Η άμμος του χρόνου: η ζωή που μετριέται σε βάρδιες

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Ο χρόνος που αντί να μετριέται σε μήνες, μετριέται σε βάρδιες.
Υπάρχουν επαγγέλματα που κουράζουν το σώμα και το πνεύμα και υπάρχουν επαγγέλματα που, σιωπηλά και αργά, αλλάζουν κάτι βαθύτερο: τον τρόπο που ένας άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον χρόνο.

Μέσα από την σχέση με τον χρόνο αποκτά μια οπτική για την σχέση του με τους άλλους και τελικά ένα κομμάτι του ίδιου του εαυτού του.

Για όσους δεν έχουν ζήσει την ζωή στη θάλασσα, υπάρχει συχνά μια εικόνα σχεδόν κινηματογραφική που περιλαμβάνει ταξίδια σε νέα λιμάνια, ανοιχτό ορίζοντα και ελευθερία. Πίσω από τον ανοιχτό ορίζοντα όμως υπάρχει μια πραγματικότητα μη ορατή. Μια καθημερινότητα που εκτυλίσσεται στους ίδιους διαδρόμους, πίσω από τις ίδιες πόρτες, τις ίδιες ώρες, με τις ίδιες φωνές να ακούγονται, με τις ίδιες κινήσεις να επαναλαμβάνονται ξανά και ξανά.

Ο χρόνος στο πλοίο πολλές φορές δεν μετριέται σε εβδομάδες ή μήνες, αλλά μετριέται σε βάρδιες, σε ελλιμενισμό και απόπλου και μέρες μέχρι την αποβίβαση.Και όταν ο χρόνος αρχίζει να μετριέται μόνο έτσι, αλλάζει και κάτι άλλο μαζί του. Αλλάζει ο άνθρωπος. 

Ο εγκλεισμός που γενικεύτηκε 

Θυμάμαι πριν πολλά χρόνια όταν είχε προβληθεί το πρώτο Big Brother. Αυτό που με είχε σοκάρει περισσότερο και από τις κάμερες παρακολούθησης ήταν ένα δευτερεύον ερέθισμα, κάτι που για έναν τηλεθεατή μπορεί εύκολα να διαφύγει της προσοχής και δεν ήταν άλλο από την ιδέα του εγκλεισμού. Οι ίδιοι άνθρωποι, οι ίδιοι χώροι, η ίδια καθημερινότητα, χωρίς πραγματική δυνατότητα να απομακρυνθείς για λίγο όταν το χρειαστείς, παρά μόνο αν αποχωρήσεις οριστικά.

Μου είχε προκαλέσει δυσφορία. Κι όμως, χρόνια αργότερα, έγινε πιο ξεκάθαρο ότι για πολλούς ανθρώπους αυτό δεν είναι τηλεοπτικό πείραμα αλλά η καθημερινότητά τους. Η διαφορά είναι ότι εδώ δεν υπάρχει παιχνίδι.Υπάρχει δουλειά, ευθύνη, κόπωση και συχνά, κίνδυνος. Υπάρχει ένας άνθρωπος που συνεχίζει να λειτουργεί σύμφωνα με τους κανόνες ενώ η ζωή μοιάζει να συμβαίνει κάπου αλλού. Πολλά χρόνια αργότερα, εκατομμύρια άνθρωποι σε όλον τον κόσμο βιώσαμε το αδιανόητο που δεν ήταν άλλο από το να παραμείνουμε έγκλειστοι στο σπίτι μας για μεγάλο χρονικό διάστημα υπό την απειλή ενός επικίνδυνου ιού. Για πρώτη φορά μετά από πολλές δεκαετίες, ολόκληρος ο πλανήτης απέκτησε μια μικρή γεύση από τον περιορισμό της ελευθερίας κινήσεων.

Ζούσαμε και δουλεύαμε από το σπίτι και όλες οι δραστηριότητές μας περιορίστηκαν μέσα σε αυτό, με λίγα μόνο περιθώρια απομάκρυνσης και σε μόνο σε κοντινές αποστάσεις. Η κοινωνική απομόνωση και ο περιορισμός των μετακινήσεων για πολλούς μεταφράστηκε ως απώλεια ελέγχου και γέννησε με την σειρά του συμπτώματα όπως άγχος, διαταραχές ύπνου, ευερεθιστότητα αλλά και, σε κάποιες περιπτώσεις, μια αίσθηση ότι οι μέρες συγχωνεύονται.

Για τους περισσότερους ήταν μια προσωρινή εμπειρία. Για πολλούς ναυτικούς όμως η πανδημία δεν δημιούργησε τον εγκλεισμό, τον επέκτεινε. Ενώ οι περισσότεροι μετρούσαν τις εβδομάδες μέχρι να λήξει το lockdown, χιλιάδες ναυτικοί σε όλον τον κόσμο συνέχιζαν να βρίσκονται στην θάλασσα με άγνωστη ημερομηνία επαναπατρισμού.

Συμβάσεις παρατάθηκαν, αλλαγές πληρωμάτων ακυρώθηκαν και ο χρόνος που έτσι κι αλλιώς έμοιαζε να έχει σταματήσει, επιμηκύνθηκε ακόμα περισσότερο καθώς οι μέρες που είχαν ήδη αρχίσει να μοιάζουν μεταξύ τους έγιναν ακόμα περισσότερες. Η αβεβαιότητα για το πότε θα τελειώσει η σύμβαση μετατράπηκε σε αβεβαιότητα για το πότε θα επιτραπεί η επιστροφή τους στο σπίτι, ενώ όσοι κατάφεραν να επιστρέψουν βρέθηκαν και πάλι έγκλειστοι σε διαφορετικό περιβάλλον.

Ίσως για αυτόν τον λόγο άνθρωποι που έχουν ζήσει για μεγάλα χρονικά διαστήματα σε αποστολές, πλοία ή άλλες συνθήκες παρατεταμένης απομόνωσης περιγράφουν συχνά ότι η επιστροφή δεν είναι πάντα τόσο απλή όσο την φαντάζονται κάποιοι. Και ίσως για αυτό η εμπειρία του καθολικού lockdown έγινε για πολλούς μια πρώτη γέφυρα κατανόησης μιας πραγματικότητας που οι άνθρωποι της θάλασσας την ζουν εδώ και πάρα πολλά χρόνια. 

Όταν ο εγκέφαλος σταματά να ξεχωρίζει τις μέρες 

Η απομόνωση δεν σημαίνει απαραίτητα μοναξιά, κάποιος μπορεί να βρίσκεται ανάμεσα σε δεκάδες ανθρώπους και να νιώθει απομονωμένος. Η απομόνωση πολλές φορές αρχίζει όταν δεν υπάρχει πραγματική δυνατότητα επιλογής. Όταν δεν μπορείς να βγεις για λίγο έξω, να αλλάξεις περιβάλλον, να συναντήσεις άλλα πρόσωπα, να απομακρυνθείς όταν χρειάζεται.

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος οργανώνει τον χρόνο μέσω ερεθισμάτων και αλληλεπιδράσεων. Οι εναλλαγές στο περιβάλλον και στις κοινωνικές επαφές είναι απαραίτητες καθώς δεν είμαστε φτιαγμένοι μόνο για καθήκοντα και επανάληψη. Όταν όλα επαναλαμβάνονται οι αναμνήσεις γίνονται πιο ομοιόμορφες, οι μέρες μοιάζουν ίδιες και ο χρόνος χάνει την διαφοροποίησή του.  

Χρειάζονται μικρές διακοπές στον ρυθμό και  εκείνα τα μικρά ασήμαντα πράγματα που συνήθως δεν προσέχουμε:έναν διαφορετικό δρόμο, μια βόλτα, έναν καφέ με κάποιον, μια αυθόρμητη συνάντηση. Όταν αυτά περιορίζονται για μεγάλο χρονικό διάστημα, αρχίζει να δημιουργείται μια περίεργη αίσθηση. Οι μέρες παύουν να ξεχωρίζουν εύκολα μεταξύ τους. Μοιάζουν να συγχωνεύονται.

Για αυτό πολλοί άνθρωποι μπορεί να θυμούνται την πρώτη μέρα ενός ταξιδιού αλλά δυσκολεύονται να θυμηθούν την τριακοστή ή την τεσσαρακοστή. Ο εγκέφαλος καταγράφει την διαφορά και όταν η διαφορά μειώνεται, τότε μειώνεται και η αίσθηση του χρόνου.

Ο εγκέφαλός μας προσαρμόζεται στα περιβάλλοντα στα οποία ζει. Όταν σε αυτά τα περιβάλλοντα απαιτείται συνεχής ετοιμότητα και εγρήγορση, τα κυκλώματα που σχετίζονται με την προσοχή και την ανίχνευση πιθανών απειλών ενεργοποιούνται συχνότερα. Αυτή η προσαρμογή είναι χρήσιμη κατά την διάρκεια της αποστολής ή του ταξιδιού, όμως δεν απενεργοποιείται πάντοτε αμέσως μετά την επιστροφή. Για τον λόγο αυτό ορισμένοι άνθρωποι περιγράφουν ότι χρειάζονται χρόνο για να χαλαρώσουν πραγματικά ακόμα και όταν έχουν επιστρέψει σε ασφαλές περιβάλλον.

Οι μικρές απουσίες που δεν επιστρέφουν

Και ύστερα υπάρχει η απουσία. Όχι μόνο η μεγάλη απουσία, η μικρή, η πιο ύπουλη. Δεν είναι μόνο ότι χάνεις γιορτές ή σημαντικές στιγμές με αγαπημένους. Είναι ότι χάνεις μικρές στιγμές που δεν θα επαναληφθούν ποτέ ακριβώς με τον ίδιο τρόπο.

Θα μπορούσε να είναι ένα αστείο στο τραπέζι του φαγητού ή ένα παιδί που μεγαλώνοντας είπε ή έκανε κάτι για πρώτη φορά, ένα απόγευμα που πέρασε και δεν φαινόταν σημαντικό εκείνη τη στιγμή. Συχνά πονάνε περισσότερο αυτά που δεν καταλάβαμε ότι χάσαμε όταν συνέβαιναν, ίσως επειδή οι μεγάλες απουσίες ανακοινώνονται ενώ οι μικρές απουσίες περνούν σιωπηλά και γίνονται αντιληπτές μόνο όταν έχουν ήδη χαθεί.

Η φυσική απόσταση επηρεάζει και τον τρόπο που λειτουργεί η προσοχή μας. Το μυαλό μας τείνει να κατευθύνει περισσότερους νοητικούς πόρους σε ό,τι θεωρεί σημαντικό αλλά ταυτόχρονα μη διαθέσιμο.

Έτσι πρόσωπα, στιγμές και εμπειρίες που βρίσκονται μακριά μπορεί να αποκτούν μεγαλύτερη ψυχική βαρύτητα από όση είχαν όταν αποτελούσαν μέρος της καθημερινότητας. Ίσως για αυτό ορισμένες μικρές απουσίες πονάνε τόσο πολύ, επειδή η απόσταση μοιάζει να τις φωτίζει εκ των υστέρων με έναν τρόπο που δεν ήταν δυνατό να δούμε την στιγμή που συνέβαιναν. 

Δεν επιστρέφουν πάντοτε οι ίδιοι 

Κάποτε είχα μάθει από τον Frank Pucelik ο οποίος εδώ και πολλά χρόνια δουλεύει θεραπευτικά με στρατιώτες, να περιγράφει μια δύσκολη πραγματικότητα: ότι μετά από ορισμένες εμπειρίες, οι άνθρωποι δεν επιστρέφουν πάντοτε ίδιοι. Δεν «χάλασαν», ούτε έγιναν πιο αδύναμοι, αλλά συνέβη επειδή ένα κομμάτι της προηγούμενης εκδοχής τους έμεινε πίσω, εκεί όπου χρειάστηκε να αντέξουν. Η παρατεταμένη έκθεση σε υψηλή εγρήγορση, ευθύνη, κίνδυνο και η ανάγκη επιβίωσης και προσαρμογής αλλάζει τον τρόπο λειτουργίας του νευρικού συστήματος.

Ο εγκέφαλος προσαρμόζεται στο περιβάλλον μέσα στο οποίο ζει και όταν περνά μεγάλα χρονικά διαστήματα σε απρόβλεπτες συνθήκες και σε συνεχή ετοιμότητα, τότε δημιουργεί στρατηγικές επιβίωσης που του είναι χρήσιμες προκειμένου να επιβιώσει.

Όταν όμως επιστρέψει σε ένα πιο ήρεμο περιβάλλον, οι ίδιες στρατηγικές μπορεί να δυσκολεύουν την προσαρμογή του γιατί δεν είναι πια χρήσιμες. 

Κάτι παρόμοιο έχω ακούσει και από ανθρώπους της θάλασσας. Ότι μετά από χρόνια στη ζωή του πλοίου, δεν είναι πάντα εύκολο να επιστρέψεις πλήρως, όχι επειδή δεν αγαπάς το σπίτι σου, αλλά επειδή ένα μέρος σου έμαθε να λειτουργεί διαφορετικά. Έμαθε να αντέχει, να περιμένει και να ζει μέσα σε συγκεκριμένο ρυθμό. Και αυτό δεν σβήνει έτσι απλά την ημέρα που κατεβαίνεις από το πλοίο για να πατήσεις στην γη.

Δεν αφορά μόνο την θάλασσα 

Ίσως για αυτόν τον λόγο τόσοι άνθρωποι αναγνωρίζουν τον εαυτό τους σε αυτές τις εμπειρίες ακόμη και αν δεν έχουν ανέβει ποτέ σε πλοίο. Ο ανθρώπινος οργανισμός δεν αντιδρά μόνο στην θάλασσα, αντιδρά και στον παρατεταμένο αποχωρισμό, στον κίνδυνο, στην αβεβαιότητα και στην ανάγκη να συνεχίζει να δρα όταν η ζωή φαίνεται να συμβαίνει κάπου αλλού.

Η θάλασσα είναι ίσως το πιο ορατό παράδειγμα, όμως δεν είναι το μοναδικό. Η εμπειρία της απομόνωσης και της μοναχικής βάρδιας δεν ανήκει αποκλειστικά στην θάλασσα και η απουσία από το γνώριμο και το αγαπημένο δεν αφορά μόνο τους ναυτικούς. Υπάρχουν άνθρωποι που λείπουν σε αποστολές, ζουν με βάρδιες, σε απομακρυσμένες τοποθετήσεις, κλειστά περιβάλλοντα ή αυξημένη ετοιμότητα. Οι λεπτομέρειες αλλάζουν, όμως η προσαρμογή ακολουθεί συχνά τον ίδιο δρόμο.  

Η αόρατη απόσταση 

Ίσως τελικά η πιο μεγάλη απόσταση που διανύει ένας ναυτικός να μην είναι τα ναυτικά μίλια αλλά να είναι η αόρατη απόσταση ανάμεσα σε αυτόν που έφυγε και σε αυτόν που επιστρέφει. Γιατί κάποιες φορές οι άνθρωποι επιστρέφουν στο ίδιο λιμάνι. Αλλά δεν επιστρέφουν ακριβώς ίδιοι.

Disclaimer: Το παρόν άρθρο έχει αποκλειστικά ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη επαγγελματική υποστήριξη.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Χριστίνα Παναγιωτάκη - Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας

Χριστίνα Παναγιωτάκη: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy

Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.

• Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
• Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
• Επικυρωμένη ειδίκευση

Μέσα από την Ψυχοπλοΐα προσεγγίζω θέματα προσαρμογής, απώλειας, ανθεκτικότητας και προσωπικής ανάπτυξης, ιδιαιτέρως για ανθρώπους που ζουν ή εργάζονται σε συνθήκες αυξημένης ευθύνης και παρατεταμένης απουσίας, καθώς και για τις οικογένειές τους.

Εξειδικεύσεις:

Διαχείριση Άγχους - Φοβιών Οικογενειακά θέματα Κατάθλιψη

Δείτε όλα τα άρθρα Κλείστε ραντεβού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...