Η Βάρκα που Κουβαλάμε: Όταν τα Παλιά Εργαλεία Γίνονται Βάρος

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Κάποτε, όταν η ζωή ήταν πιο άγρια, πιο απειλητική, πιο ασταθής, μάθαμε να κατασκευάζουμε βάρκες. Όχι ξύλινες, αλλά συναισθηματικές. Άλλος έφτιαξε μια βάρκα από άγχος, άλλος από επαγρύπνηση, άλλος από έλεγχο, άλλος από υπερπροστασία.

Καθένας έμαθε να σκαρφαλώνει σε αυτή τη βάρκα κάθε φορά που το νερό φούσκωνε και τον απειλούσε να τον καταπιεί.

Κι έτσι, ένα παιδί που κάποτε δεν είχε επιλογές, βρήκε έναν τρόπο να επιβιώσει.
Έμαθε να διαβάζει τις αλλαγές του καιρού, να προβλέπει καταιγίδες, να κρατάει κουπί.
Η βάρκα έγινε μέρος του σώματος, μέρος της ταυτότητας, μέρος της σιωπηλής γνώσης του κόσμου. Και κάποια στιγμή, το παιδί μεγάλωσε, αλλά η βάρκα παρέμεινε.

Μια συνεδρία που έμοιαζε με παραλία

Σε μια πρόσφατη συνεδρία, ένας θεραπευόμενος κάθισε απέναντί μου και με κοίταξε κουρασμένα. «Κάθε χρόνο», μου είπε, «αγχώνομαι περισσότερο. Και το περίεργο; Το θεωρώ φυσιολογικό. Αν δεν το νιώσω, αν δεν έχω την ένταση, αν δεν πιεστώ, νομίζω ότι κάτι κάνω λάθος.»

Του ζήτησα να περιγράψει πότε πρωτοένιωσε αυτό το άγχος ως “χρήσιμο”.
Και ξαφνικά, χωρίς να το περιμένει, μου μίλησε για τα παιδικά του χρόνια: για το σπίτι που δεν ήταν πάντα ήρεμο, για τις ευθύνες που έπρεπε να αναλάβει πολύ νωρίς, για την αίσθηση ότι πρέπει να βρίσκεται σε διαρκή επιφυλακή.

Καθώς μιλούσε, ένιωθα σαν να αποκαλυπτόταν μπροστά μας μια ολόκληρη ακτογραμμή.
Το άγχος του δεν ήταν τυχαίο, ήταν η βάρκα του.
Η βάρκα που τον μετέφερε μέσα από τα χρόνια εκείνα.
Η βάρκα που τον γλίτωσε από το να νιώσει ότι θα βουλιάξει.

Κάποια στιγμή, σιωπήσαμε και τον ρώτησα: «Τώρα, πού βρίσκεσαι; Σ’ εκείνη τη θάλασσα… ή σε στεριά;»

Σήκωσε το βλέμμα και χαμογέλασε πικρά.
«Στεριά. Εδώ και χρόνια.»
«Και τότε, γιατί κουβαλάς ακόμα τη βάρκα στους ώμους σου;»

Η εικόνα αυτή, ένας ενήλικος που περπατάει σε στέρεο έδαφος αλλά κουβαλά στους ώμους μια βαριά ξύλινη βάρκα, τον συγκίνησε. Ξαφνικά είδε το άγχος όχι ως κομμάτι της προσωπικότητάς του, αλλά ως εργαλείο που είχε λήξει η χρησιμότητά του.

Όταν το παρελθόν συνεχίζει να ταξιδεύει μέσα μας

Η ψυχολογία έχει έναν ιδιαίτερο τρόπο να μας εκπλήσσει: τα πράγματα που κάποτε μας έσωσαν μπορούν αργότερα να μας κουράσουν.
Το άγχος που κρατούσε τον θεραπευόμενο σε εγρήγορση, σήμερα τον κρατούσε σε κόπωση.
Η υπερπροστασία που τον προστάτευε από μη προβλέψιμους κινδύνους, τώρα τον απομάκρυνε από ανθρώπους που τον αγαπούν.

Οι μηχανισμοί που χτίσαμε για επιβίωση δεν εξετάζουν αν το περιβάλλον έχει αλλάξει. Συνεχίζουν σαν αυτόματο πρόγραμμα. Σαν να έχουμε έναν χάρτη που δείχνει καταφύγια σε μια πόλη που δεν υπάρχει πια. Αν δεν σταθούμε να κοιτάξουμε γύρω μας, δεν θα καταλάβουμε ότι δεν χρειάζεται πια να τρέχουμε.

Η δύναμη της εικόνας: γιατί η μεταφορά μας λυτρώνει

Η εικόνα της βάρκας έχει δύναμη γιατί μας βγάζει από τον εσωτερικό θόρυβο.
Μας κάνει να δούμε το συναίσθημα σαν αντικείμενο έξω από εμάς.
Μια βάρκα δεν είναι καλό ή κακό, είναι χρήσιμη όταν χρειάζεται και βαριά όταν δεν χρειάζεται.

Η μεταφορά κάνει κάτι ακόμη πιο σημαντικό: μας επιτρέπει να τιμήσουμε αυτό που μας προστάτεψε. 

Δεν χρειάζεται να πετάξεις τη βάρκα στη θάλασσα ή να την καταστρέψεις. Μπορείς να τη βάλεις δίπλα σου στην ακτή, να της αναγνωρίσεις το έργο της, να της πεις «ευχαριστώ» και μετά να συνεχίσεις χωρίς να τη σηκώνεις στους ώμους σου.

Αυτό είναι θεραπεία. Όχι να ακυρώνεις το παρελθόν σου, αλλά να το τοποθετείς στη θέση που του αξίζει: πίσω σου, όχι πάνω σου.

Όταν το σώμα δεν ξέρει ότι μεγαλώσαμε

Στην ψυχολογία της ρύθμισης των συναισθημάτων μιλάμε για «υπολειμματικούς μηχανισμούς»: ο εγκέφαλος συνεχίζει να λειτουργεί σαν να είμαστε ακόμη στο παλιό περιβάλλον,
ακόμη κι αν αυτό έχει αλλάξει.

Το παιδί μέσα μας δεν γνωρίζει ημερολόγια. Δεν ξέρει πότε ενηλικιωθήκαμε, πότε αποκτήσαμε ασφάλεια, πότε πατήσαμε επιτέλους στεριά. Κουβαλάει τη βάρκα από συνήθεια και φόβο.
Γιατί, κάποτε, χωρίς αυτή, θα είχε χαθεί.

Η στιγμή που αφήνουμε τη βάρκα κάτω

Η απελευθέρωση δεν έρχεται από το «σταμάτα να αγχώνεσαι». Αυτό δεν δουλεύει. Η απελευθέρωση έρχεται όταν μπορέσουμε να δούμε την εικόνα καθαρά: τον ενήλικο εαυτό μας να περπατάει σε σταθερό έδαφος, με τον ήλιο πάνω από το κεφάλι του, και με μια βάρκα στους ώμους που δεν χρειάζεται πια.

Η στιγμή που αφήνεις τη βάρκα κάτω δεν είναι στιγμιαία, είναι μια διαδικασία. Μια διαδικασία συμφιλίωσης:

• με το παιδί που έπρεπε να επιβιώσει,
• με τον ενήλικο που μαθαίνει να ζει,
• με τη σοφία του παρελθόντος,
• με την ελευθερία του παρόντος.

Επίλογος: η ζωή δεν ζητάει πάντα αγώνα

Η ζωή δεν απαιτεί πάντα μάχη.
Δεν ζητάει συνεχή ένταση.
Μερικές φορές ζητάει το αντίθετο: το θάρρος να αφήσουμε κάτω αυτό που κάποτε μας έσωσε.

Η βάρκα που κουβαλάμε είναι η ιστορία μας.
Είναι απόδειξη ότι κάποτε περάσαμε δύσκολα νερά και τα καταφέραμε.
Αλλά δεν χρειάζεται να ξεχάσουμε τη θάλασσα για να πατήσουμε στη στεριά.
Χρειάζεται μόνο να αφήσουμε το βάρος που δεν μας εξυπηρετεί πια.

Και τότε, ξαφνικά, ο δρόμος γίνεται ελαφρύτερος. Ο αέρας καθαρίζει. Το σώμα χαλαρώνει. Και η ζωή δεν μοιάζει πια με επιβίωση  μοιάζει με πορεία.
Μια πορεία δική σου. Με τα πόδια σου. Χωρίς τη βάρκα στους ώμους.

Βιβλιογραφία

Fledderus, M., Bohlmeijer, E. T., Fox, J. P., Schreurs, K. M., &Spinhoven, P. (2013). The role of psychological flexibility in a self-help acceptance and commitment therapy intervention for psychological distress in a randomized controlled trial. Behaviour research and therapy, 51(3), 142–151. doi.org/10.1016/j.brat.2012.11.007   

Goodwyn E. (2024). Understanding Spontaneous Symbolism in Psychotherapy Using Embodied Thought. Behavioral sciences, 14(4), 319. doi.org/10.3390/bs14040319 

White, M., &Epston, D. (1990). Narrative Means to Therapeutic Ends. W. W. Norton & Company. 

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...