαλή» ακροατήρια ίσης θέσης. Είναι μια μορφή κοινωνικής συνενοχής, «εσύ με καταλαβαίνεις, άρα υπάρχω». 

Αντί να ασκήσουμε ανοιχτή κριτική ή να αναλάβουμε δράση που κοστίζει, επιλέγουμε το παράπονο. Είναι κοινωνικά ανεκτό, χαμηλού ρίσκου και συναισθηματικά αποσυμπιεστικό. Με άλλα λόγια, είναι έξυπνο. 

Το παράπονο ως καθρέφτης ισχύος

Οι άνθρωποι χαμηλότερης θέσης παραπονιούνται περισσότερο. Όχι επειδή είναι πιο αρνητικοί, αλλά επειδή έχουν λιγότερα μέσα επιρροής.

Τα παιδιά στο πίσω κάθισμα, οι εργαζόμενοι, οι τρόφιμοι ιδρυμάτων, οι ηλικιωμένοι, οι φοιτητές, όλοι αναπτύσσουν έμμεσους τρόπους δυσαρέσκειας. Ακόμα και οι ισχυροί παραπονιούνται, αλλά επιλεκτικά. Όταν ένα αφεντικό γκρινιάζει στους υφισταμένους του, στην ουσία παραδέχεται ότι δεν μπορεί να επιβάλει αλλαγή. Γι’ αυτό το παράπονο «προς τα κάτω» είναι επικίνδυνο, αποκαλύπτει ρωγμές στην εξουσία. 

Το παράπονο δεν είναι ένα πράγμα 

Το παράπονο δεν είναι μονοδιάστατο. Είναι μια πολυ-λειτουργική πράξη. Το κρίσιμο λάθος είναι να αντιμετωπίζουμε όλα τα παράπονα ως το ίδιο. Στην πραγματικότητα, το παράπονο επιτελεί διαφορετικές λειτουργίες μέσα στα συστήματα σχέσεων.

1. Το παράπονο ως τελετουργία ταυτότητας 

Όταν κάποιος επαναλαμβάνει τα ίδια παράπονα ξανά και ξανά, δεν προσπαθεί να αλλάξει κάτι. Επιβεβαιώνει την ταυτότητά του. Δηλώνει «ποιος είμαι» και «τι απορρίπτω». Είναι μια μορφή ύπαρξης μέσα από την αντίσταση. Δεν οδηγεί σε αλλαγή, αλλά προσφέρει συνοχή. Οι επαναλαμβανόμενες γκρίνιες δεν ζητούν λύση. Δηλώνουν συνέπεια: «Αυτός είμαι. Αυτό δεν αποδέχομαι.» Είναι μικρές, καθημερινές πράξεις αντίστασης απέναντι σε έναν κόσμο που δεν αλλάζει. 

2. Το παράπονο ως παιχνίδι 

Το πείραγμα, η υπερβολή, η σατιρική γκρίνια. Εδώ το παράπονο γίνεται κοινωνικό παιχνίδι, παράγει γέλιο, ενέργεια, συμμαχίες. Δεν είναι παθητικό, είναι δημιουργικό. Ανατρέπει ιεραρχίες, γελοιοποιεί αυθεντίες, φέρνει εγγύτητα. Οι ακροατές συμμετέχουν, προσθέτουν, κλιμακώνουν. Οι αυθεντίες γελοιοποιούνται. Η ομάδα δένεται. Δεν πρόκειται για αρνητικότητα, πρόκειται για συλλογική ζωτικότητα. 

3. Το παράπονο ως εργασία 

Στις στενές σχέσεις, η γκρίνια συχνά είναι απόπειρα αλλαγής. Είναι άβολη, ενοχλητική, αλλά λειτουργική. Κάτι χρειάζεται διόρθωση. Αν αφαιρέσουμε αυτό το είδος παραπόνου, αφαιρούμε και ένα βασικό εργαλείο διαπραγμάτευσης. Είναι επίμονο, ενοχλητικό, δυσάρεστο, ακριβώς γιατί πρέπει να είναι. Κινεί διαδικασίες όταν η ευγένεια αποτυγχάνει. 

4. Κοινωνική σύνδεση 

Πολλά παράπονα δεν είναι παράπονα, είναι προσφορές σύνδεσης. «Είμαι κουρασμένος», «δεν είμαι καλά σήμερα». Η σωστή απάντηση δεν είναι συμβουλή, αλλά αναγνώριση. Μοιράζομαι αδυναμία, κόπωση, αποτυχία. Δεν ζητώ λύση, ζητώ να ακουστώ. Η κατάλληλη λοιπόν απάντηση δεν είναι συμβουλή, αλλά παρουσία. 

Επικοινωνούμε για τρεις λόγους 

Αν δούμε το παράπονο μέσα από τη γενικότερη λειτουργία της επικοινωνίας, τα πράγματα ξεκαθαρίζουν. Μιλάμε για να μεταδώσουμε πληροφορία, να συνδεθούμε και να ενισχύσουμε το εγώ μας. Το παράπονο συχνά υπηρετεί και τα τρία, ιδίως το τρίτο. Κρίνοντας άλλους, αισθανόμαστε εξυπνότεροι, ηθικότεροι, «ανώτεροι». Αυτή η καθοδική σύγκριση είναι ανθρώπινη, εξελικτικά  αναμενόμενη και δυστυχώς ευχάριστη. Γι’ αυτό και επιμένει. 

Το πρόβλημα δεν είναι η αρνητικότητα, είναι η ακινησία

Έχουμε μάθει να δαιμονοποιούμε την αρνητικότητα και να εξιδανικεύουμε τη θετική σκέψη. Όμως η αρνητικότητα, όταν χρησιμοποιείται σωστά, είναι εξαιρετικά χρήσιμη. Μας δείχνει τι δεν λειτουργεί. Το πρόβλημα ξεκινά όταν το παράπονο γίνεται τελικός προορισμός αντί για αφετηρία. 

Εδώ μπαίνει μια ισχυρή συστημική τεχνική: η μέθοδος της αντιστροφής. Αντί να ρωτάμε «πώς θα πετύχουμε;», ρωτάμε «πώς θα αποτύχουμε σίγουρα;». Οι άνθρωποι είναι πολύ καλύτεροι στο να εντοπίζουν αποτυχίες παρά επιτυχίες. Όταν αντιστρέψουμε συνειδητά τα αρνητικά σε θετικά βήματα, μετατρέπουμε το παράπονο σε σχέδιο δράσης. 

Η μέθοδος αυτή δεν είναι θεωρητική. Χρησιμοποιείται στην αεροπλοΐα, στη βιομηχανική ασφάλεια, στον αστικό σχεδιασμό. Ξεκινά από το «τι πάει στραβά» για να χτίσει το «τι χρειάζεται να αλλάξει».

Πότε το παράπονο γίνεται τοξικό;

Όταν επαναλαμβάνεται χωρίς πρόθεση αλλαγής, όταν ενισχύει μόνο το εγώ μέσω καθοδικής σύγκρισης, όταν απομονώνει αντί να συνδέει, όταν γίνεται βασικός τρόπος ταυτότητας. Κανείς δεν θέλει να βρίσκεται δίπλα σε έναν άνθρωπο που δεν κάνει τίποτα άλλο από το να παραπονιέται. Όχι γιατί το παράπονο είναι κακό, αλλά γιατί η μονοφωνία κουράζει κάθε σύστημα. 

Τελική σκέψη - Ισορροπία 

Δεν υπάρχει ζωή χωρίς παράπονο. Υπάρχει μόνο ζωή χωρίς κατανόηση του παραπόνου. Το ζητούμενο δεν είναι να σταματήσουμε να παραπονιόμαστε. Αυτό είναι και ανέφικτο και ανθυγιεινό. Το ζητούμενο είναι επίγνωση σκοπού. 

Το ερώτημα δεν είναι αν θα γκρινιάζουμε, αλλά τι ρόλο παίζει η γκρίνια μας στο σύστημα των σχέσεων μας. Μας φέρνει πιο κοντά ή μας παγώνει; Μας δίνει φωνή ή μας εγκλωβίζει; Δηλώνει παρουσία ή αντικαθιστά τη ζωή; 

Το παράπονο δεν είναι αδυναμία. Είναι μήνυμα, στρατηγική και κοινωνική πράξη και όταν χρησιμοποιείται συνειδητά, γίνεται εργαλείο επαφής, κατανόησης και εξέλιξης. Όταν όμως χρησιμοποιείται ασυνείδητα, γίνεται θόρυβος....και όπως κάθε ισχυρό εργαλείο, θέλει επίγνωση, όχι σιωπή. 

Ίσως τελικά το πρόβλημα δεν είναι ότι παραπονιόμαστε τόσο πολύ. Ίσως είναι ότι δεν ξέρουμε τι να κάνουμε μετά. 

Πηγές:

Baumeister, R. F., Bratslavsky, E., Finkenauer, C., & Vohs, K. D. (2001). Bad is stronger than good. Review of General Psychology, 5(4), 323–370. doi.org/10.1037/1089-2680.5.4.323

Bohner, G., Bless, H., Schwarz, N., & Strack, F. (1988). What triggers causal attributions? The impact of valence and surprise. European Journal of Social Psychology, 18(4), 335–345. doi.org/10.1002/ejsp.2420180404

Eberle, S. G. (2014). The elements of play: Toward a philosophy and a definition of play. American journal of play, 6(2), 214-233. 

Gerbner, G., Gross, L., Morgan, M., & Signorielli, N. (1986). Living with television: The dynamics of the cultivation process. In J. Bryant & D. Zillmann (Eds.), Perspectives on media effects (pp. 17–40). Lawrence Erlbaum Associates.

Häusser, J. A., & Mojzisch, A. (2017). The social costs of complaining. Journal of Applied Social Psychology, 47(6), 301–315. doi.org/10.1111/jasp.12438

Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.

Kowalski, R. M. (1996). Complaints and complaining: Functions, antecedents, and consequences. Psychological Bulletin, 119(2), 179–196. doi.org/10.1037/0033-2909.119.2.179

Peterson, C., Maier, S. F., & Seligman, M. E. P. (1993). Learned helplessness: A theory for the age of personal control.Oxford University Press.

Rogers, C. R. (1995). On becoming a person: A therapist's view of psychotherapy. Houghton Mifflin Harcourt.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...