Ψυχολογία σε 30’’: βοήθεια ή παγίδα;

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Γιατί όσο περισσότερη ψυχολογία βλέπουμε, τόσο χειρότερα νιώθουμε; Ζούμε σε μια εποχή όπου η ψυχολογική γλώσσα είναι παντού. Όροι της θεραπείας έχουν κατακλύσει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Ένα scroll στο Instagram ή στο TikTok αρκεί για να σε βομβαρδίσει με περιεχόμενο για τραύμα, διαγνώσεις, self-care, συναισθηματική επιβεβαίωση, δεξιότητες αντιμετώπισης, ρουτίνες αυτοφροντίδας, «τρόπους να τα διαχειριστείς» αλλά και εξηγήσεις συμπτωμάτων.

Η πληροφορία για την ψυχική υγεία είναι πλέον διαθέσιμη άμεσα, σε σύντομα, εύπεπτα, καθησυχαστικά κομμάτια που καταναλώνονται και μοιράζονται χωρίς σκέψη.

Θεωρητικά, αυτό θα έπρεπε να είναι μια χρυσή εποχή ψυχικής ευεξίας..και όμως, δεν είναι. Πολλοί άνθρωποι αναφέρουν το αντίθετο. Παρά την την υπερπροσφορά γνώσης και τη πρωτοφανή πρόσβαση σε περιεχόμενο ψυχικής υγείας, όλο και περισσότεροι περιγράφουν τον εαυτό τους ως πιο αγχωμένο, πιο ευάλωτο, πιο στραμμένο προς τον εαυτό τους αλλά και πιο αβέβαιοι για το πώς να ζήσουν τη ζωή τους.

Ξέρουν να εξηγούν τι νιώθουν, αλλά όχι τι να κάνουν με αυτό. Το ερώτημα που αξίζει να τεθεί δεν είναι αν η ενημέρωση γύρω από την ψυχική υγεία έχει φτάσει στα άκρα, αλλά αν ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζεται σήμερα ίσως αθόρυβα, τελικά μας κρατάει εκεί που υποτίθεται πως προσπαθούμε να φύγουμε και επιδεινώνει τα πράγματα.

Η παγίδα της συνεχούς αυτοπαρατήρησης 

Μεγάλο μέρος του σύγχρονου περιεχομένου ενθαρρύνει μια συνεχή, σχεδόν αδιάκοπη αυτοπαρατήρηση. Οι άνθρωποι μαθαίνουν να “σκανάρουν” τις σκέψεις τους για παραμορφώσεις, τα συναισθήματά τους για προειδοποιητικά σημάδια και τη συμπεριφορά τους για ενδείξεις «παθολογίας».

Άλλοι πάλι εκπαιδεύονται να ελέγχουν διαρκώς την εσωτερική τους κατάσταση, ψάχνοντας επιβεβαίωση ότι είναι όντως καλά. Σε κάθε περίπτωση, η προσοχή μένει κολλημένη προς τα μέσα. Και ενώ η αυτογνωσία έχει αναμφίβολα αξία, η υπερβολική αυτοπαρακολούθηση δεν ηρεμεί, αντίθετα αυξάνει σταθερά το άγχος, τόσο στους ανθρώπους όσο και στα ζώα. Γιατί η συνεχής εγρήγορση, όταν δεν συνοδεύεται από κατεύθυνση, δεν φέρνει διαύγεια, φέρνει αναστάτωση.

Χωρίς κατεύθυνση, με περισσότερη δυσφορία

Η συγκριτική ψυχολογία βοηθά να κατανοήσουμε αυτό το φαινόμενο. Σε όλα τα είδη, η ευημερία εξαρτάται πολύ λιγότερο από την εσωτερική “άνεση” και πολύ περισσότερο από τη συμμετοχή σε λειτουργικές δραστηριότητες. Τα ζώα δεν ευημερούν ρυθμίζοντας τα συναισθήματά τους απομονωμένα. Ευημερούν όταν κατευθύνουν τη συμπεριφορά τους προς στόχους που σχετίζονται με την επιβίωση.

Σύμφωνα με τη συστημική θεωρία, όταν ένας οργανισμός δεν έχει κατεύθυνση, ουσιαστική εμπλοκή ή τη δυνατότητα να επηρεάζει το περιβάλλον του, η δυσφορία είναι σχεδόν αναπόφευκτη. Οι άνθρωποι δεν αποτελούν εξαίρεση. Κι όμως, παρά την ικανότητά μας για γλώσσα και αναστοχασμό, πολλοί άνθρωποι σήμερα είναι διαρκώς απασχολημένοι ψυχολογικά, αλλά στην πράξη παραμένουν “ακινητοποιημένοι”. Είναι εξοικειωμένοι με την ορολογία της ψυχικής υγείας, αλλά δεν ξέρουν τι να κάνουν με τη ζωή τους. Μπορούν να ονοματίσουν με ακρίβεια τι νιώθουν, αλλά δυσκολεύονται να καταλάβουν πού αυτά τα συναισθήματα θα έπρεπε να τους οδηγήσουν.

Το παράδοξο της “ενημερωμένης ακινησίας”

Το αποτέλεσμα είναι ένα παράδοξο: άνθρωποι που είναι ψυχολογικά ενημερωμένοι, αλλά βαθιά αποθαρρυμένοι.

Πολλοί μπορούν να εξηγήσουν τις διαγνώσεις τους, να περιγράψουν τα “triggers” τους και να αναλύσουν τα συμπτώματά τους με εντυπωσιακή λεπτομέρεια. Εκεί που συχνά κολλάνε, όμως, είναι στο τι να κάνουν με όλα αυτά. Λείπει ένα συνεκτικό πλαίσιο που να οδηγεί σε ουσιαστική δράση.

Δεν έχουν απάντηση στο πώς θέλουν ή πώς πρέπει να ζήσουν, ακόμη κι αν κατανοούν καλά τον ψυχισμό τους. Και εδώ βρίσκεται ένα βασικό κενό της σύγχρονης κουλτούρας ψυχικής υγείας, ειδικά όπως διαμορφώνεται στα social media... σπάνια αγγίζει αυτό το ερώτημα. Αντίθετα, εστιάζει στη συναισθηματική επιβεβαίωση, την κανονικοποίηση και τη διαχείριση συμπτωμάτων, αφήνοντας στο περιθώριο τη συστηματική συζήτηση για σκοπό, ευθύνη, αξίες και τους αναγκαίους συμβιβασμούς.

Όταν το “να νιώθεις καλύτερα” γίνεται παγίδα

Όταν, λοιπόν, η θεραπευόμενή μου Σ. μού λέει «βλέπω τόσα βίντεο από διάσημους ψυχολόγους, μου λένε πώς να διαχειριστώ αυτό, πώς να βελτιώσω το άλλο, πώς να νιώσω καλύτερα, πόσο εύκολο είναι να αλλάξω σκέψεις και τρόπο ζωής», συχνά απογοητεύεται με την απάντησή μου. Γιατί της λέω ότι ίσως, τελικά, αυτά τα βίντεο κάνουν περισσότερο κακό παρά καλό. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η «γλώσσα της θεραπείας» μπορεί άθελά της να μεταφέρει ένα πολύ προβληματικό μήνυμα: ότι ο στόχος είναι να νιώθεις καλύτερα, όχι να ζεις καλύτερα. Σε ένα βίντεο 30 δευτερολέπτων παρουσιάζεται μια ολόκληρη διαδρομή προσωπικής εξέλιξης από το Α στο Ω, αγνοώντας ότι ανάμεσα υπάρχουν… άλλα 22 γράμματα δουλειάς, σύγκρουσης, αμφιβολίας και προσπάθειας για να φτάσεις εκεί.

Και έτσι, σχεδόν ανεπαίσθητα, αλλάζει το πλαίσιο: η δυσφορία αρχίζει να εκλαμβάνεται ως αποτυχία. Το άγχος γίνεται κάτι που πρέπει να εξαφανιστεί, αντί για κάτι που μπορεί να αντέξει κανείς όταν κινείται προς κάτι ουσιαστικό. Η λύπη μεταφράζεται ως ένδειξη ότι κάτι δεν πάει καλά, αντί για μια φυσιολογική αντίδραση στην απώλεια, την προσπάθεια ή την αλλαγή. 

Χωρίς νόημα, καμία ευεξία δεν κρατά

Με τον καιρό, οι άνθρωποι γίνονται λιγότερο ανθεκτικοί, όχι επειδή είναι αδύναμοι, αλλά επειδή σπάνια ενθαρρύνονται να οργανώσουν τη ζωή τους γύρω από κάτι πιο σταθερό από τη διάθεσή τους. Όταν η διάθεση γίνεται πυξίδα, κάθε πτώση μοιάζει με εκτροχιασμό.

Έρευνες δείχνουν σταθερά κάτι διαφορετικό. Όσοι βιώνουν τη ζωή τους ως γεμάτη νόημα έχουν καλύτερη ψυχική υγεία, ακόμη και όταν συνυπάρχει άγχος, αβεβαιότητα και συναισθηματικός πόνος. Αντίθετα, όταν η ζωή βιώνεται ως άσκοπη ή αποκομμένη από αξίες, η δυσφορία αυξάνεται, ακόμη κι αν κάποια συμπτώματα μειώνονται. Η απλή ανακούφιση των συμπτωμάτων, χωρίς κατεύθυνση και χωρίς νόημα, σπάνια αρκεί για να στηρίξει μια σταθερή και διαρκή ευεξία.

Το όριο της σύγχρονης “ψυχολογικής” κουλτούρας

Εδώ ακριβώς φαίνεται το όριο και συχνά η αποτυχία του σύγχρονου περιεχομένου ψυχικής υγείας. Προσφέρει τεχνικές χωρίς πλαίσιο και καθησυχασμό χωρίς κατεύθυνση. Μιλά συνεχώς για το πώς νιώθουν οι άνθρωποι, αλλά σπάνια για το τι χτίζουν.

Προωθεί την αυτοσυμπόνια, χωρίς να τη δένει με την ευθύνη, και την επίγνωση, χωρίς να τη μεταφράζει σε δέσμευση. Έτσι, η «αντιμετώπιση» καταλήγει να γίνεται αυτοσκοπός, όχι μέσο για να πας κάπου.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η εκπαίδευση στην ψυχική υγεία είναι λάθος. Το ζήτημα δεν είναι ότι οι άνθρωποι γνωρίζουν πολλά για την ψυχολογία. Είναι ότι η ψυχολογία παρουσιάζεται συχνά αποκομμένη από μια ευρύτερη φιλοσοφία ζωής και χωρίς αυτό το πλαίσιο, τα εργαλεία αιωρούνται. Η ρύθμιση των συναισθημάτων μετατρέπεται σε τελικό στόχο, αντί να λειτουργεί ως μέσο για μια ζωή με κατεύθυνση και νόημα.

Τα ερωτήματα που δεν χωράνε σε 30 δευτερόλεπτα

Παραδόξως, αυτό ίσως εξηγεί γιατί πολλοί άνθρωποι νιώθουν πιο ήρεμοι βραχυπρόθεσμα αλλά πιο “κολλημένοι” μακροπρόθεσμα. Μαθαίνουν να διαχειρίζονται τη δυσφορία, αλλά όχι να αποφασίζουν για ποιον λόγο αξίζει να την αντέξουν.

Η θεραπευτική γλώσσα τους κάνει να νιώθουν κατανοητοί, αλλά όχι απαραίτητα κινητοποιημένοι. Κάπως έτσι, τα πιο ουσιαστικά ερωτήματα μένουν στο περιθώριο: Όχι μόνο «Πώς νιώθεις;» αλλά «Πού στοχεύεις;» Όχι μόνο «Τι σου συνέβη;» αλλά «Τι είδους ζωή προσπαθείς να χτίσεις τώρα;» Όχι μόνο «Πώς θα πονάει λιγότερο;» αλλά «Τι θα έδινε νόημα σε αυτή την προσπάθεια;»

Και αυτά τα ερωτήματα δεν είναι εύκολα, γι’ αυτό και δεν χωράνε σε σύντομο περιεχόμενο. Οι περιορισμοί των social media φαίνονται κυρίως σε αυτά που δεν λέγονται. Έννοιες όπως το νόημα, η ευθύνη και η κατεύθυνση δεν συμπυκνώνονται σε ένα βίντεο 30 δευτερολέπτων και φυσικά, περιεχόμενο που σε καλεί να αντέξεις τη δυσφορία χωρίς άμεση ανακούφιση δύσκολα θα ανταγωνιστεί εκείνο που προσφέρει γρήγορη επιβεβαίωση και εύκολες απαντήσεις.

Τελική σκέψη

Το περιεχόμενο ψυχικής υγείας μπορεί να είναι μια αρχή και αυτό από μόνο του δεν είναι λάθος. Αλλά η πραγματική αλλαγή δεν συμβαίνει στην κατανάλωση. Συμβαίνει στη σύγκρουση με το πώς θέλεις να ζήσεις, με το τι αξίζει για σένα και με το τι είσαι διατεθειμένος να αντέξεις για αυτό. Η διαχείριση των συμπτωμάτων και η συναισθηματική επίγνωση έχουν σημασία αλλά μόνο όταν υπηρετούν κάτι μεγαλύτερο. Χωρίς σκοπό, χωρίς κατεύθυνση, χωρίς μια ζωή που να τα χωρά, μένουν απλώς τεχνικές επιβίωσης.

Γιατί η ψυχική ευεξία δεν αφορά μόνο να νιώθεις συνεχώς καλύτερα. Αφορά το να χτίζεις μια ζωή που κάνει κάποιες φορές το να νιώθεις χειρότερα, να έχει νόημα.

Πηγές:

Abi-Jaoude, E., Naylor, K. T., & Pignatiello, A. (2020). Smartphones, social media use and youth mental health. Cmaj, 192(6), E136-E141. 

Kardaras, N. (2022). Digital Madness: How Social Media Is Driving Our Mental Health Crisis--and How to Restore Our Sanity. St. Martin's Press. 

Keles, B., McCrae, N., & Grealish, A. (2020). A systematic review: the influence of social media on depression, anxiety and psychological distress in adolescents. International journal of adolescence and youth, 25(1), 79-93. 

Montag, C., Yang, H., & Elhai, J. D. (2021). On the psychology of TikTok use: A first glimpse from empirical findings. Frontiers in public health, 9, 641673. 

Office of the Surgeon General. (2023). Social media and youth mental health: The US Surgeon general’s advisory [internet]. 

Orben, A., & Przybylski, A. K. (2019). The association between adolescent well-being and digital technology use. Nature human behaviour, 3(2), 173-182. 

Roberts, J. A., & David, M. E. (2020). The social media party: Fear of missing out (FoMO), social media intensity, connection, and well-being. International Journal of Human–Computer Interaction, 36(4), 386-392. 

Twenge, J. M., & Campbell, W. K. (2018). Associations between screen time and lower psychological well-being among children and adolescents: Evidence from a population-based study. Preventive medicine reports, 12, 271-283. 

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...