Το Παράδοξο της Ανθρώπινης Αλλαγής

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Υπάρχουν στιγμές στη ζωή όπου νιώθουμε καθαρά ότι κάτι πρέπει να αλλάξει. Μπορεί να είναι μια σχέση που έχει χάσει το νόημά της, ένας επαγγελματικός δρόμος που έχει γίνει στενός, μια συνήθεια που μας κρατά σε κύκλους εξάντλησης ή μια εσωτερική κατάσταση που δεν αντέχουμε πια.

Κι όμως, παρά την ειλικρινή επιθυμία για κάτι διαφορετικό, συχνά παραμένουμε ακίνητοι. Σαν να μας κρατά μια αόρατη δύναμη δεμένους με το γνώριμο, ακόμη κι όταν αυτό μάς φθείρει.

Η αντίσταση στην αλλαγή είναι μια από τις πιο κοινές και ταυτόχρονα λιγότερο κατανοημένες εμπειρίες του ανθρώπου. Δεν εκδηλώνεται πάντοτε ως ρητή άρνηση, ούτε με θεαματικούς τρόπους. Δεν εμφανίζεται ως ένα σαφές «δεν θέλω» ή «δεν μπορώ».

Πιο συχνά εμφανίζεται με διακριτικούς, ήπιους ή «ύπουλους» τρόπους: μια ακινησία πριν από το πρώτο βήμα, μια συνεχής αναβολή που ντύνεται με λογικές δικαιολογίες, μια υπερένταση που μας κάνει να εστιάζουμε σε όλα όσα μπορεί να πάνε στραβά, μια ανάγκη για απόλυτο έλεγχο, μια σωματική κόπωση που μας καθηλώνει ή μια ασαφής αίσθηση φόβου.

Κάποιες φορές, η αντίσταση εμφανίζεται ως προσκόλληση σε αυτό που γνωρίζουμε, ακόμη κι αν βαθιά μέσα μας ξέρουμε ότι δεν μας εξυπηρετεί πλέον.

Σε πιο έντονες και παρατεταμένες συνθήκες, αυτή η εσωτερική ακινησία μπορεί να πάρει τη μορφή μιας βαθιάς ψυχικής επιβράδυνσης, όπως συμβαίνει συχνά στην κατάθλιψη, όπου το άτομο βιώνει απώλεια ζωτικότητας, στενότητα προοπτικής και δυσκολία να κινηθεί προς το μέλλον (Beck et al., 1979· Fuchs, 2013).

Στο πλαίσιο αυτό, η δυσκολία μπροστά στην αλλαγή δεν είναι ένδειξη αδυναμίας αλλά έκφραση μιας υπαρξιακής εξάντλησης που στενεύει τον βιωμένο ορίζοντα. Όλες αυτές οι μορφές εκφράζουν το γεγονός ότι η αλλαγή δεν αγγίζει μόνο το περιβάλλον μας, αλλά την ίδια μας την ύπαρξη.

Στη σύγχρονη εποχή, η δυσκολία αυτή γίνεται ακόμη πιο περίπλοκη. Ζούμε σε έναν κόσμο που αλλάζει ταχύτατα και απαιτεί από εμάς συνεχή προσαρμογή.

Οι τεχνολογικές εξελίξεις δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου η αλλαγή δεν είναι επιλογή αλλά επιταγή. Μας ζητείται να είμαστε διαρκώς ευέλικτοι, παραγωγικοί, προσαρμοστικοί. Αυτός ο ρυθμός, όμως, συχνά ξεπερνά τον εσωτερικό-ψυχικό ρυθμό. Έτσι, μπορεί να επιθυμούμε την αλλαγή, αλλά να μην προλαβαίνουμε να ωριμάσουμε εσωτερικά για να τη φέρουμε.

Ταυτόχρονα, η σύγχρονη κουλτούρα της αυτοβελτίωσης προβάλλει την αλλαγή σαν καθήκον (Nehring, 2024). Μας ενθαρρύνει, αν όχι μας επιβάλλει, να γίνουμε «καλύτερες εκδοχές» του εαυτού μας, συχνά σε υπερβολικό βαθμό. Η αλλαγή χάνει τον προσωπικό της χαρακτήρα και γίνεται ένα ακόμη «πρέπει». Και όταν η αλλαγή βιώνεται ως υποχρέωση, ο φόβος της αποτυχίας γίνεται ακόμη πιο έντονος. Δεν φοβόμαστε μόνο το άγνωστο· φοβόμαστε ότι δεν θα ανταποκριθούμε σε ένα ιδανικό που μας ξεπερνά. Η αντίσταση, σε αυτή την περίπτωση, είναι τρόπος προστασίας από τις υπερβολικές απαιτήσεις μιας κουλτούρας που συχνά ξεχνά την ανθρώπινη διάσταση της ύπαρξης.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, ο άνθρωπος βρίσκεται ανάμεσα στην ανάγκη για σταθερότητα και την εξωτερική πίεση για συνεχή εξέλιξη.

Το χάσμα ανάμεσα στον ρυθμό του κόσμου και τον ρυθμό της ψυχής γεννά άγχος, αμφιθυμία και ακινησία – την παράδοξη κατάσταση όπου επιθυμούμε να κινηθούμε και ταυτόχρονα φοβόμαστε ότι η κίνηση αυτή μπορεί να μας βλάψει.

Το βάθος αυτής της εμπειρίας έχει περιγραφεί σταθερά στη φιλοσοφία της ύπαρξης. Το άγχος μπροστά στα πολλαπλά ενδεχόμενα που ανοίγει η ελευθερία (Kierkegaard, 2006) μπορεί να δημιουργήσει μια εσωτερική «ζάλη», καθώς κάθε επιλογή συνεπάγεται την εγκατάλειψη άλλων δυνατοτήτων. Η αλλαγή δηλαδή μάς φέρνει αντιμέτωπους με το άπειρο των ενδεχομένων: με αυτό που μπορούμε να γίνουμε αλλά και με όσα ενδέχεται να χάσουμε. Η αλλαγή δεν προσφέρει μόνο ευκαιρία αλλά και απώλεια — και αυτή η απώλεια, ακόμη και δημιουργική, γεννά φόβο.

Παράλληλα, η μετάβαση από έναν τρόπο ύπαρξης σε έναν άλλον προϋποθέτει θάρρος: την ικανότητα να σταθούμε μέσα στην αβεβαιότητα (May, 1996). Το θάρρος εδώ περιγράφει την εσωτερική δύναμη να σταθούμε αντιμέτωποι με το κενό ανάμεσα σε αυτό που αφήνουμε και σε αυτό που ακόμη δεν υπάρχει. Δεν είναι απουσία φόβου, αλλά ικανότητα να τον αναγνωρίσουμε και να τον αντέξουμε. Όταν είμαστε ψυχικά ή υπαρξιακά εξαντλημένοι, η ικανότητα αυτή μειώνεται και η αλλαγή μοιάζει δυσανάλογη με τις διαθέσιμες εσωτερικές δυνάμεις.

Ταυτόχρονα, η συνάντηση με την αλλαγή μας τοποθετεί απέναντι στην περατότητά μας (Heidegger, 2005). Η συνειδητοποίηση ότι τίποτε δεν είναι σταθερό μπορεί να ανοίξει δρόμους αλλά μπορεί επίσης να παραλύσει. Κι ενώ ο άνθρωπος είναι προσανατολισμένος προς το μέλλον, υπάρχουν περίοδοι όπου το μέλλον φαίνεται θολό και τότε, η αλλαγή βιώνεται όχι ως άνοιγμα αλλά ως κίνδυνος. Αυτή η συνάντηση με την περατότητα συχνά γεννά το υπαρξιακό άγχος που παγώνει την αλλαγή.

Η αλλαγή είναι επίσης μια ενσώματη εμπειρία. Το σώμα συχνά αντιδρά πριν από τον νου: μια αίσθηση βάρους, ένα σφίξιμο, δυσκολία στην αναπνοή ή μια ξαφνική έλλειψη ενέργειας. Αυτές οι αντιδράσεις εκφράζουν έναν προ-λογικό τρόπο αυτοπροστασίας από ό,τι βιώνεται ως απειλή για τη συνοχή μας (Merleau-Ponty, 2018).

Την ίδια στιγμή, η αλλαγή είναι σχεσιακή. Δεν αλλάζουμε σε κενό· αλλάζουμε στο πλαίσιο των σχέσεων (Levinas, 2009). Η έκθεση ενός νέου εαυτού μπορεί να μοιάζει επικίνδυνη, ιδίως όταν η σχέση με τον Άλλο κουβαλά τραύματα ή αβεβαιότητα. Η αλλαγή επηρεάζει και τους άλλους γύρω μας, και αυτή η σχεσιακή επίδραση συχνά επιβαρύνει ακόμη περισσότερο την εσωτερική μας διαδικασία.

Όσα περιγράφουν οι υπαρξιακοί στοχαστές βρίσκουν επιβεβαίωση στη σύγχρονη ψυχολογική έρευνα.

Γιατί λοιπόν η αλλαγή πυροδοτεί τόσο ισχυρή αντίσταση;

Σύγχρονες έρευνες φωτίζουν αυτό το φαινόμενο, αναδεικνύοντας ότι στο επίκεντρο δεν βρίσκεται κάποιο έλλειμμα λογικής αλλά οι συναισθηματικοί και σχεσιακοί παράγοντες που συνδέονται με τη σταθερότητα και την ταυτότητα του ατόμου (Martins, Silva, & Oliveira, 2023).

Όταν κάτι αλλάζει, ακόμη κι αν μας ωφελεί, συχνά βιώνουμε μια βαθιά ανασφάλεια: φοβόμαστε ότι θα απομακρυνθούμε από ό,τι μας καθιστά συνεκτικούς ή ότι ο νέος δρόμος μπορεί να μας εκθέσει σε κριτική, αποδοκιμασία ή αποτυχία. Η αλλαγή ανοίγει ερωτήματα που αγγίζουν τον πυρήνα του εαυτού: «Αν αλλάξω, ποιος θα είμαι; Θα με αναγνωρίζουν οι άλλοι; Θα αναγνωρίζω τον εαυτό μου;».

Η αλλαγή, ακόμη κι όταν είναι επιθυμητή, δημιουργεί μια ρωγμή στη συνέχεια του εαυτού. Μας ζητά να αφήσουμε πίσω όχι μόνο καταστάσεις αλλά και ταυτότητες, ρόλους, συνήθειες και τρόπους σκέψης που κάποτε μας προστάτευσαν και μας έδωσαν προβλεψιμότητα. Ακόμη κι αν σήμερα μας περιορίζουν, παραμένουν κομμάτια του εαυτού μας και της ιστορίας μας. Βέβαια, υπάρχουν διαφορές μεταξύ των ανθρώπων: χαρακτηριστικά όπως η ανάγκη για ρουτίνα και η γνωστική ακαμψία κάνουν την αλλαγή πιο πιθανό να βιωθεί ως απειλή (Oreg, 2003).

Ωστόσο, κάθε αλλαγή προϋποθέτει έναν αποχωρισμό. Ακόμη και μια θετική μετακίνηση απαιτεί ένα είδος πένθους για όσα αφήνονται πίσω. Η ανθρώπινη ψυχή δεν αποχωρίζεται εύκολα το γνώριμο· και αυτή η δυσκολία δεν είναι ψεγάδι αλλά τρόπος διατήρησης συνοχής απέναντι σε βιώματα δύσκολα να αντέξει (Gouveia et al., 2012).

Εξίσου σημαντικό όμως είναι το κοινωνικό και σχεσιακό πλαίσιο. Η αλλαγή γίνεται εφικτή όταν υπάρχει περιβάλλον εμπιστοσύνης και κατανόησης. Αντίθετα, όταν κυριαρχεί ο φόβος αξιολόγησης ή απόρριψης, η αλλαγή βιώνεται ως απειλή όχι μόνο για την ταυτότητα αλλά και για τη σχέση.

Επομένως, φαίνεται πως η αντίσταση στην αλλαγή οφείλεται στην ανάγκη για ψυχική συνοχή και σχεσιακή ασφάλεια. Έτσι, ο άνθρωπος χρειάζεται ψυχικό χώρο και συναισθηματική ασφάλεια για να προχωρήσει.

Αυτές οι διεργασίες συνδέονται με την ανθρωπιστική θεώρηση της αλλαγής και την Προσωποκεντρική προσέγγιση, η οποία υποστηρίζει ότι η ουσιαστική μετακίνηση γίνεται δυνατή μόνο όταν δεν απειλείται η αίσθηση του αυθεντικού εαυτού (Rogers, 2001). Όταν ζούμε κυρίως μέσα από τις προσδοκίες των άλλων, η αλλαγή φαίνεται επικίνδυνη: όχι επειδή είναι δύσκολη, αλλά επειδή φοβόμαστε ότι θα αποκαλύψει έναν εαυτό που δεν έχουμε ακόμη αποδεχθεί.

Η ψυχοθεραπεία λοιπόν δημιουργεί έναν χώρο όπου η αντίσταση μπορεί να γίνει κατανοητή χωρίς να κριθεί. Εκεί, η επιθυμία μπορεί να ξαναβρεί τη δύναμή της και ο φόβος να αναγνωριστεί. Η αλλαγή δεν αποτελεί στόχο που επιβάλλεται απ’ έξω· αναδύεται φυσικά όταν το άτομο νιώσει ότι έχει το εσωτερικό και σχεσιακό έδαφος για να μετακινηθεί χωρίς να κινδυνεύσει η συνέχειά του (Rogers, 1991).

Ο φόβος της αλλαγής δεν είναι ένα εμπόδιο προς εξάλειψη, αλλά ένα μήνυμα προς κατανόηση. Είναι μια υπενθύμιση ότι η ύπαρξη είναι εύθραυστη, σχεσιακή, χρονική και ενσώματη.

Όταν τον αντιμετωπίζουμε με σεβασμό αντί με βιασύνη, ανοίγει ο δρόμος για αλλαγές ουσιαστικές και εφικτές. Αλλάζουμε με μικρές μετατοπίσεις στο βίωμα, μικρές επαναλήψεις στην κατανόηση, στιγμές σχέσης που συσσωρεύονται (Stern, 2004).

Η αλλαγή λοιπόν δεν είναι άλμα, αλλά διαδρομή. Είναι μια μικρή μετατόπιση, μια εσωτερική συμφιλίωση. Όταν η κίνηση αυτή γίνεται με ρυθμό που ταιριάζει στην ψυχή, τότε μπορεί να γίνει και εμπειρία ελευθερίας.

Βιβλιογραφία

Beck, A. T., Rush, A. J., Shaw, B. F., & Emery, G. (1979). Cognitive therapy of depression. Guilford Press.

Fuchs, T. (2013). Depression, intercorporeality, and interaffectivity. Journal of Consciousness Studies, 20(7–8), 219–238.

Gouveia, J. P., Carvalho, S. A., Campos, D., Ferreira, C., & Palmeira, L. (2012). Experiential avoidance in clinical and non-clinical samples: A systematic review. Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment, 34(4), 469–478.

Heidegger, M. (2005). Είναι και Χρόνος (Γ. Τζαβάρας, Μετ.). Δωδώνη.

Kierkegaard, S. (2006). Η Έννοια της Αγωνίας (Π. Καλαμαράς, Μετ.). Εκδόσεις Δωδώνη.

Levinas, E. (2009). Ολότητα και Άπειρο (Δ. Βασιλειάδης, Μετ.). Νήσος.

Martins, A., Silva, R., & Oliveira, P. (2023). Psychological determinants of resistance to change: A systematic review. Journal of Change Management, 23(2), 145–167.

May, R. (1996). Αγάπη και Θέληση (Σ. Παπαγιαννίδη, Μετ.). Ιδεοκράτορας.

May, R. (2001). Το Νόημα του Άγχους (Ι. Παπαδημητρίου, Μετ.). Καστανιώτη.

Merleau-Ponty, M. (2018). Η Φαινομενολογία της Αντίληψης (Κ. Παπαγιώργης, Μετ.). Ζήτρος.

Nehring, D. (2024). A re-appraisal of therapeutic culture in a time of crisis. European Journal of Cultural Studies.

Oreg, S. (2003). Resistance to change: Developing an individual differences measure. Journal of Applied Psychology, 88(4), 680–693.

Oreg, S., Nevo, O., Metzer, H., Leder, N., & Castro, D. (2008). Dispositional resistance to change and personal values: The role of individual differences in reactions to organizational change. Journal of Applied Psychology, 93(3), 935–944.

Rogers, C. R. (1991). Το Γίγνεσθαι του Προσώπου (Δ. Καραγιάννη, Μετ.). Καστανιώτη.

Rogers, C. R. (2001). Ένας Τρόπος να Υπάρχουμε (Μ. Παπακωνσταντίνου, Μετ.). Καστανιώτη.

Stern, D. N. (2004). The present moment in psychotherapy and everyday life. W. W. Norton.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Κοσσυβάκη Ναταλία Γεωργία - Ψυχολόγος

Ψυχολόγος - Ψυχοθεραπεύτρια στην περιοχή της Κηφισιάς, Επιστημονικά υπεύθυνη του Κέντρου Συμβουλευτικής και Ψυχοθεραπείας «Μετασκέψις"

2106124350

Δείτε όλα τα άρθρα Σελίδα ειδικού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...