Γιατί επαναλαμβάνουμε τα ίδια τοξικά μοτίβα σχέσεων; Από την οικειότητα του γνώριμου στη δυνατότητα μιας διαφορετικής σχέσης

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

«Αυτή τη φορά θα είναι διαφορετικά». Το έχουμε σκεφτεί ίσως όλοι κάποια στιγμή. Μετά από μια δύσκολη σχέση, λέμε ότι μάθαμε, ότι την επόμενη φορά θα προσέξουμε περισσότερο, ότι δεν θα ανεχτούμε ξανά τα ίδια.

Κι όμως, κάποια στιγμή μπορεί να συνειδητοποιήσουμε ότι ο καινούργιος άνθρωπος στη ζωή μας μάς προκαλεί συναισθήματα που μοιάζουν παράξενα γνώριμα: την ίδια ανασφάλεια, την ίδια ανάγκη να αποδείξουμε την αξία μας, τον ίδιο φόβο εγκατάλειψης ή την ίδια αίσθηση ότι «πρέπει να προσπαθήσουμε περισσότερο για να αγαπηθούμε».

Γιατί συμβαίνει αυτό;

Η απάντηση δεν είναι ότι «διαλέγουμε πάντα λάθος ανθρώπους». Ούτε ότι υπάρχει κάποιο μυστηριώδες πεπρωμένο που μας οδηγεί στις ίδιες σχέσεις.

Οι επαναλαμβανόμενες σχεσιακές δυσκολίες μπορούν να συνδέονται με τον τρόπο που έχουμε μάθει να αντιλαμβανόμαστε την οικειότητα, την ασφάλεια, τη σύγκρουση και τον ίδιο μας τον εαυτό.

Και εδώ η συστημική ψυχοθεραπεία προσφέρει μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα οπτική: δεν εξετάζει μόνο ποιος είναι ο «τοξικός» άνθρωπος, αλλά τι μοτίβο δημιουργείται μεταξύ των ανθρώπων και πώς αυτό το μοτίβο διατηρείται.

Δεν επιλέγουμε μόνο ανθρώπους - επαναλαμβάνουμε τρόπους σχέσης.

Όταν μιλάμε για «τοξικές σχέσεις», υπάρχει ο κίνδυνος να σκεφτούμε ότι το πρόβλημα βρίσκεται αποκλειστικά στην προσωπικότητα του άλλου.

«Ήταν χειριστικός.»
«Ήταν απόμακρη.»
«Δεν μπορούσε να δεσμευτεί.»
«Ήταν υπερβολικά ζηλιάρης.»

Μπορεί πράγματι να υπάρχουν τέτοιες συμπεριφορές. Όμως από ψυχολογική σκοπιά έχει ενδιαφέρον να εξετάσουμε και κάτι άλλο:

Γιατί το συγκεκριμένο μοτίβο γίνεται επαναλαμβανόμενο στη δική μου ζωή;

Η έρευνα για την ενήλικη προσκόλληση δείχνει ότι η ανασφάλεια προσκόλλησης μπορεί να επηρεάζει τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις συμπεριφορές μέσα στις στενές σχέσεις. Για παράδειγμα, το άγχος εγκατάλειψης μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένη ανάγκη επιβεβαίωσης, ενώ η αποφυγή οικειότητας μπορεί να οδηγήσει σε αποστασιοποίηση όταν η σχέση γίνεται πιο κοντινή.

Έτσι δημιουργούνται σχεσιακοί κύκλοι.

Ο ένας ζητά περισσότερη εγγύτητα → ο άλλος αισθάνεται πίεση → απομακρύνεται → ο πρώτος φοβάται περισσότερο → ζητά ακόμη περισσότερη επιβεβαίωση → ο δεύτερος αποσύρεται ακόμη περισσότερο.

Κανείς δεν χρειάζεται να είναι «κακός» για να δημιουργηθεί ένας δυσλειτουργικός κύκλος.

Η δύναμη του γνώριμου

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία είναι ότι το γνώριμο δεν είναι πάντα και ασφαλές. Ένας άνθρωπος που μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον όπου η αγάπη συνδεόταν με την επίδοση, την προσαρμογή ή την προσπάθεια μπορεί να μάθει ότι: «Για να με αγαπήσουν, πρέπει να προσπαθώ.»

Ως ενήλικας μπορεί να βρεθεί σε μια σχέση όπου χρειάζεται συνεχώς να αποδεικνύει την αξία του.

Και παρά το γεγονός ότι υποφέρει, η δυναμική αυτή μπορεί να του φαίνεται παράξενα οικεία.

Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι επιλέγουν συνειδητά συντρόφους που τους πληγώνουν. Ούτε ότι κάθε δυσκολία στις ενήλικες σχέσεις προέρχεται από την παιδική ηλικία. Η ανθρώπινη ανάπτυξη είναι πολύ πιο σύνθετη.

Ωστόσο, οι προηγούμενες σχέσεις μπορούν να επηρεάσουν τις προσδοκίες μας για το πώς λειτουργεί μια στενή σχέση.

«Μήπως αυτή τη φορά θα τον/την αλλάξω;»

Εδώ εμφανίζεται ένα ακόμη ενδιαφέρον μοτίβο. Κάποιος μπορεί να έλκεται επανειλημμένα από συναισθηματικά μη διαθέσιμους ανθρώπους και να προσπαθεί να τους «κερδίσει». Δεν αναζητά απαραίτητα συνειδητά έναν δύσκολο σύντροφο. Μπορεί όμως να βιώνει την κατάκτηση της συναισθηματικής εγγύτητας ως απόδειξη προσωπικής αξίας:

«Αν καταφέρω να με αγαπήσει κάποιος που δεν ανοίγεται εύκολα, τότε σημαίνει ότι αξίζω.»

Εδώ η σχέση μετατρέπεται σε ένα είδος δοκιμασίας. Και όσο περισσότερο ο άλλος απομακρύνεται, τόσο περισσότερο αυξάνεται η προσπάθεια.

Η συστημική ψυχοθεραπεία αλλάζει την ερώτηση: Εδώ βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες διαφορές της συστημικής σκέψης. Αντί να ρωτήσει: «Ποιος φταίει;» ρωτά: «Τι συμβαίνει μεταξύ σας;»

Η συστημική προσέγγιση αντιμετωπίζει τη σχέση ως ένα σύστημα αλληλεπιδράσεων. Το ενδιαφέρον στρέφεται στις κυκλικές διαδικασίες: πώς η συμπεριφορά του ενός επηρεάζει τον άλλον και πώς η αντίδραση του δεύτερου επιστρέφει και επηρεάζει τον πρώτο.

Η οικογενειακή και συστημική θεραπεία, άλλωστε, δίνει έμφαση στις σχεσιακές διαδικασίες ως βασικό πεδίο κατανόησης και θεραπευτικής παρέμβασης.

Ας πάρουμε ένα παράδειγμα ένα ζευγάρι:

Η Μαρία φοβάται ότι ο σύντροφός της θα την εγκαταλείψει. Όταν εκείνος αργεί να απαντήσει, αισθάνεται ανασφάλεια και του στέλνει πολλά μηνύματα. Ο Γιάννης αισθάνεται ότι πιέζεται και απομακρύνεται.  Η απόσταση του Γιάννη αυξάνει τον φόβο της Μαρίας. Η Μαρία ζητά ακόμη περισσότερη επιβεβαίωση. Ο Γιάννης απομακρύνεται ακόμη περισσότερο. Αν κοιτάξουμε μόνο ατομικά, μπορούμε να πούμε: «Η Μαρία είναι ζηλιάρα.» και «Ο Γιάννης είναι ψυχρός.»

Η συστημική ματιά όμως βλέπει έναν κύκλο αλληλεπίδρασης:

φόβος → αναζήτηση εγγύτητας → πίεση → απομάκρυνση → μεγαλύτερος φόβος → μεγαλύτερη πίεση.

Και αυτός ο κύκλος μπορεί να συνεχίζεται, ακόμη κι αν και οι δύο άνθρωποι θέλουν πραγματικά τη σχέση.

Γιατί είναι τόσο δύσκολο να σπάσει ένας τέτοιος κύκλος;

Επειδή κάθε άνθρωπος αντιδρά σε αυτό που βλέπει από τον άλλον. Η Μαρία δεν σκέφτεται: «Τώρα θα δημιουργήσω έναν φαύλο κύκλο.» Σκέφτεται: «Απομακρύνεται. Πρέπει να κάνω κάτι.»
Ο Γιάννης δεν σκέφτεται: «Τώρα θα ενισχύσω την ανασφάλειά της.» Σκέφτεται: «Με πιέζει. Χρειάζομαι χώρο.»

Και οι δύο συμπεριφορές έχουν νόημα από την προσωπική τους οπτική.

Ακριβώς γι' αυτό η συστημική θεραπεία ενδιαφέρεται όχι μόνο για την ατομική συμπεριφορά αλλά και για το μοτίβο που δημιουργείται ανάμεσα στους δύο ανθρώπους.

Η οικογένεια ως «χάρτης» σχέσεων — όχι ως καταδίκη

Η οικογένεια προέλευσης μπορεί να μας δώσει σημαντικές πληροφορίες για τον τρόπο με τον οποίο μάθαμε να σχετιζόμαστε.

• Τι συνέβαινε όταν θύμωνες;
• Μπορούσες να εκφράσεις τη διαφωνία σου;
• Τι συνέβαινε όταν ζητούσες βοήθεια;
• Πώς αντιμετωπίζονταν τα όρια;
• Πώς εκφραζόταν η αγάπη;
• Υπήρχε χώρος για ευαλωτότητα;

Δεν σημαίνει ότι οι γονείς μας «φταίνε» για κάθε δυσκολία που έχουμε σήμερα. Η συστημική προσέγγιση δεν χρειάζεται να αναζητήσει έναν ένοχο. Μπορεί να εξετάσει πώς συγκεκριμένα μοτίβα μεταφέρονται, μαθαίνονται και αναπαράγονται μέσα στις σχέσεις.

Και κυρίως: δεν είναι πεπρωμένο. Οι σχέσεις μπορούν να αλλάξουν.

Η αλλαγή αρχίζει όταν αναγνωρίζουμε το μοτίβο

Το σημαντικότερο βήμα δεν είναι να βρούμε τον «σωστό άνθρωπο». Είναι να αναγνωρίσουμε τον δικό μας επαναλαμβανόμενο κύκλο.

Να αναρωτηθούμε:

• Τι με ελκύει συνήθως σε έναν άνθρωπο;
• Πότε αρχίζω να αισθάνομαι ανασφάλεια;
• Πώς αντιδρώ όταν φοβάμαι ότι θα με απορρίψουν;
• Τι κάνει ο άλλος όταν εγώ αντιδρώ έτσι;
• Πώς απαντώ στη δική του αντίδραση;
• Ποιο μοτίβο δημιουργείται μεταξύ μας;
• Τι θεωρώ «αγάπη» και τι θεωρώ «ασφάλεια»;
• Μήπως μπερδεύω την ένταση με την οικειότητα;

Αυτές οι ερωτήσεις μεταφέρουν την προσοχή από το «γιατί πάντα μου συμβαίνει αυτό;» στο «ποιο μοτίβο δημιουργείται και πώς συμμετέχω σε αυτό;»

Δεν χρειάζεται να κατηγορήσουμε τον εαυτό μας

Είναι σημαντικό να μην μετατρέψουμε αυτή την προσέγγιση σε μια νέα μορφή αυτοκατηγορίας.

Το να αναγνωρίσουμε τη δική μας συμμετοχή σε ένα σχεσιακό μοτίβο δεν σημαίνει ότι φταίμε για την κακοποίηση, τη χειριστικότητα ή τη βία ενός άλλου ανθρώπου.

Σε σχέσεις όπου υπάρχει κακοποίηση ή σοβαρή ανισορροπία δύναμης, η ευθύνη για την κακοποιητική συμπεριφορά ανήκει σε εκείνον που την ασκεί. Η συστημική οπτική δεν σημαίνει «όλοι φταίνε». Σημαίνει ότι εξετάζουμε τη σχέση με τρόπο σύνθετο, χωρίς να χάνουμε την ευθύνη και τα όρια.

Μπορούμε να μάθουμε έναν διαφορετικό τρόπο να σχετιζόμαστε

Το αισιόδοξο μήνυμα είναι ότι τα σχεσιακά μοτίβα δεν είναι αμετάβλητα. Η έρευνα για την προσκόλληση δείχνει ότι οι ανασφαλείς προσδοκίες μπορούν να μετριαστούν μέσα από υποστηρικτικές σχέσεις και διαδικασίες που δημιουργούν περισσότερη ασφάλεια.

Και αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τη συστημική ψυχοθεραπεία. Η θεραπεία δεν χρειάζεται να ρωτήσει μόνο: «Τι έχεις;» Μπορεί να ρωτήσει: «Πώς σχετίζεστε;»

και στη συνέχεια: «Τι θα γινόταν αν αυτή τη φορά απαντούσες διαφορετικά;»

Μερικές φορές η αλλαγή ενός μόνο κρίκου στον κύκλο μπορεί να δημιουργήσει μια διαφορετική αλληλουχία.

Συμπέρασμα

Ίσως δεν επαναλαμβάνουμε ακριβώς τους ίδιους ανθρώπους. Μπορεί όμως να επαναλαμβάνουμε τους ίδιους τρόπους να αγαπάμε, να φοβόμαστε, να διεκδικούμε, να απομακρυνόμαστε και να προστατευόμαστε.Και αυτό είναι μια σημαντική διαφορά.

Γιατί αν το πρόβλημα ήταν απλώς ότι «διαλέγουμε λάθος ανθρώπους», η λύση θα ήταν να βρούμε τον σωστό. Αν όμως το πρόβλημα βρίσκεται και στο σχεσιακό μοτίβο, τότε υπάρχει κάτι πολύ πιο σημαντικό που μπορούμε να αλλάξουμε: τον τρόπο με τον οποίο συμμετέχουμε στη σχέση.

Η συστημική ψυχοθεραπεία μας βοηθά να δούμε ότι η σχέση δεν είναι μόνο δύο ξεχωριστοί άνθρωποι. Είναι και ο κύκλος που δημιουργείται ανάμεσά τους. Και ίσως η πραγματική αλλαγή αρχίζει όταν σταματάμε να ρωτάμε:«Γιατί πάντα επιλέγω τον ίδιο άνθρωπο;» και αρχίζουμε να ρωτάμε: «Ποια σχέση δημιουργείται ανάμεσά μας — και τι μπορώ να κάνω διαφορετικά αυτή τη φορά;»

Βιβλιογραφία – APA 7

Androutsopoulou, A. (2020). Systemic and family therapy: Critical review of postmodern developments. Psychology: The Journal of the Hellenic Psychological Society, 11(4), 512–528. doi.org/10.12681/psy_hps.24018

Fávero, M., Lemos, L., Moreira, D., Ribeiro, F. N., & Sousa-Gomes, V. (2021). Romantic attachment and difficulties in emotion regulation on dyadic adjustment: A comprehensive literature review. Frontiers in Psychology, 12, 723823. doi.org/10.3389/fpsyg.2021.723823.

Overall, N. C., Pietromonaco, P. R., & Simpson, J. A. (2022). Buffering and spillover of adult attachment insecurity in couple and family relationships. Nature Reviews Psychology, 1, 101–111. doi.org/10.1038/s44159-021-00011-1

Papastylianou, A. (2021). The therapeutic relationship in systemic therapy. Psychology: The Journal of the Hellenic Psychological Society, 26(2), 1–17. doi.org/10.12681/psy_hps.26874

Snyder, D. K., & Balderrama-Durbin, C. M. (2020). Current status and challenges in systemic family therapy with couples. In K. S. Wampler & A. J. Blow (Eds.), The handbook of systemic family therapy. Wiley. doi.org/10.1002/9781119790945.ch1

Wampler, K. S., & Patterson, J. O. (2020). The importance of family and the role of systemic family therapy. In K. S. Wampler & A. J. Blow (Eds.), The handbook of systemic family therapy. Wiley. doi.org/10.1002/9781119438519.ch1

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.