Όταν η Ηρεμία προκαλεί Πανικό: Γιατί φοβόμαστε να χαλαρώσουμε;

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Σε μια κοινωνία που εξυμνεί τη συνεχή παραγωγικότητα, την εγρήγορση και την ταχύτητα, η ηρεμία θα έπρεπε λογικά να αποτελεί τον επιδιωκόμενο προορισμό, το ασφαλές καταφύγιο μετά από μια κοπιαστική περίοδο.

Ωστόσο, για μια σημαντική μερίδα ανθρώπων, η παύση των εξωτερικών ερεθισμάτων και η σιωπή του άγχους δεν φέρνουν τη γαλήνη, αλλά έναν βαθύ, υπόκωφο πανικό.

Το φαινόμενο αυτό, γνωστό στη βιβλιογραφία ως χαλάρωση που προκαλεί άγχος (relaxation-induced anxiety), αποκαλύπτει μια παράδοξη λειτουργία του ψυχισμού: τον φόβο απέναντι στην ίδια την απουσία απειλής.

Η φυσιολογία της υπερ-εγρήγορσης και το παράδοξο της χαλάρωσης

Για πολλούς θεραπευόμενους, το άγχος δεν είναι απλώς μια περαστική κατάσταση, αλλά ένας μόνιμος τρόπος ύπαρξης. Όταν το νευρικό σύστημα έχει συνηθίσει να λειτουργεί σε κατάσταση επιβίωσης για παρατεταμένα χρονικά διαστήματα, η ξαφνική μετάβαση σε μια κατάσταση χαλάρωσης μπορεί να ερμηνευθεί από τον εγκέφαλο ως απώλεια ελέγχου.

Η επιστημονική έρευνα υποδεικνύει ότι τα άτομα με υψηλά επίπεδα ευαισθησίας στο άγχος τείνουν να παρακολουθούν στενά τις εσωτερικές τους σωματικές αλλαγές. Κατά τη διάρκεια της χαλάρωσης, οι μεταβολές στον καρδιακό ρυθμό ή την αναπνοή μπορεί να παρερμηνευθούν ως σημάδια επερχόμενου κινδύνου, πυροδοτώντας μια αντιδραστική αύξηση του στρες.

Η θεωρία της συναισθηματικής αντίθεσης

Το φαινόμενο αυτό συνδέεται στενά με τη θεωρία της συναισθηματικής αντίθεσης (Contrast Avoidance Theory). Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, οι άνθρωποι που υποφέρουν από γενικευμένο άγχος προτιμούν να παραμένουν σε μια συνεχή κατάσταση ανησυχίας ως έναν τρόπο προστασίας από μια πιθανή, απότομη συναισθηματική πτώση.

Η διατήρηση ενός υψηλού επιπέδου στρες λειτουργεί ως θώρακας προστασίας.

Αν κάποιος είναι ήδη αγχωμένος, μια μελλοντική αρνητική είδηση δεν θα του προκαλέσει τόσο μεγάλο σοκ όσο αν τον έβρισκε σε κατάσταση απόλυτης ηρεμίας (Newman & Llera, 2011). Έτσι, η ηρεμία γίνεται αντιληπτή ως μια επικίνδυνη ευαλωτότητα.

Η συστημική οπτική: Η ηρεμία ως απειλή για την οικογενειακή ομοιόσταση

Ως ψυχολόγος και συστημική ψυχοθεραπεύτρια, προσεγγίζω αυτόν τον φόβο όχι μόνο ως μια ατομική δυσλειτουργία, αλλά ως ένα μήνυμα που αφορά το ευρύτερο σύστημα στο οποίο ανήκει το άτομο.

Στη συστημική σκέψη, κάθε συμπεριφορά επιτελεί μια λειτουργία. Αν ένας άνθρωπος έχει μεγαλώσει σε ένα οικογενειακό περιβάλλον όπου η ηρεμία αποτελούσε το προοίμιο μιας καταιγίδας - για παράδειγμα, μια περίοδος ησυχίας που ακολουθούνταν πάντα από ένα ξέσπασμα βίας ή μια απρόβλεπτη κρίση - τότε το νευρικό του σύστημα έχει μάθει να συνδέει τη γαλήνη με τον επερχόμενο κίνδυνο.

Σε πολλά οικογενειακά συστήματα, η συνεχής ενασχόληση με προβλήματα και η υπερδραστηριότητα αποτελούν τον συνδετικό ιστό μεταξύ των μελών.

Η ηρεμία σε αυτή την περίπτωση μπορεί να βιώνεται ως αποσύνδεση ή προδοσία προς το κοινό πεπρωμένο της οικογένειας που επιβάλλει τον διαρκή αγώνα και τη θυσία. Η διαφοροποίηση του εαυτού μέσα από τη χαλάρωση απαιτεί τη ρήξη με την οικογενειακή ομοιόσταση.

Όταν το σύστημα απαιτεί εγρήγορση για να νιώθει ασφαλές, το μέλος που επιλέγει να ηρεμήσει μπορεί να βιώσει βαθιές ενοχές ή έναν υπαρξιακό φόβο ότι δεν ανήκει πια στην ομάδα. Η ηρεμία, λοιπόν, γίνεται μια πράξη επανάστασης που το άτομο μπορεί να μην είναι ακόμα έτοιμο να υποστηρίξει εσωτερικά.

Επιπλέον, από συστημική σκοπιά, το άγχος συχνά λειτουργεί ως ένας ρυθμιστής απόστασης.

Όσο είμαστε αγχωμένοι και ασχολούμαστε με τα συμπτώματά μας ή τις υποχρεώσεις μας, αποφεύγουμε να έρθουμε αντιμέτωποι με βαθύτερα ζητήματα στις σχέσεις μας ή με το υπαρξιακό κενό. Η ηρεμία αφαιρεί αυτό το προπέτασμα καπνού.

Στη σιωπή της χαλάρωσης, οι φωνές των ανεκπλήρωτων αναγκών ή των συστημικών συγκρούσεων γίνονται πιο δυνατές, και αυτό είναι που προκαλεί την ανάγκη για άμεση επιστροφή στη δράση.

Η κοινωνική διάσταση: Η ενοχοποίηση της παύσης

Δεν μπορούμε να αγνοήσουμε το γεγονός ότι ζούμε σε ένα κοινωνικο-οικονομικό σύστημα που παθολογικοποιεί τη μη-δράση. Η αξία του ατόμου έχει ταυτιστεί σε μεγάλο βαθμό με την παραγωγικότητά του. Σε αυτό το πλαίσιο, η χαλάρωση ερμηνεύεται ασυνείδητα ως τεμπελιά, οκνηρία ή έλλειψη σκοπού. Αυτή η κοινωνική πίεση εσωτερικεύεται και μετατρέπεται σε έναν εσωτερικό κριτή που τιμωρεί την ηρεμία με συναισθήματα πανικού.

Έρευνες δείχνουν ότι η χρήση της τεχνολογίας και η διαρκής σύνδεση έχουν μειώσει την ανοχή μας στην ανία και στη σιωπή.

Η συνεχής διέγερση του εγκεφάλου μέσω των ψηφιακών μέσων δημιουργεί μια νέα κανονικότητα, όπου η απουσία ερεθίσματος μεταφράζεται ως στέρηση (Hoge et al., 2013).

Όταν το άτομο προσπαθεί να χαλαρώσει, ο εγκέφαλος αναζητά το ντοπαμινικό φορτίο στο οποίο έχει εθιστεί, και όταν δεν το βρίσκει, παράγει σήματα άγχους. Η ηρεμία στερεί από το άτομο την αίσθηση ότι κάτι συμβαίνει, μια αίσθηση που στη σύγχρονη εποχή προσφέρει μια ψευδαίσθηση ελέγχου και σημασίας.

Η σύνδεση με το τραύμα και την αυτορρύθμιση

Για τα άτομα με ιστορικό σύνθετου τραύματος, η ηρεμία είναι συχνά μια άγνωστη και τρομακτική περιοχή. Το τραύμα αφήνει το αποτύπωμά του στο αυτόνομο νευρικό σύστημα, διατηρώντας το σε μια κατάσταση διαρκούς κινητοποίησης.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, η χαλάρωση βιώνεται ως απώλεια της απαραίτητης επιφυλακής. Αν στο παρελθόν το να χαμηλώσει κανείς τις άμυνές του οδήγησε σε πόνο, τότε η χαλάρωση είναι συνώνυμη με την έκθεση σε κίνδυνο.

Η Πολυπνευμονογαστρική Θεωρία

Η επιστήμη της νευροβιολογίας, και συγκεκριμένα η Πολυπνευμονογαστρική Θεωρία (Polyvagal Theory), εξηγεί ότι για να μπορέσει ένας άνθρωπος να χαλαρώσει, πρέπει το σύστημα κοινωνικής εμπλοκής του να νιώθει ασφαλές (Porges, 2011).

Αν η αίσθηση της ασφάλειας δεν έχει εδραιωθεί κατά την ανάπτυξη μέσα στο πρωταρχικό σύστημα της οικογένειας, τότε η προσπάθεια για χαλάρωση μπορεί να πυροδοτήσει μια κατάσταση αποσύνδεσης ή έναν έντονο φόβο κατάρρευσης.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο πανικός δεν είναι παρά μια προσπάθεια του οργανισμού να επανέλθει σε μια γνωστή, έστω και επώδυνη, κατάσταση εγρήγορσης για να νιώσει ξανά ζωντανός.

Στρατηγικές διαχείρισης: Από τον πανικό στην εξοικείωση με τη γαλήνη

Η αντιμετώπιση του φόβου για τη χαλάρωση δεν επιτυγχάνεται με την επιβολή της ηρεμίας, καθώς κάτι τέτοιο συνήθως φέρνει τα αντίθετα αποτελέσματα. Απαιτείται μια σταδιακή και συστημική προσέγγιση που σέβεται τις άμυνες του ατόμου.

Η έννοια της σταδιακής έκθεσης στην ηρεμία

Αντί για μακροχρόνιες πρακτικές διαλογισμού που μπορεί να κατακλύσουν το άτομο, προτείνεται η χρήση μικρών χρονικών διαστημάτων ηρεμίας κατά τη διάρκεια της ημέρας.

Η σταδιακή έκθεση βοηθά το νευρικό σύστημα να μάθει ότι η παύση δεν οδηγεί απαραίτητα στην καταστροφή. Η έρευνα υποστηρίζει ότι οι σύντομες πρακτικές ενσυνειδητότητας μπορούν να μειώσουν την ευαισθησία στο άγχος, αρκεί να γίνονται με ρυθμό που δεν πυροδοτεί τις άμυνες (Gould et al., 2015).

Επαναπροσδιορισμός της ανησυχίας

Είναι σημαντικό να αναγνωρίσει το άτομο τη λειτουργικότητα του άγχους του.

Στη θεραπεία, εξερευνούμε τι προσφέρει η συνεχής ανησυχία στο άτομο. Αν λειτουργεί ως προστατευτικό περίβλημα, τότε εργαζόμαστε για να βρούμε εναλλακτικούς τρόπους προστασίας που δεν απαιτούν την εξάντληση του οργανισμού. Η κατανόηση ότι η ανησυχία είναι μια προσπάθεια ελέγχου του αβέβαιου μέλλοντος βοηθά στην αποδοχή της παρούσας στιγμής (Newman et al., 2019).

Συστημική αναπλαισίωση

Στο πλαίσιο της συστημικής θεραπείας, ενθαρρύνουμε το άτομο να δει την ηρεμία του ως ένα δώρο προς το σύνολο του συστήματος. Όταν ένα μέλος αρχίζει να αυτορρυθμίζεται, επηρεάζει θετικά την επικοινωνία και τη δυναμική όλης της οικογένειας. Η ηρεμία δεν είναι αποσύνδεση από τους άλλους, αλλά ένας τρόπος να συνδέεται κανείς πιο ποιοτικά και αυθεντικά μαζί τους.

Σωματική άσκηση και ενεργητική χαλάρωση

Για πολλούς, η καθιστική χαλάρωση είναι πολύ δύσκολη στην αρχή. Η ενεργητική χαλάρωση, όπως το περπάτημα στη φύση ή η ήπια άσκηση, επιτρέπει στο σώμα να εκτονώσει την ενέργεια του στρες, οδηγώντας οργανικά σε μια κατάσταση ηρεμίας χωρίς την απότομη πτώση που προκαλεί πανικό. Η κίνηση λειτουργεί ως γέφυρα μεταξύ της υπερεγρήγορσης και της γαλήνης.

Η σημασία της θεραπευτικής σχέσης

Στη διαδικασία συμφιλίωσης με την ηρεμία, ο ρόλος του θεραπευτή ως ενός σταθερού και ασφαλούς προσώπου είναι καθοριστικός.

Μέσα στη θεραπευτική σχέση, ο θεραπευόμενος βιώνει για πρώτη φορά την εμπειρία της ηρεμίας παρουσία ενός άλλου, χωρίς να δέχεται κριτική ή να απειλείται. Αυτή η διορθωτική συναισθηματική εμπειρία επιτρέπει στο άτομο να ενσωματώσει τη χαλάρωση ως μια ασφαλή επιλογή.

Η ηρεμία δεν είναι η απουσία δραστηριότητας, αλλά η παρουσία εσωτερικής ασφάλειας. Όταν κατανοήσουμε ότι ο πανικός που νιώθουμε στη σιωπή είναι απλώς η παλιά μας άμυνα που προσπαθεί να μας προστατεύσει, μπορούμε να την κοιτάξουμε με συμπόνια. Η μετάβαση από την ανάγκη για συνεχή εγρήγορση στην αποδοχή της ασφάλειας είναι ένα ταξίδι επανασύνδεσης με τον εαυτό και το παρόν.

Η ελευθερία έρχεται όταν μπορούμε πλέον να διακρίνουμε τη διαφορά μεταξύ της πραγματικής απειλής και της ηρεμίας που απλώς μας φαίνεται ξένη. Η χαλάρωση είναι ένα δικαίωμα που κερδίζεται μέρα με τη μέρα, μέσα από την αποδοχή, την κατανόηση των συστημικών μας ριζών και τη σταδιακή οικοδόμηση μιας νέας σχέσης με τη σιωπή.

 
Βιβλιογραφία

Gould, N. F., Darrell-Borquaye, T., & Roche, A. I. (2015). The impact of mindfulness-based cognitive therapy on stress sensitivity and its relationships with social functioning. Journal of Clinical Psychology, 71(12), 1143–1156. doi.org/10.1002/jclp.22214

Hoge, E. A., Bui, E., Marques, L., Metcalf, C. A., Morris, L. K., Robinaugh, D. J., Wright, J. J., Pollack, M. H., & Simon, N. M. (2013). Randomized controlled trial of mindfulness meditation for generalized anxiety disorder: Effects on anxiety and stress reactivity. The Journal of Clinical Psychiatry, 74(8), 786–792. doi.org/10.4088/JCP.12m08083

Luberto, C. M., Hall, D. L., Park, E. R., Haramati, A., & Yeh, G. Y. (2014). A perspective on the implementation of mindfulness-based interventions in early-stage training and education. Global Advances in Health and Medicine, 3(6), 57–63. doi.org/10.7453/gahmj.2014.053

Newman, M. G., & Llera, S. J. (2011). A novel theory of experiential avoidance in generalized anxiety disorder: A review and theoretical synthesis of evidence supporting the contrast avoidance model. Clinical Psychology Review, 31(3), 371–382. doi.org/10.1016/j.cpr.2011.01.008

Newman, M. G., Shin, K. E., & Lahey, B. B. (2019). A developmental test of the contrast avoidance model of generalized anxiety disorder. Journal of Abnormal Psychology, 128(3), 183–194. doi.org/10.1037/abn0000411

Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory: Neurophysiological Foundations of Emotions, Attachment, Communication, and Self-regulation. W. W. Norton & Company.

Vujanovic, A. A., Dutcher, C. D., & Berenz, E. C. (2017). Multimodal examination of mindfulness and distress tolerance in relation to posttraumatic stress symptoms among trauma-exposed adults. Journal of Anxiety Disorders, 49, 55–63.doi.org/10.1016/j.janxdis.2017.03.010

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Χριστιάνα Κομιανού - Ψυχολόγος

Χριστιάνα Κομιανού: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy

Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.

• Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
• Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
• Επικυρωμένη ειδίκευση

Προσεγγίζω κάθε συνεδρία με σεβασμό, ανοιχτό διάλογο και ζεστασιά, δημιουργώντας έναν χώρο όπου μπορείτε να μιλήσετε ελεύθερα, να εξερευνήσετε τον εαυτό σας και τις σχέσεις σας, και να κάνετε ουσιαστικά βήματα προς μια πιο ισορροπημένη καθημερινότητα.

Εξειδικεύσεις:

Διαχείριση Άγχους - Φοβιών Συναισθηματικές Διαταραχές Οικογενειακά θέματα

Δείτε όλα τα άρθρα Κλείστε ραντεβού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...