Κατά Μάνα – Κατά Κόρη. Επιλογή ή Μνήμη;

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Δεν φτάνει να πεις «δεν θα γίνω σαν τους γονείς μου». Αυτό είναι μόνο η αρχή και συχνά, μια παγίδα.

Πολλοί άνθρωποι που μεγάλωσαν σε δύσκολα οικογενειακά περιβάλλοντα δίνουν μέσα τους μια σιωπηλή υπόσχεση, ότι με τα δικά τους παιδιά θα είναι αλλιώς. Ότι θα σπάσουν τον κύκλο. Το όραμα είναι καθαρό και ισχυρό να γίνουν διαφορετικοί.

Όμως εκεί ακριβώς εμφανίζεται το κενό: «αν δεν είσαι αυτό που έζησες, τότε τι είσαι; Ποιο είναι το «μαζί», το «πώς σχετίζομαι», το «πώς αγαπώ»; 

«Πάντα ευχόμουν να είχα μια πιο στενή σχέση με τη μητέρα μου. Ποτέ δεν κατάλαβα πραγματικά γιατί δεν είχα. Ήταν επειδή ήταν τόσο νέα όταν γεννήθηκα; Ή μήπως κουβαλούσε μέσα της τη δική της, περίπλοκη και ανεκπλήρωτη σχέση με τη δική της μητέρα;» Σε μια συνεδρία, η Ι. επέστρεφε ξανά και ξανά στο ίδιο βίωμα, ότι δεν κατάφερε να ανταποκριθεί στην άρρητη απαίτηση να γίνει «εκείνη». Να την αγαπά πάνω απ’ όλους. Να γιατρέψει ένα τραύμα που δεν της ανήκε αλλά της είχε παραδοθεί.

Ως ψυχολόγος αλλά και ως γονέας, βλέπω αυτό το μοτίβο να επαναλαμβάνεται με εντυπωσιακή συνέπεια, αλλά με διαφορετικές μάσκες. Όλοι κουβαλάμε μέσα μας μια εσωτερική αναπαράσταση του πρώιμου περιβάλλοντός μας μια σχέση, ένα βλέμμα, έναν τόνο φωνής που λειτουργεί συχνά έξω από την επίγνωσή μας. Και όμως, καθορίζει.

Υπάρχουν άνθρωποι βαθιά καλοί, που απλώς μεγάλωσαν μέσα σε τοξικές σχέσεις και υπάρχει ένας «ψυχολογικός ομφάλιος λώρος» ιδιαίτερα ισχυρός στη σχέση μητέρας-κόρης, που δεν κόβεται εύκολα. Είναι αυτός που κρατά το παιδί δεμένο σε μια διαρκή προσπάθεια να κερδίσει την αγάπη, να εξασφαλίσει την αποδοχή, ακόμα κι όταν, βαθιά μέσα του, ξέρει ότι αυτή ίσως δεν δοθεί ποτέ.

Και εδώ βρίσκεται η ουσία, η ψυχοδυναμική σύγκρουση δεν μας οδηγεί να κάνουμε το λάθος, μας οδηγεί να κάνουμε το σωστό με τον λάθος τρόπο. Η δυσλειτουργία δεν μεταδίδεται επειδή οι άνθρωποι θέλουν να βλάψουν. Μεταδίδεται επειδή δεν βλέπουν. Επειδή κάτι μέσα τους έμεινε αδιαμόρφωτο, άγνωστο, ακατέργαστο. Αυτή η «τύφλωση» δεν είναι τυχαία, έχει δομή, έχει ιστορία, έχει νόημα. Και ακριβώς γι’ αυτό, μπορεί να αναγνωριστεί. Να ονομαστεί και τελικά να μετασχηματιστεί.

Τα κρυφά μοτίβα που κουβαλάμε: Σύγκριση, Άρνηση, Αποφυγή

Αυτά τα μοτίβα δεν φαίνονται εύκολα. Δεν είναι κραυγαλέα. Αλλά είναι εκεί και περνάνε από γενιά σε γενιά. Συνήθως εμφανίζονται με τρεις βασικούς τρόπους. Μπορεί να συνυπάρχουν ή να αλλάζουν ένταση, ανάλογα με τη στιγμή και τη σχέση.

Σύγκριση

Ο γονέας κοιτάει πίσω και λέει: «Εγώ δεν είμαι σαν τους δικούς μου» και συχνά έχει δίκιο. Φροντίζει το παιδί, του δίνει φαγητό, πληρώνει ό,τι χρειάζεται, δεν το κακοποιεί. Υπάρχει μια πραγματική βελτίωση. Αυτό είναι σημαντικό.

Αλλά εδώ συμβαίνει κάτι κρίσιμο, αυτό που είναι το ελάχιστο, γίνεται το μέγιστο. Το «τουλάχιστον δεν κάνω αυτά που μου έκαναν» γίνεται το ταβάνι και έτσι, δεν βλέπει τι λείπει. Δεν βλέπει την τρυφερότητα. Δεν βλέπει τη ζεστασιά. Δεν βλέπει τη διάθεση να καταλάβει το παιδί από τη δική του πλευρά. Δεν αντιλαμβάνεται πώς φαίνεται. Το βλέμμα του μπορεί να είναι αυστηρό. Ο τόνος του μπορεί να είναι κοφτός, απογοητευμένος ή και επιθετικός και όμως, την ίδια στιγμή, είναι υπερευαίσθητος στους άλλους, πιάνει τα πάντα στους γύρω του, αλλά χάνει τον εαυτό του μέσα στη σχέση με το παιδί.

Άρνηση

Εδώ ο γονέας χτίζει την ταυτότητά του γύρω από ένα «όχι». «Δεν θα γίνω σαν αυτούς». Δεν χτυπάει. Δεν πίνει. Δεν κάνει όσα του έκαναν και αυτό είναι σημαντικό. Αλλά δεν αρκεί. Γιατί το «όχι» δεν σου λέει τι κάνεις. Σου λέει μόνο τι αποφεύγεις και ο χώρος που μένει πίσω δεν γεμίζει μόνος του. Γεμίζει αλλιώς. Με εκνευρισμό, με τελειομανία, με ένα συνεχές «πρέπει»,  με ανυπομονησία. Κάποιες φορές με μια γενναιοδωρία που έχει μέσα της ενοχή. Ή με προσπάθεια να καλυφθούν πράγματα υλικά, λες και αυτό φτάνει.

Αλλά δεν φτάνει. Γιατί αυτά δεν αντικαθιστούν τη ζεστασιά. Δεν είναι σύνδεση. Δεν είναι αποδοχή. Όμως κάτι ακόμα πιο βαθύ συμβαίνει. Αυτοί οι γονείς ζητούν από τα παιδιά τους αυτό που κάποτε ζήτησαν από τον εαυτό τους για να αντέξουν. Να είναι δυνατά. Να τα καταφέρνουν μόνα τους. Να μην έχουν ανάγκες. Γιατί έτσι επιβίωσαν οι ίδιοι χωρίς στήριξη, πολλές φορές μέσα σε παραμέληση ή και κακομεταχείριση και χωρίς να το καταλαβαίνουν, κάνουν αυτό το «μοντέλο επιβίωσης» κανόνα για το παιδί τους. Το δύσκολο εδώ δεν είναι να αλλάξει κανείς. Το πρώτο βήμα είναι να το δει. Γιατί μόνο όταν το δεις, μπορείς να αρχίσεις να κάνεις κάτι διαφορετικό.

Αποφυγή

Το τρίτο μοτίβο είναι το πιο βαθύ σε επίπεδο δομής, η αποφυγή του ίδιου του ρόλου. Αυτοί οι γονείς συχνά δεν έχουν μια καθαρή εικόνα για το τι σημαίνει να είσαι γονέας και δεν γνωρίζουν ότι τους λείπει αυτή η εικόνα. Μπορούν να φροντίζουν πρακτικά. Να δουλεύουν, να προσφέρουν, να κρατούν το σπίτι. Αλλά το να είναι ουσιαστικά «μαμά» ή «μπαμπάς» είναι κάτι που πονάει να το προσεγγίσουν σε βάθος.

Μπορεί να μην μπουν ποτέ στη διαδικασία να αναρωτηθούν τι σημαίνει πραγματικά αυτός ο ρόλος και αν το κάνουν, συχνά δυσκολεύονται να το κατανοήσουν γιατί δεν έχουν το αντίστοιχο βίωμα. Συνήθως έχουν μαζέψει κομμάτια από άλλους, από δασκάλους, από γονείς φίλων, από συγγενείς. Μικρά παραδείγματα για το πώς «κάνει» ένας γονέας. Όμως λείπει η συνοχή. Λείπει αυτή η εσωτερική, σταθερή αίσθηση που γεννιέται όταν έχεις ζήσει μια σχέση αρκετά ασφαλή και διαθέσιμη με έναν γονέα. Κι όμως, αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι ότι ακόμη και έτσι, οι άνθρωποι μπορούν να χτίσουν πολλά, από κομμάτια, με χρόνο και όταν βρεθούν στις σωστές συνθήκες.

Ό,τι πήρες, δεν είναι μόνο βάρος

Όταν αρχίζει να έρχεται η επίγνωση, δεν έρχεται μόνη της. Συχνά φέρνει μαζί της ντροπή και μεταμέλεια και εκεί που θα μπορούσε να βοηθήσει η αυτοσυμπόνια, είναι πολύ δύσκολο να υπάρξει.

Δεν είναι οικεία και για κάποιους ανθρώπους μοιάζει ακόμη και επικίνδυνη, σαν να σημαίνει ότι αν χαλαρώσουν με τον εαυτό τους, όλα θα καταρρεύσουν. Σαν η εσωτερική πίεση να είναι το μόνο που κρατά τα πάντα όρθια. Αυτό που χρειάζεται να καταλάβουμε εδώ είναι ότι αυτή η δυσκολία δεν είναι ελάττωμα χαρακτήρα. Είναι αποτέλεσμα μιας συγκεκριμένης ιστορίας και όπως κάθε μοτίβο που έχει ιστορία, μπορεί να δουλευτεί.

Τι κουβαλούν τα παιδιά

Τα παιδιά αυτών των γονέων δεν γνωρίζουν ότι τα πράγματα θα μπορούσαν να είναι διαφορετικά. Δεν γνωρίζεις αυτό που δεν έχεις ζήσει.

Για να μπορέσει ένα παιδί να σταθεί μέσα στην οικογένεια, χρειάζεται να «μην βλέπει» κάποια πράγματα, να κρατήσει παρωπίδες για να αντέξει. Μερικές φορές, μια εμπειρία έξω από το σπίτι μπορεί να ανοίξει ένα παράθυρο, αν υπάρξει συναισθηματική σύνδεση. Συχνά όμως αυτό δεν συμβαίνει.

Αντί για αυτό, αναπτύσσεται μια έντονη ευαισθησία στους άλλους, μια ικανότητα να διαβάζει εκφράσεις και προθέσεις, που γεννήθηκε από ανάγκη και αργότερα μπορεί να γίνει δύναμη. Μαζί της όμως υπάρχει και αποσύνδεση από τα δικά του συναισθήματα, ένα «κλείσιμο» όταν πάει να εκφράσει αυτό που έχει σημασία. Αυτά τα μοτίβα δεν είναι μόνιμα και αυτή η ίδια η ευαισθησία μπορεί να γίνει πόρος, όταν στραφεί προς τα μέσα. Εκεί αρχίζει να αναπτύσσεται η γονεϊκή αναστοχαστική λειτουργία, η ικανότητα να κρατάς μέσα σου και τη δική σου εμπειρία και του παιδιού σου μαζί. Όταν αυτή λείπει, το μοτίβο συνεχίζεται χωρίς επίγνωση. Όταν όμως έρθει η επίγνωση, αλλάζει όλη η εικόνα.

Αλλάζοντας την πορεία

Η αλλαγή δεν ξεκινά συνήθως από περιέργεια. Ξεκινά από πόνο. Από την ανάγκη να φτιαχτεί κάτι στη σχέση. Η ερώτηση «πώς να σπάσω το μοτίβο;» ακούγεται σωστή, αλλά στην ουσία δεν είναι. Γιατί το θέμα δεν είναι να σπάσεις. Είναι να μετακινήσεις. Να λυγίσεις κάτι που ήταν άκαμπτο. Να μάθεις αλλιώς. Αυτό που βοηθά δεν είναι οι απότομες κινήσεις. Είναι οι μικρές αλλαγές. Νέες συνήθειες. Να ξεμάθεις και να μάθεις ξανά. Υπάρχουν στιγμές που κάτι «κουμπώνει» ξαφνικά, αλλά η πραγματική δουλειά είναι αργή και συχνά αόρατη. Γιατί η ευαλωτότητα αποφεύγεται και έτσι οι άλλοι μπορεί να βλέπουν μόνο απόσταση, νεύρα ή «δεν προλαβαίνω». Στην πραγματικότητα, κάτι πιο βαθύ προσπαθεί να αλλάξει.

Εκεί που σπάει ο κύκλος

Αυτή η διαδικασία θέλει χρόνο, όχι πίεση. Θέλει συνέπεια, όχι τελειότητα. Είναι μαραθώνιος, όχι σπριντ. Μερικές φορές η αλλαγή ξεκινά από τη συμπεριφορά. Κάνεις κάτι διαφορετικό και βλέπεις το παιδί να ανταποκρίνεται αλλιώς και εκεί κάτι μέσα σου μετακινείται. Γιατί αντί για φόβο, παίρνεις χαρά. Αντί για απόσταση, παίρνεις σύνδεση. Όσοι αντέχουν να μείνουν σε αυτή τη διαδικασία, προχωρούν.

Ναι, υπάρχει πίεση. Ο χρόνος, τα παιδιά που μεγαλώνουν, η αίσθηση ότι «πρέπει τώρα». Αλλά η αλλαγή δεν γίνεται με βιασύνη, γίνεται με κατεύθυνση. Είναι καλύτερο να έχεις προχωρήσει ουσιαστικά μέσα σε λίγα χρόνια, παρά να αλλάζεις λίγο και επιφανειακά κάθε μήνα.

Εδώ βρίσκεται το πιο κρίσιμο σημείο. Η υπόσχεση «θα είμαι διαφορετικός» δεν κρατιέται από μόνη της. Χρειάζεται πλαίσιο, χρειάζεται επίγνωση. Γιατί στο τέλος, δεν αλλάζεις επειδή θέλεις. Αλλάζεις μόνο όταν αρχίζεις να βλέπεις καθαρά τι κάνεις, τι κουβαλάς και τι αναπαράγεις. Τη στιγμή που δεν μπορείς πια να μην το δεις, εκεί αρχίζει πραγματικά να σπάει ο κύκλος.

Πηγές:

Ainsworth, M. D., Blehar, M., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment.

Camoirano, A. (2017). Mentalizing makes parenting work: A review about parental reflective functioning and clinical interventions to improve it. Frontiers in psychology, 8, 244245. 

Fonagy, P., Gergely, G., & Jurist, E. L. (2018). Affect regulation, mentalization and the development of the self. Routledge.

Mattheß, J., Koch, G., Keil, T., Roll, S., Berghöfer, A., Ludwig-Körner, C., ... & Kuchinke, L. (2024). Past attachment experiences, the potential link of mentalization and the transmission of behavior to the child by mothers with mental health problems: cross-sectional analysis of a clinical sample. European child & adolescent psychiatry, 33(6), 1883-1894. 

Rosso, A. M., & Airaldi, C. (2016). Intergenerational transmission of reflective functioning. Frontiers in psychology, 7, 1903. 

Stuhrmann, L. Y., Göbel, A., Bindt, C., & Mudra, S. (2022). Parental reflective functioning and its association with parenting behaviors in infancy and early childhood: A systematic review. Frontiers in psychology, 13, 765312. 

Woodward, J. (2018). Introduction to attachment theory. In Attachment and human survival (pp. 7-20). Routledge. 

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...