Ό,τι Δεν Κρατάει, Μας Μαθαίνει να Ζούμε

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Τίποτα δεν κρατάει και όμως ζούμε σαν να κρατάνε όλα. Αποφεύγουμε να μιλήσουμε για την παροδικότητα, γιατί μας ξεγυμνώνει από την ψευδαίσθηση του ελέγχου. Αλλά η πραγματικότητα δεν διαπραγματεύεται. Όπως στο φυσικό σύμπαν, έτσι και στη ζωή μας, όλα τείνουν προς την εντροπία. Είναι νόμος της φύσης. 

Πόσοι από εμάς είμαστε πλάσματα της συνήθειας; Επιστρέφουμε ξανά και ξανά στο ίδιο πρωινό, στο ίδιο μπολ, στο ίδιο φλιτζάνι τσάι. Μας καθησυχάζει αυτή η επανάληψη.

Μπορεί να αλλάζουμε κάποιες φορές, αλλά τελικά μένουμε στο γνώριμο. Σχεδόν κάθε μέρα το ίδιο πρωινό, το ίδιο τσάι, στην ίδια υπέροχη, χειροποίητη κούπα, εκείνη που μας δόθηκε κάποτε σε κάποια Χριστούγεννα και έμεινε. 

Θυμάστε ποτέ τη μαμά σας να λέει να κρατήσετε κάποια αντικείμενα «για μια ώρα ανάγκης», ακόμη κι αν ήταν σχεδόν άχρηστα, αχρησιμοποίητα ή φθαρμένα; Δεν ήταν θέμα αξίας, αλλά αγάπης. Τα χρησιμοποιούσε και τα διατηρούσε με φειδώ, για να κρατήσουν περισσότερο. Το καταλαβαίναμε, κι εμείς κάναμε το ίδιο. Καθυστερούσαμε να χρησιμοποιήσουμε κάτι καινούριο, σχεδόν μέχρι να ξεχάσουμε ότι το έχουμε, για να μείνει «καινούριο» και έτσι, αυτό που προσπαθούσαμε να προστατεύσουμε, στην πραγματικότητα το περιορίζαμε. Η στιγμή της ελεύθερης χρήσης του γινόταν μικρή, στριμωγμένη ανάμεσα σε δύο ανησυχίες για το πώς να το κρατήσουμε.

Ανάμεσα στη διατήρηση και τη χρήση

Προσωπικά από εκείνη την εποχή, προσπάθησα να κρατήσω μέσα μου το ρητό της γιαγιάς Εύας για τα πράγματα: «Μην κάνεις τουρσί το φαγητό που σου αρέσει». Το τουρσί είναι φυσικά ένας τρόπος διατήρησης. Το να κάνεις ένα τρόφιμο τουρσί μπορεί να το κάνει καλύτερο. Το να κάνεις όμως ένα αντικείμενο τουρσί; 

Το «μην το κάνεις τουρσί» μου θυμίζει ότι ένα πράγμα, είναι αυτό που είναι και αποκτά αξία μόνο όταν το χρησιμοποιώ. Να το απολαύσω. Να το ζήσω. Να το εκτιμήσω όσο υπάρχει. Το «για μια ώρα ανάγκης» και το «μην το κάνεις τουρσί» είναι δύο διαφορετικοί τρόποι να σταθείς απέναντι σε κάτι βαθιά ανυπόφορο, ότι τα πράγματα δεν διαρκούν, ότι η ζωή είναι παροδική. Το δεύτερο μοιάζει πιο ελεύθερο, αφήνεσαι να απολαύσεις κάτι μέχρι να φθαρεί και μετά το αφήνεις να φύγει. Το πρώτο, πιο σφιχτό, σε κρατά δεμένο με αυτό, συχνά πέρα από τη χρησιμότητά του.

Ας μην ξεχνάμε και το «κράτα το για πάντα», ίσως το πιο αφελές από όλα, για λόγους τόσο προφανείς που δεν χρειάζεται να εξηγηθούν. Δεσμευόμαστε συναισθηματικά με τα πράγματα και συχνά αυτή η προσκόλληση γίνεται δυσανάλογη…κι όμως, η προσκόλληση είναι η ίδια ύλη από την οποία φτιάχνονται οι σχέσεις. Αλλά το ίδιο ισχύει και για την αλλαγή και για την παροδικότητα. Για να πορευτούμε στη ζωή, χρειάζεται να αντέξουμε αυτή την αντίφαση, να δεθούμε, γνωρίζοντας ότι κάποια στιγμή θα χρειαστεί να αφήσουμε. 

Οι συνήθειες είναι σημαντικές, κάνουν τη ζωή πιο εύκολη και της δίνουν μια αίσθηση μονιμότητας. Αυτό μπορεί να είναι βαθιά καθησυχαστικό, εκτός όταν οι συνήθειες γίνονται άκαμπτες ή εμμονικές. Τότε δεν μας στηρίζουν πια, μας προστατεύουν από το να σκεφτούμε όσα μας δυσκολεύουν, την παροδικότητα, την αλλαγή και το πόσο τρομακτικές μπορεί να φαίνονται.Μια τούρτα πρέπει να τρώγεται. Ένα πουκάμισο πρέπει να φοριέται. Μια τσαγιέρα που είναι σπασμένη; Εκτός αν έχεις τα κομμάτια και μπορείς να τα επισκευάσεις με χρυσό και να τη μετατρέψεις σε kintsugi, θα πρέπει να την αφήσεις να φύγει. Ακόμη κι έτσι, κάποια μέρα θα πρέπει να την αποχαιρετήσεις.

Όταν η ζωή σε αλλάζει

Μετά τα δεύτερα …άντα μου, έχω μια πιο έντονη επίγνωση της παροδικότητας γύρω μου και τη βλέπω καθημερινά και στους ανθρώπους που συνοδεύω. Μέλη της οικογένειας αρρωσταίνουν. Αγαπημένοι φίλοι και συγγενείς φεύγουν από τη ζωή. Σχέσεις διαλύονται. Συνάδελφοι χάνουν δουλειές. Παιδιά προχωρούν. Σώματα χάνουν τη φόρμα τους. Κεφάλια χάνουν μαλλιά. Μυαλά καταρρέουν. Θάνατος, διαζύγιο, απογοήτευση και πόνος, θλίψη και σοκ, οι κόσμοι που χτίζουμε, όπως τους κατασκευάζουμε, δεν παραμένουν οι ίδιοι. 

Πόσοι από εμάς, στη σημερινή δυτική κουλτούρα, προσπαθούμε να κρυφτούμε από την παροδικότητα της ζωής και τη διαδικασία της γήρανσης; Εσκεμμένα ή ασυνείδητα, αποφεύγουμε να σταθούμε απέναντι στην πιο απλή αλήθεια, ότι όλοι γεννιόμαστε και ότι, κάποια στιγμή, όλοι θα πεθάνουμε. Είναι δύσκολο να μιλάμε γι’ αυτό και όμως, πιστεύω πως είναι κρίσιμο για την εξέλιξή μας ως ανθρώπινα όντα. Αυτή η εσωτερική προετοιμασία για την αναπόφευκτη απώλεια έχει σημασία.

Ο Thich Nhat Hanh είχε κάποτε πει πως αν υποφέρεις, δεν είναι επειδή τα πράγματα είναι παροδικά, αλλά επειδή πιστεύεις ότι είναι μόνιμα.

Ακόμη και ο Ram Dass έγραψε: «Όταν όλα ειπωθούν και τελειώσουν, απλώς περπατάμε ο ένας τον άλλον προς το σπίτι.» Γνωρίζουμε ότι η ζωή είναι παροδική. Τα πράγματα αλλάζουν ακόμη κι όταν δεν το θέλουμε και χάνουμε ανθρώπους και καταστάσεις που αγαπάμε. Αυτά είναι δύσκολα μαθήματα και όμως, η ζωή συνεχίζει να προσφέρει, ξανά και ξανά, υπενθυμίσεις των αναπόφευκτων κύκλων μετάβασης και παροδικότητας.

Το δέος ως τρόπος να αντέχεις

Η φυσική μας τάση, όταν συμβαίνει αυτό, είναι να κατηγορούμε τον «Θεό της αλλαγής», όπως ανέφερε η Σ. σε μια πρόσφατη συνεδρία. Να αρνούμαστε τη δύναμη της αβεβαιότητας και να εξοργιζόμαστε με το μυστηριώδες πέρασμα του χρόνου…κι όμως, υπάρχει κι άλλος τρόπος; Είναι δυνατόν να βρούμε δέος μέσα στην παροδικότητα; Μήπως είναι η ίδια η παροδικότητα αυτή που γεννά το δέος;

Το συναίσθημα του δέους φέρνει θαυμασμό στα γρήγορα περάσματα της ζωής. Μερικές φορές, τη νύχτα, περπατώ με τη μικρή μου κόρη. Της αρέσει να ξαπλώνει στο γρασίδι ή στην αμμουδιά και να κοιτά τον ουρανό. Τα αεροπλάνα διασχίζουν αυτόν τον ουρανό, κι εκείνη κάνει υποθέσεις: «Νομίζω ότι αυτό πάει στην Ελλάδα» ή «Α, ναι, αυτό είναι μεγάλο, πάει στη Νέα Υόρκη». Όλοι πηγαίνουν κάπου. Υπάρχει κι ένα περιστασιακό αστέρι που τρεμοπαίζει, δεν βλέπουμε και πολλά εδώ που βρισκόμαστε, οπότε αποφασίζει ότι είναι η γιαγιά της που της κλείνει το μάτι. Μια λάμψη είναι μια λάμψη, γλυκιά, σύντομη και φευγαλέα.

Η ψυχολογική έρευνα δείχνει ότι το δέος μας γεμίζει με την αίσθηση ότι είμαστε μέρος κάποιου μεγαλύτερου από εμάς. Οι Dacher Keltner και Jonathan Haidt υποστηρίζουν ότι το δέος προσκαλεί τη σύνδεση, μας βγάζει από το ατομικό συμφέρον και ενισχύει τον δεσμό. Μας βοηθά να μετακινηθούμε από τη μικρότητα στο μυστήριο, από το κλειστό στο ανοιχτό. Ο Andrew Newberg αναφέρει ότι το αίσθημα του δέους μπορεί να ηρεμήσει ακόμη και την αντίδραση μάχης ή φυγής. Για να αποκτήσεις μια οπτική δέους, ίσως αρκεί να κοιτάξεις ψηλά. Να σταθείς μπροστά στην απεραντοσύνη του σύμπαντος. Να σκεφτείς την έκταση της ύπαρξης. Όπως έλεγε ο Οδυσσέας Ελύτης: «Θεέ μου πόσο μπλε ξοδεύεις για να μη σε βλέπουμε».

Η στιγμή που περνά

Ξαπλώνω δίπλα στην κόρη μου, κοιτάζω τον ουρανό και νιώθω μια υπερβατική έξαρση κι όμως, είμαι εδώ, μια γυναίκα που μεγαλώνει, ξαπλωμένη πάνω σε μια γη που γερνά, πάνω σε γερασμένες τεκτονικές επιφάνειες που ακουμπούν σε ένα τρεμάμενο, καυτό ρευστό από κάτω. Νιώθω μέρος κάποιου πράγματος…και όλα αυτά είναι παροδικά. Παίρνω μια ανάσα και μυρίζω ένα εφηβικό κύτταρο που μόλις αποβλήθηκε από το δέρμα της κόρης μου. Κάπου βαθιά μέσα της, ένα νέο κύτταρο ήδη σχηματίζεται, μέσα σε έναν εξελισσόμενο, μεταβαλλόμενο πυρήνα μιας αρχαίας ύπαρξης. Νιώθω εγγύτητα και απώλεια ταυτόχρονα και μόλις τώρα, αυτή η στιγμή πέρασε. Αναπνέω μια ανάσα που δεν έχω ξαναπάρει ποτέ.

Σε μια συνεδρία, η Α. το έθεσε κάπως έτσι: «Αργά τη νύχτα, κοιτάζω το πρόσωπό μου στον καθρέφτη. Έχει αλλάξει κι όμως παραμένει γνώριμο. Αναρωτιέμαι, έχω δει πραγματικά αυτή την ελιά, αυτή τη ρυτίδα, πριν; Δεν είναι ακριβώς το ίδιο πρόσωπο που συνήθιζα να αγγίζω…και αγγίζοντάς το τώρα, νιώθω μια ακόμη στιγμή να έχει περάσει.» 

Μετά τα 40, πόσοι από εμάς είπαμε στον εαυτό μας να προετοιμαστεί για αλλαγή; Νιώθουμε την αναταραχή και τη μετάβαση στον αέρα. Ξέρουμε, κάπου μέσα μας, τι έρχεται. Θα χάσουμε περισσότερους ανθρώπους που αγαπάμε. Θα δούμε τα παιδιά μας να σκοντάφτουν και να πέφτουν, να θριαμβεύουν και να προοδεύουν. Θα δούμε το σώμα μας να αλλάζει με τρόπους που ίσως δεν προτιμούμε. Θα δούμε αγαπημένους να απελπίζονται και να πονάνε. Θα δούμε τη χώρα μας να διασπάται και να χάνει και ίσως, να ξαναβρίσκει ενότητα και σκοπό. Θα δούμε ανίψια, εγγόνια και φίλους να ερωτεύονται, να ξεκινούν καριέρες και να σπάνε όρια που δεν έχουμε ακόμη φανταστεί. Θα γίνουμε μάρτυρες όλης αυτής της παροδικότητας. Αν είμαστε τυχεροί.

Αυτό που μένει

Θέλω να γεμίσω τις στιγμές που ξεφεύγουν με ευγνωμοσύνη, αγάπη και παρουσία. Ίσως η μεγαλύτερη συνέχεια να είναι η αγάπη. Όταν οι άνθρωποι φεύγουν, η αγάπη συνεχίζει να ζει στις καρδιές, στα μυαλά, στις πράξεις. Ίσως και με τρόπους πιο μεγάλους, πιο μυστηριώδεις από όσους μπορούμε να κατανοήσουμε. Υπάρχει αγάπη. Αγάπη ο ένας για τον άλλον, αγάπη για αυτούς και αυτά που χάσαμε και θα χάσουμε και εκείνη η μεγάλη αγάπη που, με έναν τρόπο, μας συνδέει όλους. Τότε προκύπτει το ερώτημα, πώς μεταφέρουμε την κληρονομιά τους; Πώς κρατάμε το καλύτερο από αυτούς μέσα μας, ώστε να εμπνέει το καλύτερο στον εαυτό μας, ακόμη και όταν είμαστε μόνοι;

Ας σηκωθούμε λοιπόν και ας συναντήσουμε την παροδικότητα όπως είναι. Ας τη ζήσουμε με δέος. Ας αφήσουμε την ανάγκη να μένουν όλα ίδια. Άφησέ το. Κοίτα ψηλά και θυμήσου, τα περισσότερα πράγματα γίνονται πιο γλυκά, τόσο γλυκά, ακριβώς τη στιγμή που είναι έτοιμα να χαθούν. 

Πηγές:

Chödrön, P. (2010). The wisdom of no escape: And the path of loving-kindness. Shambhala Publications. 

Csikszentmihalyi, M., & Halton, E. (1981). The meaning of things: Domestic symbols and the self. Cambridge university press. 

Hanh, T. N. (2017). The Art of Living: mindful techniques for peaceful living from one of the world’s most revered spiritual leaders. Random House. 

Keltner, D. (2024). Awe: The new science of everyday wonder and how it can transform your life. Penguin. 

Keltner, D., & Haidt, J. (2003). Approaching awe, a moral, spiritual, and aesthetic emotion. Cognition and emotion, 17(2), 297-314. 

Yaden, D. B., Kaufman, S. B., Hyde, E., Chirico, A., Gaggioli, A., Zhang, J. W., & Keltner, D. (2019). The development of the Awe Experience Scale (AWE-S): A multifactorial measure for a complex emotion. The journal of positive psychology, 14(4), 474-488. 

Yalom, I. D. (2008). Staring at the sun: Overcoming the terror of death. The Humanistic Psychologist, 36(3-4), 283-297. 

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...