Ο Έρωτας ως Σύμπτωμα - Μια μεταγιουνγκιανή προσέγγιση της ερωτικής απορρύθμισης του Εγώ

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Αν θέλουμε να καταλάβουμε τον Έρωτα, πρέπει πρώτα να αποδεχτούμε ότι τον έχουμε τοποθετήσει στη λάθος κατηγορία. Τον αντιμετωπίζουμε ως δεσμό, κάτι που δομείται, αξιολογείται, επιτυγχάνει ή αποτυγχάνει.

Και από εκεί πηγάζουν όλες οι ερωτήσεις που του θέτουμε: Λειτουργεί αυτή η σχέση; Έχει μέλλον; Είναι υγιής;
Αυτές οι ερωτήσεις αφορούν όμως κάτι άλλο

Ο Έρωτας, ως ψυχικό συμβάν, ανήκει στην κατηγορία των φαινομένων που "αποκαλύπτουν", όπως είναι το όνειρο, η κρίση, η δημιουργική σύγχυση που προηγείται κάθε πραγματικής μεταμόρφωσης.

Η μετατόπιση που προτείνω πάντα είναι από τον Έρωτα ως δεσμό στον Έρωτα ως σύμπτωμα. Και ο λόγος που αυτή η μετατόπιση έχει σημασία δεν είναι θεωρητικός. Αλλάζει θεμελιακά τι κοιτάμε όταν κάποιος βρίσκεται μέσα στην εμπειρία και τι ακούμε όταν μας μιλά για αυτήν.

Η λέξη «σύμπτωμα» χρειάζεται αποσαφήνιση, γιατί φέρει ιατρικές συνδηλώσεις που μπορούν να παραπλανήσουν. Στη σωματική ιατρική, το σύμπτωμα είναι η εκδήλωση που δείχνει πού υπάρχει κάτι που ζητά προσοχή (όχι η ασθένεια αυτή καθαυτή), η γλώσσα μέσα από την οποία το σώμα επικοινωνεί μια βαθύτερη διεργασία.

Χρησιμοποιώ τον όρο με ακριβώς αυτή την έννοια, αποδεσμευμένη από κάθε παθολογική χροιά: ο Έρωτας είναι η γλώσσα μέσα από την οποία η ψυχή δείχνει πού βρίσκονται τα σημεία της που δεν έχουν ακόμα παγιωθεί, τα σημεία όπου η ταυτότητα παραμένει ρευστή, ανοιχτή, σε κίνηση.

Ζώνες ταυτότητας που δεν έχουν κλείσει

Κάθε υποκείμενο, στην πορεία ανάπτυξής του, οργανώνει την ψυχική του εμπειρία σε δύο άνισα μέρη.

Υπάρχουν ζώνες που έχουν «κλείσει», δηλαδή έχουν ενσωματωθεί στην εικόνα που το άτομο έχει για τον εαυτό του, έχουν αρθρωθεί σε αφηγήσεις, έχουν βρει μια κάποια θέση στη συνεκτική ταυτότητα που η καθημερινή ζωή απαιτεί.

Και υπάρχουν ζώνες που παραμένουν ανοιχτές, ψυχικές περιοχές που δεν έχουν ακόμα βρει μορφή, που δεν χωράνε εύκολα στην κυρίαρχη αφήγηση, που φέρουν υλικό πολύ ζωντανό ή πολύ επώδυνο ή πολύ ανολοκλήρωτο για να παγιωθεί.

Αυτές οι ανοιχτές ζώνες δεν εμφανίζονται εύκολα στην καθημερινή λειτουργία. Το Εγώ, στον οργανωτικό του ρόλο, έχει αναπτύξει τρόπους να τις κρατά εκτός κυκλοφορίας, επειδή η λειτουργικότητα απαιτεί σαφώς κάποιο επίπεδο δομής. Δεν είναι ότι τις θεωρεί επικίνδυνες, σε πρώτη ανάγνωση, αλλά η εμφάνισή τους θα ανέτρεπε την ισορροπία που το Εγώ έχει χτίσει με κόπο.

Ο Έρωτας αυτές τις ζώνες τις εντοπίζει αμέσως, με μια ακρίβεια που, όταν παρατηρείται αναλυτικά, προκαλεί εντύπωση. Ο συγκεκριμένος άνθρωπος που «μας αγγίζει» δεν προκύπτει τυχαία. Ακουμπά εκεί όπου η ταυτότητα έχει μείνει ανολοκλήρωτη, εκεί όπου κάτι εξακολουθεί να αναζητά μορφή και έκφραση. Η ένταση που βιώνεται στον Έρωτα περιλαμβάνει την επιθυμία προς τον άλλον και ταυτόχρονα τη συνάντηση με εκείνο το μέρος του εαυτού που δεν έχει ακόμη βρει φωνή.

Αυτό είναι το κεντρικό επιχείρημά μου: ο Έρωτας αποκαλύπτει τις ανοιχτές ζώνες της ταυτότητας. Και σε αυτές τις ζώνες (ακριβώς εκεί, στο ίδιο σημείο) εμφανίζεται τόσο η δημιουργικότητα όσο και η ευαλωτότητα. Αυτή η ταυτόχρονη εμφάνιση είναι και η δομή του όλου φαινομένου και όχι απλή σύμπτωση.

Τι αποκαλύπτει το Ερωτικό Συμβάν Απορρύθμισης του Εγώ

Αυτό που ονομάζω Ερωτικό Συμβάν Απορρύθμισης του Εγώ περιγράφει ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο με συγκεκριμένη ψυχική αρχιτεκτονική. Εμφανίζεται με αξιοσημείωτη δομική συνέπεια σε διαφορετικά πρόσωπα και διαφορετικές χρονικές στιγμές: απώλεια ορίων Εγώ, χρονική διαστρέβλωση που κάνει μια μέρα να αισθάνεται σαν εβδομάδα, εμμονική κατοχή της σκέψης από συγκεκριμένο πρόσωπο ή ερώτημα και μια έντονη εξάρτηση από την παρουσία ή απουσία του άλλου που δεν αναλογεί στον πραγματικό χρόνο γνωριμίας.

Αυτά τα φαινόμενα η ψυχολογία τα έχει αντιμετωπίσει κυρίως βιογραφικά, ως αποτελέσματα τραυματικής ιστορίας, ανασφαλούς δεσμού, ανεπεξέργαστων αναγκών κλπ.
Και σε πολλές περιπτώσεις αυτή η ανάλυση έχει πραγματική αξία. Αγνοεί όμως κάτι ουσιαστικό: τη δομική λογική του φαινομένου, ανεξάρτητα από το βιογραφικό του περιεχόμενο.

Αυτό που με ενδιαφέρει είναι το γιατί η απορρύθμιση έχει αυτή τη συγκεκριμένη μορφή, γιατί παράγει αυτά τα φαινόμενα και όχι άλλα, γιατί εμφανίζεται σε αυτές τις συνθήκες και όχι σε άλλες. Η απάντηση που προτείνω είναι ότι η απορρύθμιση είναι ο τρόπος με τον οποίο η ψυχή αποκτά πρόσβαση σε υλικό που η καθημερινή οργάνωση του Εγώ κρατά εκτός κυκλοφορίας. Η απορρύθμιση δεν πρέπει να θεωρηθεί ως σφάλμα λειτουργίας. Είναι η ίδια η λειτουργία, ένας τρόπος ανοίγματος προς αυτό που ‘’κανονικά’’ παραμένει κλειστό.

Και γι' αυτό ο Έρωτας συχνά φέρνει μαζί του δημιουργική έκρηξη, νέες κατευθύνσεις, αίσθηση ότι κάτι ζωντανεύει που ήταν κοιμισμένο. Η δημιουργικότητα κατοικεί στις ανοιχτές ζώνες, εκεί που η ταυτότητα έχει μείνει ρευστή υπάρχει ακόμα δυνατότητα κίνησης. Ο Έρωτας ανοίγει την πύλη προς αυτές τις ζώνες και μαζί με τη δημιουργικότητα ανεβαίνει στην επιφάνεια και η ευαλωτότητα που η παγίωση συνήθως προστατεύει.

Η μηχανή της αναγνώρισης

Η πιο χαρακτηριστική ποιότητα του Έρωτα, αυτή που όλοι αναγνωρίζουν αλλά η ψυχολογία πολλές φορές δυσκολεύεται να εξηγήσει με ικανοποιητικούς τεχνικούς όρους, είναι η αίσθηση της αναγνώρισης. «Τον ξέρω», «ήταν σαν να τον έχω ξαναδεί», «ένιωσα ότι αυτό ήταν κάτι που περίμενα, ίσως έχουμε ζήσει μαζί σε προηγούμενες ζωές». Αυτές οι εκφράσεις εμφανίζονται με τόση συνέπεια που δεν μπορούν να αγνοηθούν.

Η μεταγιουνγκιανή σκέψη έχει προσφέρει ένα πλαίσιο για αυτό: τα εσωτερικά μορφώματα (οι ψυχικές εικόνες που φέρουμε ασυνείδητα) αναζητούν εξωτερικούς φορείς. Όταν βρουν έναν, η ψυχή το βιώνει ως αναγνώριση. Αυτό που αναγνωρίζεται στο πρόσωπο του άλλου είναι κάτι εσωτερικό, μια εικόνα, ένα μόρφωμα, μια ψυχική δυνατότητα που ο άλλος φαίνεται να ενσαρκώνει.

Αλλά η ανάλυση αυτή, στην πρωταρχική γιουνγκιανή της εκδοχή, παραμένει συχνά σε επίπεδο ταξινόμησης. Μιλά για anima και animus, για αρχέτυπα, για προβολή, κατηγορίες που περιγράφουν το φαινόμενο χωρίς να αναλύουν τη μηχανή του. Αυτό που με ενδιαφέρει είναι η ακριβής διαδικασία: πώς μια συγκεκριμένη ανοιχτή ζώνη του υποκειμένου βρίσκει τον συγκεκριμένο φορέα που θα την ενεργοποιήσει.

Η απάντηση έχει να κάνει με το τι «διαβάζει» το ασυνείδητο στον άλλον. Ο άλλος φέρει (στον τρόπο παρουσίας του, στη δομή της σχέσης που προτείνει, στα χάσματα και τις πυκνότητες της προσωπικότητάς του) κάτι που αντηχεί με μια ανοιχτή ζώνη. Αυτή η αντήχηση γίνεται αντιληπτή ως έλξη, ως ενδιαφέρον, τελικά ως Έρωτας. Το Εγώ δεν την επιλέγει. Την αναγνωρίζει εκ των υστέρων, συχνά με έκπληξη.

Ο Lacan εισάγει εδώ μια διάσταση που συμπληρώνει αυτή την ανάλυση χωρίς να την αντικαθιστά: η επιθυμία κατευθύνεται σε κάτι που ο άλλος φαίνεται να κρατά, αλλά που ανήκει στη δομή της ίδιας της επιθυμίας.

Αυτό σημαίνει ότι ο Έρωτας φέρει μαζί του μια δομική ανεκπλήρωτη υπόσχεση, η αναζήτηση δεν τελειώνει με την κατάκτηση του αντικειμένου, επειδή το αντικείμενο πάντα απουσιάζει τελικά από τον τόπο όπου αναζητείται (εξ ου και η σύντομη, συνήθως, χρονική διάρκεια της περιόδου του έρωτα σε μια σχέση). Αυτό που ψάχνουμε στον άλλον βρίσκεται μέσα μας, στις ίδιες τις ανοιχτές ζώνες που ο Έρωτας ενεργοποιεί. Και γι' αυτό η κατάκτηση του άλλου δεν ικανοποιεί πλήρως. Το ερώτημα που ο Έρωτας θέτει δεν απαντάται από τον άλλον. Απαντάται, αν ποτέ απαντηθεί, μέσα από τη διεργασία που ο Έρωτας κινητοποιεί.

Γιατί η απορρύθμιση έχει ψυχική αξία

Η ψυχολογία έχει αναπτύξει μια εξελιγμένη γλώσσα για να περιγράφει τι πάει στραβά στον Έρωτα. Έχει περιγράψει τα μοτίβα ανασφαλούς δεσμού, τις ταυτίσεις προβολής, τις επαναλαμβανόμενες δυναμικές εγκατάλειψης.

Όλα αυτά έχουν κλινική αξία. Αλλά έχουν δημιουργήσει μια μεροληψία: η απορρύθμιση αντιμετωπίζεται κατά κύριο λόγο ως πρόβλημα που πρέπει να περιοριστεί, ως ένδειξη ότι κάτι δεν λειτουργεί όπως πρέπει.

Αυτή η κατεύθυνση της ανάλυσης παραβλέπει κάτι ουσιαστικό:

Το Εγώ, στην οργανωμένη του κατάσταση, έχει επενδύσει σημαντικούς πόρους στη διατήρηση μιας συνεκτικής εικόνας εαυτού. Αυτή η συνοχή είναι απαραίτητη για τη λειτουργία και χωρίς αυτήν, η καθημερινή πλοήγηση στον κόσμο θα ήταν αδύνατη. Έχει όμως ένα σαφές κόστος: αφήνει εκτός ορισμένες ψυχικές περιοχές που δεν χωράνε εύκολα στην εικόνα. Περιοχές πολύ ρευστές, πολύ αντιφατικές, πολύ έντονες για να ενταχθούν στη λειτουργική ταυτότητα χωρίς να την αποσταθεροποιήσουν.

Αυτές οι περιοχές παραμένουν εκεί, κάτω από την επιφάνεια, φέρνοντας μαζί τους υλικό που δεν έχει βρει ακόμα μορφή και δεν εξαφανίζονται. Και ο Έρωτας, με την απορρύθμιση που επιφέρει, ανοίγει την πρόσβαση σε αυτές.

Αυτό που βιώνεται ως απώλεια ελέγχου είναι, σε ψυχικό επίπεδο, μια επαφή με αυτό που συνήθως παραμένει κλειστό. Και αυτή η επαφή, μόνον αυτή, μπορεί να κινητοποιήσει διεργασίες που η λειτουργική ισορροπία του Εγώ δεν επιτρέπει.

Γι' αυτό ο Έρωτας συνοδεύεται τόσο συχνά από δημιουργική ενεργοποίηση. Η δημιουργικότητα κατοικεί στις ανοιχτές ζώνες, εκεί που η ταυτότητα δεν έχει κλείσει ακόμα υπάρχει δυνατότητα νέου σχήματος. Και η ευαλωτότητα αυτή είναι η ίδια η ύλη της ανοιχτής ζώνης, η πλευρά της που δεν έχει ακόμα προστασία, που δεν έχει ακόμα δει αρκετά τον κόσμο για να ξέρει πώς να αντέχει, για αυτό και δεν πρέπει να την αντιμετωπίζουμε σαν παράπλευρο κόστος.

Η σκοτεινή οικονομία της ερωτικής επιθυμίας

Ο André Green μάς έδωσε ένα από τα πιο χρήσιμα εργαλεία για να κατανοήσουμε κάτι που η κλινική εμπειρία βλέπει τακτικά αλλά η θεωρία σπάνια αντιμετωπίζει απευθείας: η ερωτική επιθυμία φέρει μέσα της δύο αντίρροπες κινήσεις που δεν αλληλοαποκλείονται.

Υπάρχει κίνηση προς τη ζωή, προς την επαφή, την έκθεση, την αποκάλυψη. Και υπάρχει έλξη προς την ακινησία, προς μια ψυχική κατάσταση που ο Green περιέγραψε ως τη νεκρή πλευρά της επιθυμίας, εκεί όπου η επιθυμία παραμένει αλλά παύει να κινείται. Αυτές οι δύο κινήσεις συνυπάρχουν (στον ίδιο Έρωτα, στο ίδιο πρόσωπο, στην ίδια σχέση) με τρόπο που δεν μπορεί να αναλυθεί ως ασυνέπεια ή αμφιθυμία υπό την κλασσική έννοια.

Αυτό εξηγεί πχ έναν τύπο ερωτικής εμπειρίας που η ψυχολογική εργασία συναντά συχνά: τους έρωτες που τρέφονται από την απόσταση και υποβαθμίζονται από την εγγύτητα, που καθηλώνουν χωρίς να ικανοποιούν πλήρως, που ο φορέας τους γνωρίζει ότι δεν έχουν το μέλλον της μορφής που φαντάζεται, αλλά η αποχώρηση από αυτούς είναι ψυχικά αδύνατη. Η κλασσική ανάλυση τους δικαιολογεί μέσω του φόβου της εγγύτητας, της αναπαραγωγής ανασφαλούς δεσμού, της αποφυγής να βιώσουμε πραγματική σχέση.

Αλλά υπάρχει μια βαθύτερη λογική εδώ. Αυτοί οι έρωτες κρατούν ανοιχτή μια ζώνη που το υποκείμενο δεν είναι ακόμα σε θέση να κλείσει. Η ακινησία προστατεύει ένα ερώτημα και κρατά ζωντανό κάτι που η ολοκλήρωση ή η εγκατάλειψη θα έκλεινε. Και το υποκείμενο, σε κάποιο επίπεδο, γνωρίζει ότι αυτό το ερώτημα έχει σημασία. Γι' αυτό μένει και γι' αυτό επιστρέφει, ανεξάρτητα από το κόστος που επιφέρει αυτή η διαδικασία.

Η επανάληψη ως ψυχική αναζήτηση

Αν ο Έρωτας είναι σύμπτωμα αποκάλυψης, τότε η επανάληψη των ερωτικών μοτίβων έχει διαφορετική λογική από αυτήν που συνήθως της αποδίδεται.

Η ψυχολογία πολύ συχνά εξηγεί την επανάληψη ως ανεπεξέργαστο παρελθόν: επαναλαμβάνουμε επειδή δεν έχουμε «δουλέψει» κάτι, επειδή κάποιο τραύμα δεν έχει ενσωματωθεί, επειδή ένα παλιό μοτίβο δεν έχει αναγνωριστεί συνειδητά.

Η ανάλυση αυτή κινείται στο επίπεδο του περιεχομένου, εξηγεί δηλαδή τι επαναλαμβάνεται. Αυτό που με ενδιαφέρει πολύ περισσότερο τελικά είναι η δομή της επανάληψης: Γιατί συμβαίνει, τι εξυπηρετεί, ποια ψυχική λογική ακολουθεί.

Η δομή που βλέπω είναι η εξής: Κάθε νέος Έρωτας επιστρέφει σε μια ανοιχτή ζώνη που δεν έχει ακόμα βρει τρόπο να ενσωματωθεί. Με διαφορετικό φορέα, διαφορετικές συνθήκες, διαφορετική ωριμότητα του υποκειμένου, αλλά στην ίδια σχετικά ζώνη.

Η ψυχή δεν επαναλαμβάνει τυφλά, σχεδόν ποτέ. Επιστρέφει σε ένα ερώτημα που παραμένει ανοιχτό, αναζητώντας όχι απαραίτητα λύση ή σωτηρία ή ολοκήρωση, αλλά μεγαλύτερη ικανότητα παραμονής σε αυτό χωρίς κατάρρευση, μια βαθύτερη ανοχή της δικής της ρευστότητας.

Αυτό έχει πρακτικές συνέπειες για την ψυχολογική εργασία. Η ερώτηση «γιατί ξαναερωτεύτηκα το ίδιο πρόσωπο ή τον ίδιο τύπο προσώπου» δεν έχει ως πιο χρήσιμη απάντηση «Επειδή δεν έχεις θεραπευτεί», όπως πολύ συχνά παπαγαλίζουμε. Έχει πιο ακριβή απάντηση το εξής: «Επειδή αυτή η ζώνη σου ζητά ακόμα κάτι και εσύ δεν έχεις ακόμα βρει τρόπο να της το δώσεις από μέσα σου». Αυτή η μετατόπιση αλλάζει τη σχέση του υποκειμένου με την επανάληψη από αίσθηση αποτυχίας σε αναγνώριση μιας ψυχικής αναζήτησης που έχει τη δική της λογική και τη δική της αξιοπρέπεια.

Η πολύτιμη αξία της μετατόπισης

Η μετατόπιση από τον Έρωτα ως δεσμό στον Έρωτα ως σύμπτωμα αποκάλυψης αλλάζει αυτό που κοιτάμε σε κάθε στάδιο της εργασίας.

Όταν κάποιος έρχεται με μια ερωτική εμπειρία, είτε την έντονη ανάφλεξη ενός νέου Έρωτα, είτε τον πόνο μιας ερωτικής απώλειας, είτε τη σύγχυση ενός Έρωτα που δεν κατανοεί, το κλασσικό πλαίσιο τον ρωτά: Πώς λειτουργεί η σχέση; Ποιο μοτίβο δεσμού ενεργοποιείται; Τι από το παρελθόν αναπαράγεται;

Το πλαίσιο που προτιμώ προσθέτει ένα διαφορετικό επίπεδο ερώτησης: Ποια ανοιχτή ζώνη αγγίχτηκε; Τι φέρνει στην επιφάνεια αυτός ο Έρωτας που συνήθως παραμένει κάτω; Ποιό δημιουργικό υλικό ανεβαίνει μαζί με την απορρύθμιση; Και ποιά ευαλωτότητα αναδεικνύεται, με ποιά συγκεκριμένη μορφή, σε ποιό συγκεκριμένο σημείο;

Αυτές οι ερωτήσεις μεταμορφώνουν τη σχέση του υποκειμένου με την εμπειρία του. Ο πόνος δεν εξαφανίζεται, αλλά αποδίδει πολύτιμη πληροφορία. Και η πληροφορία, στην ψυχαναλυτική εργασία, δεν πρέπει να σημαίνει απλώς κατανόηση των γεγονότων, πρέπει και να μας οδηγεί σε συμπέρασμα ότι η εμπειρία μπορεί πλέον να γίνει υλικό για κίνηση, για αλλαγή, για ενσωμάτωση αυτού που ο Έρωτας αποκάλυψε.

Εκεί που ο εαυτός δεν έχει σχήμα

Κλείνω με αυτό που θεωρώ την πιο ειλικρινή πρόταση αυτού του άρθρου και ίσως την πιο χρήσιμη για όσους εργάζονται, ερευνούν ή ζουν αυτές τις εμπειρίες.

Ο Έρωτας τοποθετείται πάντα εκεί που ο εαυτός δεν έχει ακόμα σχήμα. Αυτό δεν πρέπει να το λαμβάνουμε ούτε ως αδυναμία, ούτε ως ελάττωμα ανάπτυξης, γιατί πολύ απλά είναι το σημείο όπου κάτι μέσα μας δεν έχει αποφασίσει ακόμη τι είναι και ακριβώς γι’ αυτό παραμένει ζωντανό.

Η απορρύθμιση που συνοδεύει αυτή τη συνάντηση λειτουργεί σαν ένδειξη. Δείχνει πού έχει ανοίξει κάτι, ποια περιοχή της ψυχικής εμπειρίας ζητά προσοχή, ποιο κομμάτι του εαυτού δεν έχει ακόμη βρει θέση μέσα στην εικόνα που έχουμε για εμάς. Εκεί δεν εμφανίζεται μόνο ένταση ή σύγχυση, αλλά και η σπάνια δυνατότητα να αρχίσει κάτι νέο να παίρνει μορφή.

Αυτός είναι και ο τόπος της δημιουργικότητας. Δεν χρειάζεται να την σκεφτούμε ως ταλέντο ή έμπνευση, γιατί θεωρώ ότι είναι πιο απλή και πιο καθημερινή από αυτό: Είναι η ικανότητα να μένει κάτι μέσα μας ανοιχτό χωρίς να κλείνει βιαστικά σε μία μόνο εξήγηση ή σε μία σταθερή εκδοχή του εαυτού.

Εκεί όπου δεν υπάρχει ακόμη σχήμα, αρχίζουν να εμφανίζονται νέοι τρόποι να σκεφτόμαστε, να αισθανόμαστε και να καταλαβαίνουμε τι μας συμβαίνει. Αν μπορούμε να μείνουμε λίγο περισσότερο κοντά σε αυτό που ο Έρωτας αποκαλύπτει, χωρίς να προσπαθούμε αμέσως να το ερμηνεύσουμε νοηματικά ή να το “τακτοποιήσουμε’’, τότε η εμπειρία του, ακόμα και όταν πονά, γίνεται κάτι πολύ πιο ουσιαστικό από μια σχέση ή μια απώλεια. Γίνεται ένας τρόπος να δούμε πού μέσα μας κάτι εξακολουθεί να γεννιέται.

Ο Έρωτας δεν μας λέει κάτι για τον άλλον. Μας λέει κάτι για Εμάς, για εκεί που είμαστε ακόμα ζωντανά ανοιχτοί, ακόμα σε διαδικασία, ακόμα σε κίνηση. Και αυτή η κίνηση, όσο επώδυνη κι αν είναι, είναι αυτό που η ψυχή τελικά αναζητά.

Βιβλιογραφία:

Green, André. 1983. Narcissisme de vie, narcissisme de mort. Paris: PUF.
Hillman, James. 1975. Re-Visioning Psychology. New York: Harper & Row.
Jung, C. G. 1953. Two Essays on Analytical Psychology. Princeton: Princeton University Press.
Lacan, Jacques. 1966. Écrits. Paris: Éditions du Seuil.
Samuels, Andrew. 1985. Jung and the Post Jungians. London: Routledge & Kegan Paul.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...