Οθόνες, το καταφύγιο που δεν μας ρωτάει καν

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Κάποτε, όταν ένα παιδί έκλαιγε, το κοιτούσαμε στα μάτια. Του κρατούσαμε το χέρι, του μιλούσαμε ή απλώς μέναμε δίπλα του, χωρίς να πούμε τίποτα. Η σχέση ήταν το παυσίπονο και η επαφή μας, η αγκαλιά μας, το μαζί μας ήταν το φάρμακο.

Σήμερα, πολλά παιδιά, όταν κλαίνε, παίρνουν ένα τάμπλετ. Και πολλοί γονείς, όταν κουράζονται, στρέφονται στο κινητό τους. Βλέπεις, όλοι ψάχνουμε κάπου να κρυφτούμε, και η οθόνη είναι το καταφύγιο που δεν μας ρωτάει τίποτα, δεν μας ζητάει τίποτα, μας εγγυάται το ψυχικό μας μούδιασμα.

Οι οθόνες δεν είναι «το πρόβλημα» της σημερινής εποχής. Το πρόβλημα είναι πως λειτουργούν σαν το πιο αποτελεσματικό αναισθητικό του ψυχικού μας πόνου. Και αυτό το εύκολα διαθέσιμο καταφύγιο από τη μοναξιά, την αβεβαιότητα, την ανία, τις σχέσεις που μας πληγώνουν ή μας τρομάζουν, είναι το πραγματικό πρόβλημα που έχουμε να αντιμετωπίσουμε. Αυτή η ολοένα αυξανόμενη αντίστασή μας στο τι νιώθουμε και η ολοένα μεγαλύτερη απόστασή μας από το να ρευστοποιήσουμε το συναίσθημά μας, να το μοιραστούμε, είναι η πραγματική απειλή.

Το δύσκολο με αυτό το αναισθητικό της οθόνης είναι πως δεν πονάς τελικά όταν η ψυχή σού ζητά να πονέσεις, και έτσι δεν μαθαίνεις, δεν ρωτάς, δεν εκφράζεσαι, αλλά το πιο σημαντικό, δεν σχετίζεσαι.

Ο πόνος, που θα μπορούσε να σε φέρει πιο κοντά με τον άλλον, ή και με τον ίδιο σου τον εαυτό, ναρκώνεται. Και εσύ αποσυνδέεσαι όλο και περισσότερο από το συναίσθημα, το σώμα σου, από εσένα, από τους ανθρώπους σου.

Ο Μάριος θα μας αφηγηθεί την ιστορία ενός κοριτσιού που χάθηκε ανάμεσα στις ειδοποιήσεις του κινητού και μιας μητέρας που έγινε παιδί όχι για να συνδεθεί με το δικό της παιδί, αλλά γιατί αδυνατούσε να βρει το όριο ανάμεσα στο κουδούνι του σχολείου, στους ήχους του τάμπλετ και στην εκκωφαντική οικογενειακή σιωπή.

Δεν περίμενε κανείς από εκείνη να πάει κόντρα σε ό,τι κάνουν οι συμμαθήτριές της. Σχολείο, αγγλικά, κινητό στην τσέπη, γιατί… «έτσι κάνουν όλοι, μαμά». Λίγους μήνες προτού πάει γυμνάσιο, εκεί που τα τελευταία οχυρά καταρρέουν, αλλιώς θα είσαι πολύ αυστηρός γονιός αν αφήσεις το παιδί σου χωρίς κινητό.

Δεν το χρειαζόταν όμως. Ήταν ήδη κοινωνική και αστεία, με πολλούς φίλους και φίλες που την αγαπούσαν στην τάξη. Τα άλλα κορίτσια την κοιτούσαν και έλεγαν πως τα έχει όλα – γέλια, παρέες, άνεση. Μεγάλωνε στη φωτεινή πλευρά της ζωής, εκεί όπου σπάνια συμβαίνει κάτι ικανό να τη συννεφιάσει. Δεν το χρειαζόταν γιατί περνούσε ήδη πολλές ώρες εκτός σπιτιού, σε σπίτια φίλων και σε πάρκα, όμως πάντα χωρούσε κάτι ακόμα. Μια σέλφι, ένα ποστ, ένα στόρι. Κάθε μέρα στην τάξη να λέμε τα ίδια. «Με μέτρο, παιδιά, να βλέπεστε από κοντά καλύτερα, παιδιά, όταν βλέπεστε αφήστε το στην άκρη, παιδιά». Εκείνη να γελάει και να λέει «ναι, ναι, έτσι κάνουμε». Εγώ πάντα αυτός που ξέρει ότι μου λένε όσα θέλω να ακούσω και μετά βγάζουν το κινητό από την τσέπη τους.

Λίγο μετά τα Χριστούγεννα της ΣΤ´ Δημοτικού, άρχισα να υποψιάζομαι ότι κάτι έχει αλλάξει. Σαν να χωριστήκαμε σε στρατόπεδα. Κάποια κορίτσια να μη μιλούν σε κάποια άλλα, κάποια να γυρίζουν το βλέμμα τους στην αντίθετη κατεύθυνση. Μούτρα και γκρίνιες εφηβικές, σκέφτηκα. «Δεν είναι έτσι, κύριε», μου λέει ένας από τους μαθητές μου. «Μάλωσαν». Κι αυτό στο πρόγραμμα, να σκέφτομαι εγώ.

Οι μέρες περνούσαν κι η διάθεσή της δεν ήταν ξανά η ίδια. Το χαμόγελο λες και περιορίστηκε σε λίγες εμφανίσεις τη μέρα, το κέφι στα διαλείμματα λες και έπαψε να βρίσκει αφορμές να ξετυλίγεται. Πιάνω την ίδια μια μέρα και τη ρωτάω: «Τι έχει συμβεί, γιατί δεν μιλάτε με τα υπόλοιπα κορίτσια, θέλεις να το συζητήσουμε;» Στην αρχή δεν μου απαντούσε, όμως όσο περνούσε η ώρα μου είπε για μια ανάρτηση που έκανε η μια και ένα σχόλιο που έκανε η άλλη, που θύμωσε την πρώτη. Και πως όσα κορίτσια πάτησαν λάικ στο σχόλιο ή δεν πήραν θέση, αυτόματα πέρασαν στο αντίπαλο στρατόπεδο. «Σε λίγα χρόνια δεν θα τα θυμάστε όλα αυτά», της λέω. «Εγώ προτιμώ να μην τα θυμάμαι από τώρα», μου απάντησε. Για αρκετό καιρό ζήσαμε την προσαρμογή αυτή, μιας παρέας κοριτσιών που ξαφνικά χωρίστηκαν σε δύο. Παρέμειναν χωρισμένα, απλώς εμείς το συνηθίσαμε. Συνηθίσαμε επίσης να βλέπουμε και το κορίτσι αυτό τώρα πιο αφηρημένο. Πιο κουρασμένο στο μάθημα και πιο αδιάθετο. Τόσο που άρχισε να γίνεται ανησυχητικό.

Η ίδια δεν ήθελε να μου πει, ρώτησα όμως μια καλή της φίλη. «Συμβαίνει κάτι με την…;» «Δεν ξέρω», μου απάντησε. «Κι εμείς δεν τη βλέπουμε πολύ πια, ούτε τα απογεύματα βλεπόμαστε όπως παλιά. Έχει κάνει νέες φίλες, από το ίντερνετ». «Τις ξέρετε εσείς;» ρώτησα. «Όχι, αλλά όλο μ’ αυτές ασχολείται».

Το επόμενο διάστημα την παρακολουθούσα πιο στενά, περίμενα να δω πότε θα με χρειαστεί ή πότε θα νιώσω ότι όλα είναι εντάξει… αλλά αλλιώς εντάξει. Την έβλεπα να προσέχει περισσότερο την εμφάνισή της, να ντύνεται διαφορετικά απ’ ό,τι έκανε το προηγούμενο διάστημα και σίγουρα διαφορετικά απ’ ό,τι έκαναν τα υπόλοιπα κορίτσια της τάξης. Ακόμα κι οι κοντινές της φίλες απόρησαν. Ένιωσα ότι απομακρυνόταν από όλες, μου το έλεγαν όλοι με κάθε αφορμή στην τάξη, με κάθε περιστατικό. «Κλείνεται πολύ στον εαυτό της», μου είπε η μαμά της όταν την κάλεσα στο τηλέφωνο. «Έτσι έκανα κι εγώ όταν μπήκα στην εφηβεία, έτσι δεν κάνουν όλοι;» συνέχισε. «Όλη μέρα με το κινητό στο χέρι είναι και τσεκάρει τις ειδοποιήσεις της». «Έχετε δει τις φίλες που κάνει παρέα;» τη ρώτησα. «Όχι, μόνο από το κινητό μιλάνε».

Δεν άργησα να μάθω τις λεπτομέρειες που δεν ήξερα. Για τις φίλες που γνώρισε από το «κανάλι τους», που έδιναν συμβουλές για ομορφιά, μόδα και βάψιμο πριν από το σχολείο. Η αλήθεια είναι πως δυσκολεύομαι να καταλάβω τι πραγματική επίδραση έχει το διαδίκτυο σ’ ένα παιδί στην εφηβεία. Εμείς μεγαλώσαμε αλλιώς – με διαφορετικούς ρυθμούς, χωρίς αυτή τη συνεχή πίεση πάνω από τα κεφάλια και τις ψυχές μας. Κι όμως, η ανάγκη να ανήκουμε κάπου είναι κοινή σε όλους μας. Την ίδια ανάγκη προσπαθούμε όλοι να καλύψουμε υποθέτω. Κι αφού δεν θα μάθαινα ποτέ ποιο ήταν το σχόλιο που έγινε η αφορμή να σταματήσει την παρέα με τα υπόλοιπα κορίτσια της τάξης, προσπάθησα έστω να παρατηρήσω περισσότερο το παρόν του κοριτσιού. Αυτό που μου έκανε εντύπωση από όσα μου είπε η μητέρα της ήταν όχι μόνο το «τσεκάρει τις ειδοποιήσεις της», αλλά και το «δεν τρώει και πολύ». Αυτό ήταν ακόμα πιο ανησυχητικό.

Τις επόμενες μέρες πετούσα κουβέντες στην τάξη για φαγητό. Για τη σημασία ενός καλού πρωινού, για τα πολλά μικρά γεύματα της μέρας και τις θερμιδικές ανάγκες του σώματος όσο μεγαλώνει. Ήθελα να συλλέξω πληροφορίες. Και δυστυχώς είχα αυτές που φοβόμουν. «Δεν τρώω πρωινό ποτέ», μου είπε εκείνη και πολλά παιδιά ακόμα. «Δεν τρώω ούτε μέσα στη μέρα πολύ», άκουσα εγώ πίσω από τα λεγόμενά της. Στο διάλειμμα την προσέγγισα για να μάθω. «Δεν σε βλέπω να τρως στα διαλείμματα», της είπα, και ρώτησα το ίδιο και τους γύρω της για να μη νιώσει ότι την έχω στο στόχαστρο. «Τρώω μόνο το μεσημέρι», μου είπε, «δεν θέλω να παχύνω». Κι όταν ένα κορίτσι στα όρια του λιπόσαρκου λέει ότι δεν θέλει να παχύνει, τότε είναι σημάδι ότι κάτι χρειάζεται να γίνει.

Το τι, δεν είναι εύκολο να το αποφασίσει κάποιος. Συνέχισα όμως να την παρατηρώ. Και άρχισα να παρατηρώ πολύ και τα υπόλοιπα κορίτσια της τάξης, εντοπίζοντας ακόμα δύο που είχαν παρόμοιες σκέψεις. «Ε, είναι ωραίο να είσαι αδύνατη», μου είπε η μία. «Ποιος το λέει;» τη ρώτησα. «Η τάδε…» και μου είπε το όνομα ενός μοντέλου. «Πού τη βλέπετε εσείς; Την παρακολουθούμε στο Ιnstagram». Και μαζί μ’ αυτή, μου αράδιασαν ένα σωρό ονόματα κοριτσιών, κάποια τα ήξερα, κάποια όχι, μοντέλα, τραγουδίστριες, influencers, όλες με ένα κοινό χαρακτηριστικό: αδύνατες και μπλεγμένες σε μια δίνη προβολής του αδύνατου σώματός τους, που μόνο έτσι μπορεί να θεωρηθεί όμορφο, υγιές, επιτυχημένο. Πόσo δύσκολη η εφηβεία, σκέφτηκα ακόμα μια φορά. Την επόμενη φορά που το σκέφτηκα οι συνθήκες ήταν ακόμα χειρότερες, καθώς κρατούσα λιπόθυμο το κορίτσι στα χέρια μου.

Έγινε κατά τη διάρκεια ενός διαλείμματος. Κάποια παιδιά έτρεξαν να με φωνάξουν, «κύριε, η… λιποθύμησε!» και σχεδόν λιποθύμησα κι εγώ. Όταν την είδα με τα μάτια κλειστά και χωρίς τις αισθήσεις της, τα έχασα. Την κουβάλησα μέχρι το γραφείο των δασκάλων και μας πήρε λίγη ώρα να τη συνεφέρουμε. Μαζί, φέραμε χυμό, ένα κουλούρι και νερό. «Έχεις φάει τίποτα σήμερα;» τη ρώτησα. «Όχι», μου απάντησε. «Χθες;» Δυσκολεύτηκε ακόμα και τότε να απαντήσει.

 «Έχουμε πει ότι το σώμα μας χρειάζεται τροφή, πόσο μάλλον τώρα που είσαι στην εφηβεία, πώς θα αναπτυχθεί αν δεν το ταΐζεις;» Εκείνη δεν καταλάβαινε τι έπρεπε να μου απαντήσει, αν θα ήταν καλύτερο να μου πει την αλήθεια ή αυτό που ήξερε ότι θα με καθησύχαζε. Στο τέλος όμως προτίμησε να μου πει την αλήθεια.

Μου είπε για τις προσπάθειές της να μοιάσει με ένα μοντέλο του Ιnstagram, που είναι σούπερ αδύνατη, σούπερ επιτυχημένη και με αμέτρητους ακόλουθους. Της είπα ότι δεν μπορούμε να καταλάβουμε τη ζωή κανενός μόνο από τις εικόνες ή τα βίντεο που μοιράζεται και πως σίγουρα δεν μπορούμε να ελέγξουμε αν αυτά που μοιράζεται είναι ή όχι αληθινά. Δεν ξέρω αν τα λόγια μας αρκούν από μόνα τους να περάσουν στην καρδιά ενός άλλου ή στις πράξεις του, αλλά δεν έχουμε περιθώρια να μην τα πούμε. Όσο της μιλούσα έκλεινε τα μάτια, το σώμα της έδειχνε να φεύγει και να επιστρέφει και η ίδια να φοβάται. «Πρέπει να φας», της είπα, «να αρχίσεις να τρως παραπάνω». Λίγη ώρα μετά, ήρθε η μητέρα της, που την είχαμε καλέσει από την πρώτη στιγμή. Είδε το κορίτσι της ημιλιπόθυμο και έκανε κάτι που με εντυπωσίασε. Σάστισε και έμεινε όρθια να μας κοιτάζει.

«Αλήθεια τώρα;» είπε δυο τρεις φορές. Δυσκολευόταν να πιστέψει την εικόνα της κόρης της σε αυτή την κατάσταση, ημιλιπόθυμη στα χέρια του δασκάλου της. «Δεν τρώει, έτσι;» της είπα. «Όχι», μου είπε εκείνη. «Απ’ ό,τι φαίνεται δεν τρώει συχνά», συνέχισα. «Το είχατε πάρει είδηση;» «Όχι», μου είπε. «Δουλεύουμε όλη μέρα εκτός σπιτιού, δεν τη βλέπει κανείς μας να τρώει, αλλά έτσι μας έλεγε, πού να φανταστώ ότι…»

Όση ώρα μιλούσε η μητέρα της, σαστισμένα και σχεδόν παγωμένα, σκεφτόμουν αυτό που έλεγαν οι παλιότεροι – τη σημασία του τραπεζιού που μοιραζόμαστε. Του τραπεζιού όπου όλοι πιάνουν μια θέση γύρω από ένα κοινό γεύμα· όχι μόνο για να μοιραστούν χρόνο, κουβέντες και αναμνήσεις, αλλά και για το πιο απλό και ουσιαστικό: για να σιγουρευτούν ότι όλοι έφαγαν – ή έστω ότι κάποιος φρόντισε να φάνε. Επέμεινα το κορίτσι να φύγει με τη μητέρα του να πάνε σπίτι ή ακόμα καλύτερα στον γιατρό, να τη δει για να διαπιστώσει ότι όλα είναι καλά. Όλοι αυτό δεν έχουμε ανάγκη; Κάποιον να μας προσέχει και να μας λέει ότι όλα θα πάνε καλά; Ακόμα κι αν δεν το ξέρουμε. Τις επόμενες μέρες προσπάθησα να μάθω. Τι ένιωθε, τι σκεφτόταν, ποιους ανθρώπους ή ποιες κοπέλες είχε για πρότυπα. Οι φίλες από το διαδίκτυο έπρεπε να αποκτήσουν συγκεκριμένα ονόματα. Κι έτσι κι έγινε. Μόνο που τα ονόματά τους δεν σήμαιναν τίποτα. Ήταν ψευδώνυμα χρηστών που δεν ήξερε καλά καλά τα στοιχεία τους, τα ενδιαφέροντά τους, ήξερε μόνο όσα της έλεγαν.

«Μου άρεσε που είχα ειδοποιήσεις στο κινητό μου», μου είπε. «Έβλεπα τα κόκκινα σημαδάκια και χαιρόμουν που κάποιοι με σκέφτονταν». «Κι εδώ σε σκέφτονται», της είπα. «Εδώ με ζηλεύουν», μου είπε εκείνη. «Δεν σε ζηλεύει κανείς, απλώς διαφωνείτε ή τσακώνεστε όπως κάνουν όλοι οι άνθρωποι». Το επόμενο διάστημα προσπάθησα αυτό να το κάνω πιο σαφές. Να οργανώσω συζητήσεις με τους μαθητές και τις μαθήτριες, να ενισχύσω την επικοινωνία μέσα στην τάξη. «Ξέρετε τι σκέφτομαι; Να φτιάξουμε το δικό μας κοινωνικό δίκτυο. Να έχουμε τις δικές μας ειδοποιήσεις, τα δικά μας μηνύματα και βίντεο και τραγούδια».

«Μόνο που θα τα κάνουμε ζωντανά όλα, από κοντά. Δεν θα βάζουμε μια συσκευή ανάμεσά μας να γελάει ή να μοιράζεται σκέψεις και παράπονα. Οι ειδοποιήσεις πρέπει να γίνονται χειροπιαστά, όχι ηλεκτρονικά. Γιατί από κοντά θα σε βοηθήσει κάποιος, όχι με τα γραπτά του σχόλια στις αναρτήσεις του». Είπαμε πολλά τέτοια με τα αγόρια και τα κορίτσια της τάξης, με την ελπίδα να με ακούσουν· γιατί πια, πάνω από τα μισά παιδιά σε μια τάξη είναι εθισμένα στη χρήση του διαδικτύου – και μάλιστα για πολλές ώρες κάθε μέρα. Όσο για τους γονείς του κοριτσιού, δεν καταφέραμε ποτέ να βρούμε αρκετό χρόνο να συζητήσουμε και να βάλουμε κοινούς στόχους. Δούλευαν πολύ, έβλεπαν το κορίτσι τους ελάχιστα και, ίσως χωρίς να το καταλάβουν, δεν πρόλαβαν να δουν σ’ εκείνο όσα παρατηρούσαμε εμείς οι άλλοι. Αυτό, υποθέτω, θα παραμένει πάντα ένα αγκάθι στις ζωές μας· όσο κι αν θέλουμε να δώσουμε περισσότερη σημασία ο ένας στον άλλον, έχουμε χτίσει μια καθημερινότητα ή ζούμε κάτω από τέτοιες απαιτήσεις, που συχνά δεν το επιτρέπουν.

Το κορίτσι πάντως προσπάθησε να αφήσει το κινητό στην άκρη. Έσβησε κάποιες εφαρμογές, κράτησε κάποιες άλλες, «μη μου τις πάρετε όλες», μου είπε. «Θέλω να μιλάω με τις φίλες μου, δεν τις βλέπω αλλιώς». Ασχέτως που γι’ αυτές τις φίλες μπορεί κι η ίδια να μην είναι τίποτα παραπάνω από κόκκινα σημαδάκια στην οθόνη του κινητού τους, μικρές ειδοποιήσεις.

Ποιος τολμάει να τα βάλει πλέον με την εποχή και την τεχνολογία;
Στα διαλείμματα ξεκίνησε να αγοράζει φαγητό από το κυλικείο και να έρχεται να τη βλέπω ότι τρώει. «Να», μου έλεγε, και μου το έδειχνε.

Κοντά της έβλεπα και κάποια κορίτσια με τα οποία μέχρι πρότινος είχε κόψει τις πολλές επαφές. «Σε αγαπούν και τους αρέσεις όπως είσαι», της είπα μια μέρα. «Αν χρειαστείς οτιδήποτε, να με ειδοποιήσεις», της είπα. «Κι όταν λέω “ειδοποιήσεις”, εγώ πάντα θα εννοώ να έρθεις να με βρεις, να μιλήσουμε· όχι εκείνες τις άλλες που εμφανίζονται ανάμεσα σε παιχνίδια, γενέθλια, ενημερώσεις για εκδηλώσεις και λάικ σε σχόλια, αλλά τη μία που μετράει στ’ αλήθεια – τη δική σου παρουσία». Χρειάζεται με κάποιον τρόπο να κρατήσουμε ζωντανά κάποια αυτονόητα στις ζωές μας.

Το απόσπασμα είναι από το βιβλίο Μαζί ό,τι κι αν συμβεί, της Φρόσως Φωτεινάκη και του Μάριου Μάζαρη που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα στο dioptra.gr και σε όλα τα συνεργαζόμενα βιβλιοπωλεία.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...