Γιατί μερικοί άνθρωποι δυσκολεύονται να δεχθούν μια πληροφορία; Μια ψυχολογική προσέγγιση

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Υπάρχουν φορές που λες κάτι ξεκάθαρο, ήρεμο, τεκμηριωμένο — και ο άλλος μπροστά σου επιμένει ότι δεν το ακούει, δεν το βλέπει ή δεν ισχύει.

Όχι γιατί δεν κατάλαβε. Όχι γιατί του λείπει η λογική. Αλλά γιατί η πληροφορία αυτή απειλεί κάτι πιο βαθύ, κάτι πυρηνικό.

Η ψυχολογία μας δείχνει ότι η δυσκολία πρόσληψης μιας δυσάρεστης ή ανατρεπτικής πληροφορίας είναι πολυπαραγοντικό φαινόμενο, που συνδέεται με την ταυτότητα, την αυτοπροστασία, την ωριμότητα και το συναισθηματικό φορτίο που μπορεί (ή δεν μπορεί) να αντέξει ο ψυχικός κόσμος.

Η πληροφορία ως απειλή για την ταυτότητα

Ο άνθρωπος δεν επεξεργάζεται τις πληροφορίες σαν ουδέτερος υπολογιστής. Τις περνάει μέσα από το φίλτρο της ταυτότητάς του. Ο Festinger, ήδη από το 1957, έδειξε πως όταν κάτι έρχεται σε σύγκρουση με την αυτοεικόνα μας, ενεργοποιείται η γνωστική ασυμφωνία: μια έντονη εσωτερική ενόχληση που κάνει τον εγκέφαλο να “διαλέγει” την ησυχία αντί της αλήθειας. Γι’ αυτό και προτιμάμε μια εξήγηση που προστατεύει την αυτοαντίληψη από μία που την κλονίζει.

Για παράδειγμα, ένα άτομο που πιστεύει ότι είναι καλός γονιός, είναι σωστός στη δουλειά του, είναι λογικός, δυσκολεύεται πολύ περισσότερο να δεχθεί πληροφορίες που υπονοούν το αντίθετο. Όχι επειδή δεν είναι ικανός να το ακούσει — αλλά επειδή το κόστος για την ψυχική συνοχή θα ήταν δυσβάσταχτο.

Ο αντιδραστικός μηχανισμός: όταν η πίεση παράγει αντίσταση

Ο Brehm (1966) εξήγησε ότι όταν κάποιος αισθάνεται πως απειλείται η ελευθερία της σκέψης ή της επιλογής του, ενεργοποιεί ψυχολογική αντιδραστικότητα. Με απλά λόγια: όσο περισσότερο πιέζεις έναν άνθρωπο να δει κάτι, τόσο πιο πολύ θα αρνηθεί να το δει. Αυτό δεν είναι πείσμα· είναι αμυντικός μηχανισμός αυτονομίας.

Η άρνηση εδώ λειτουργεί σχεδόν αντανακλαστικά, ιδιαίτερα σε άτομα που έχουν μάθει από παλιότερες εμπειρίες ότι η παραδοχή “λάθους” μπορεί να φέρει ντροπή, τιμωρία ή απόρριψη. Το νευρικό σύστημα “σηκώνει ασπίδα” πριν καν επεξεργαστεί το περιεχόμενο.

Για παράδειγμα, ένας έφηβος που ακούει συνεχώς από τους γονείς του ότι αν δεν διαβάσει θα αποτύχει ή πρέπει να καταλάβει ότι κάνει λάθος, δεν επεξεργάζεται εκείνη τη στιγμή τη λογική του μηνύματος αλλά βιώνει έλεγχο και απειλή στην αυτονομία του. Αν από προηγούμενες εμπειρίες έχει μάθει ότι η παραδοχή λάθους συνοδεύεται από ντροπή, επίπληξη ή απόρριψη, το νευρικό του σύστημα ενεργοποιεί άμυνα πριν καν σκεφτεί το περιεχόμενο: απορρίπτει το μήνυμα, υποβαθμίζει τον κίνδυνο ή αντιδρά αδιαφορώντας.

Η άρνηση εδώ δεν είναι πείσμα ούτε έλλειψη κατανόησης, αλλά αυτόματη ψυχολογική αντιδραστικότητα — ένας μηχανισμός προστασίας της αυτονομίας απέναντι στην αντιληπτή πίεση.

Συναισθηματική ωριμότητα και ικανότητα επεξεργασίας

Ο Bion (1962) περιέγραψε έναν θεμελιώδη μηχανισμό της ψυχικής λειτουργίας: την ικανότητα “περιεκτικότητας” (capacity to contain). Είναι η δυνατότητα να αντέχεις ένα δυσάρεστο συναίσθημα χωρίς να διαλύεσαι από αυτό.

Άνθρωποι με χαμηλή συναισθηματική ωριμότητα δεν απορρίπτουν την πληροφορία επειδή είναι αδιάλλακτοι. Την απορρίπτουν γιατί δεν έχουν εσωτερικό χώρο να τη φιλοξενήσουν. Για παράδειγμα, όταν ένας γονιός λαμβάνει μια αξιολόγηση που δείχνει μαθησιακή διαταραχή, η πληροφορία δεν αφορά μόνο το παιδί. Ακουμπά την ίδια του την ταυτότητα ως γονιού. Η άρνηση εδώ δεν είναι αδιαφορία. Είναι προσωρινή άμυνα απέναντι σε βαθιά συναισθήματα ενοχής ή ανεπάρκειας.

Νευροβιολογία, τραύμα και επεξεργασία πληροφορίας

Η σύγχρονη νευροεπιστήμη επιβεβαιώνει ότι το στρες (Prochaska & DiClemente (1983 & Van der Kolk, 2014), οι πρώιμες εμπειρίες και το τραύμα επηρεάζουν άμεσα τη δυνατότητα επεξεργασίας σύνθετων ή δυσάρεστων πληροφοριών.

Ο εγκέφαλος δεν “ακούει” όταν αισθάνεται ότι απειλείται. Η αμυγδαλή υπερισχύει της λογικής σκέψης· το σύστημα περνά σε λειτουργία άμυνας, όχι επεξεργασίας.

Γι’ αυτό και το άτομο μπορεί να μοιάζει αδιάλλακτο, ενώ στην πραγματικότητα είναι υπερφορτωμένο. Για παράδειγμα, ένας ενήλικας σε θεραπεία ακούει μια ήπια επισήμανση ότι επαναλαμβάνει το ίδιο μοτίβο στις σχέσεις του.

Αν το σχόλιο αγγίζει παλιές εμπειρίες ντροπής ή απόρριψης, ο εγκέφαλος το βιώνει ως απειλή: η αμυγδαλή ενεργοποιείται, το σώμα μπαίνει σε εγρήγορση και η ικανότητα λογικής επεξεργασίας μειώνεται δραστικά. Εκείνη τη στιγμή το άτομο δεν «σκέφτεται» πραγματικά αυτό που ακούει· μπορεί να διαφωνήσει έντονα, να αλλάξει θέμα ή να κλείσει συναισθηματικά. Εξωτερικά μοιάζει αδιάλλακτο ή αρνητικό, αλλά εσωτερικά το νευρικό του σύστημα είναι υπερφορτωμένο και λειτουργεί σε κατάσταση άμυνας, όχι κατανόησης.

Η κοινωνικο-συναισθηματική διάσταση: από πού μαθαίνουμε να ακούμε

Ο τρόπος που μεγαλώσαμε —το πώς μας μίλησαν, πώς μας μάλωσαν, πώς μας στήριξαν ή δεν μας στήριξαν— διαμορφώνει το πόσο αντέχουμε την αλήθεια.

Άνθρωποι που μεγάλωσαν σε περιβάλλον όπου το λάθος ισοδυναμούσε με ντροπή, συχνά δεν μπορούν να δεχθούν πληροφορίες που τους εκθέτουν.

Όχι γιατί δεν θέλουν να μάθουν, αλλά γιατί έχουν μάθει να επιβιώνουν με άλλους τρόπους. Για παράδειγμα, ένας εργαζόμενος λαμβάνει ένα σχετικά ουδέτερο feedback από τον προϊστάμενό του για ένα λάθος στη δουλειά. Αν έχει μεγαλώσει σε οικογενειακό περιβάλλον όπου το λάθος συνοδευόταν από αυστηρή κριτική, ειρωνεία ή απόσυρση αγάπης, το σχόλιο δεν γίνεται αντιληπτό ως πληροφορία αλλά ως απειλή αξίας. Αντί να το εξετάσει, νιώθει σφίξιμο, αμύνεται (δεν μου το εξήγησαν καλά, έτσι γίνεται πάντα) ή αποσύρεται. Φαινομενικά αποφεύγει την αλήθεια· στην πραγματικότητα το νευρικό του σύστημα ενεργοποιεί παλιά μοτίβα επιβίωσης, που κάποτε τον προστάτευσαν από τη ντροπή, ακόμα κι αν σήμερα του κοστίζουν επαγγελματικά.

Συμπέρασμα

Η δυσκολία κάποιου να δεχθεί μια πληροφορία δεν είναι πείσμα ούτε άγνοια. Είναι ψυχική λειτουργία. Είναι η προσπάθεια του ατόμου να προστατέψει την ταυτότητα, την αυτοεκτίμηση και την εσωτερική του ισορροπία από κάτι που νιώθει απειλητικό.

Όπως δείχνουν οι Festinger (1957), Bion (1962), Brehm (1966), Prochaska & DiClemente (1983) και σύγχρονοι ερευνητές του τραύματος όπως ο Van der Kolk (2014), η άρνηση δεν είναι “επιλογή”. Είναι μηχανισμός προστασίας που ενεργοποιείται όταν ο άνθρωπος δεν έχει τον εσωτερικό χώρο να επεξεργαστεί αυτό που του λέμε.

Η αλλαγή δεν έρχεται με πίεση ούτε με αποδείξεις. Έρχεται όταν δημιουργείται ασφάλεια. Όταν το άτομο δεν νιώθει ότι απειλείται. Όταν έχει χώρο, χρόνο και υποστήριξη να αντέξει αυτό που ακούει — πριν μπορέσει να το κατανοήσει.

Κι εκεί, μέσα σε αυτή την ασφάλεια, αρχίζει να γίνεται κάτι σπάνιο αλλά πραγματικό: η πληροφορία βρίσκει θέση μέσα του.

Βιβλιογραφία 

Bion, W. R. (1962). Learning from experience. London: Heinemann.

Brehm, J. W. (1966). A theory of psychological reactance. New York: Academic Press.

Cloud, H., & Townsend, J. (1992). Boundaries: When to say yes, how to say no to take control of your life. Grand Rapids, MI: Zondervan.

Festinger, L. (1957). A theory of cognitive dissonance. Stanford, CA: Stanford University Press.

Kübler-Ross, E. (2005). On grief and grieving: Finding the meaning of grief through the five stages of loss. New York: Scribner 

Prochaska, J. O., & DiClemente, C. C. (1983). Stages and processes of self-change of smoking: Toward an integrative model of change. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 51(3), 390–395.

Tajfel, H., & Turner, J. C. (1986). The social identity theory of intergroup behavior. In S. Worchel & W. G. Austin (Eds.), Psychology of intergroup relations (pp. 7–24). Chicago: Nelson-Hall.

Van der Kolk, B. A. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. New York: Viking.

Decety, J., & Meyer, M. (2008). From emotion resonance to empathic understanding: A social developmental neuroscience account. Development and Psychopathology, 20(4), 1053–1080

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Ιωάννα Δημητριάδου - Ψυχολόγος

Ιωάννα Δημητριάδου: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy

Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.

• Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
• Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
• Επικυρωμένη ειδίκευση

Πιστεύω σε παρεμβάσεις που στηρίζονται σε επιστημονικά δεδομένα, αλλά εφαρμόζονται με τρόπο ανθρώπινο, ρεαλιστικό και προσαρμοσμένο στην καθημερινότητα της οικογένειας.

Εξειδικεύσεις:

Asperger σύνδρομο Διαχείριση Άγχους - Φοβιών Διαχείριση Θυμού

Δείτε όλα τα άρθρα Κλείστε ραντεβού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...