Fight, Flight or Freeze: οι αρχαίες αντιδράσεις μέσα σε μια σύγχρονη ζωή

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Fight, Flight or Freeze: οι αρχαίες αντιδράσεις μέσα σε μια σύγχρονη ζωή. Υπάρχει μια στιγμή που δεν προλαβαίνεις να σκεφτείς. Κάτι συμβαίνει. Ένα βλέμμα, μια φωνή, μια ένταση στον χώρο. Μια φράση που σε βρίσκει απροετοίμαστο.

Και πριν καν προλάβεις να το εξηγήσεις, έχεις ήδη αντιδράσει. Έχεις υψώσει τον τόνο σου ή έχεις αποσυρθεί ή έχεις μείνει ακίνητος, σαν να «έκλεισε» κάτι μέσα σου.

Αυτές οι αντιδράσεις δεν είναι τυχαίες. Δεν είναι χαρακτήρας. Δεν είναι επιλογές που πήρες συνειδητά εκείνη τη στιγμή. Είναι κάτι πολύ πιο παλιό.

Ο άνθρωπος κουβαλάει μέσα του ένα σύστημα επιβίωσης που γράφτηκε πολύ πριν υπάρξουν πόλεις, δουλειές, σχέσεις και κοινωνικοί ρόλοι. Ένα σύστημα που δημιουργήθηκε για έναν κόσμο πολύ πιο άμεσο και επικίνδυνο. Έναν κόσμο όπου ο κίνδυνος δεν ήταν μια δύσκολη συζήτηση ή μια απόρριψη. Ήταν κάτι που μπορούσε να σε σκοτώσει. Σε εκείνον τον κόσμο, δεν υπήρχε χρόνος για ανάλυση. Υπήρχε μόνο αντίδραση. Και αυτή η αντίδραση είχε τρεις βασικές μορφές: πάλη, φυγή ή πάγωμα. Fight, Flight, Freeze.

Η πάλη ήταν η επιλογή της σύγκρουσης. Το σώμα ενεργοποιείται, η ενέργεια ανεβαίνει, οι μύες σφίγγουν. Ετοιμάζεσαι να αντιμετωπίσεις αυτό που έρχεται. Η φυγή ήταν η απομάκρυνση. Το σώμα πάλι ενεργοποιείται, αλλά η κατεύθυνση αλλάζει. Δεν μένεις. Φεύγεις. Το πάγωμα είναι πιο ιδιαίτερο. Το σώμα «κλείνει». Η κίνηση σταματά. Ο χρόνος μοιάζει να επιβραδύνεται. Δεν κάνεις τίποτα.  

Αυτές οι αντιδράσεις δεν επιλέχθηκαν τυχαία από την εξέλιξη. Επιβίωσαν γιατί λειτούργησαν. Ο πρόγονός σου που πάγωσε όταν έπρεπε, έζησε. Εκείνος που έτρεξε την κατάλληλη στιγμή, επίσης. Εκείνος που πάλεψε όταν δεν υπήρχε άλλη επιλογή, άφησε απογόνους. Και έτσι, αυτό το σύστημα έφτασε μέχρι εσένα. Το πρόβλημα είναι ότι ο κόσμος άλλαξε. Το σώμα όχι.

Σήμερα δεν τρέχεις να ξεφύγεις από αρπακτικά

Τρέχεις να ξεφύγεις από δύσκολες συζητήσεις.  Από συναισθήματα που σε φέρνουν σε αμηχανία. Από καταστάσεις που σε εκθέτουν. Δεν παλεύεις για τη ζωή σου.

Παλεύεις για να ακουστείς. Για να μην νιώσεις μικρός. Για να κρατήσεις μια θέση. Και δεν παγώνεις μπροστά σε μια απειλή φυσικής επιβίωσης. Παγώνεις μπροστά σε μια συναισθηματική ένταση που δεν ξέρεις πώς να διαχειριστείς.

Σκέψου έναν καβγά σε μια σχέση

Ο ένας ανεβάζει τον τόνο, πιέζει, επιμένει. Θέλει απάντηση, θέλει λύση, θέλει επαφή εκείνη τη στιγμή. Fight. Ο άλλος αποσύρεται. Κλείνεται. Αποφεύγει τη συζήτηση, αλλάζει θέμα, φεύγει από το δωμάτιο. Flight. Και υπάρχει και η τρίτη αντίδραση. Κάποιος που μένει εκεί, αλλά δεν μπορεί να μιλήσει. Δεν βρίσκει λέξεις. Σαν να «κλειδώνει» μέσα του. Freeze.

Κανένα από αυτά δεν είναι λάθος. Είναι απαντήσεις. Το σώμα προσπαθεί να σε προστατεύσει. Ακόμα κι αν το κάνει με τρόπους που στη σύγχρονη ζωή δημιουργούν προβλήματα. Η πάλη, για παράδειγμα, μπορεί να δώσει την αίσθηση δύναμης. Ειδικά σε κοινωνίες που συνδέουν την ένταση με την αποφασιστικότητα. Αλλά συχνά καταλήγει σε συγκρούσεις που αφήνουν πίσω τους περισσότερα από όσα λύνουν. Η φυγή μπορεί να προστατεύει από την υπερένταση. Δίνει χρόνο. Απόσταση. Αλλά αν γίνεται μόνιμος τρόπος, αφήνει πράγματα άλυτα. Το πάγωμα είναι ίσως το πιο παρεξηγημένο. Συχνά εκλαμβάνεται ως αδυναμία. Σαν απουσία αντίδρασης. Κι όμως, είναι ένας μηχανισμός βαθιάς προστασίας. Όταν το σύστημα αντιλαμβάνεται ότι ούτε η πάλη ούτε η φυγή είναι εφικτές, «κλείνει» για να αντέξει.

Αν κοιτάξεις τη ζωή σου, θα αρχίσεις να αναγνωρίζεις μοτίβα. Υπάρχουν στιγμές που αντιδράς σχεδόν αυτόματα. Πριν καν προλάβεις να καταλάβεις τι συμβαίνει. Μια κριτική σε κάνει να υψώσεις τον τόνο σου. Μια απόρριψη σε κάνει να αποσυρθείς. Μια ένταση σε κάνει να παγώσεις. Και μετά έρχεται η σκέψη. «Γιατί αντέδρασα έτσι;» Η απάντηση βρίσκεται πιο πίσω από τη σκέψη. Βρίσκεται στο σώμα. Στο νευρικό σύστημα που σκανάρει συνεχώς το περιβάλλον, αναζητώντας ασφάλεια ή απειλή. Και αντιδρά πριν από εσένα.

Το ενδιαφέρον δεν είναι να αλλάξεις αυτές τις αντιδράσεις. Είναι να τις αναγνωρίσεις. Να δεις πότε ενεργοποιούνται. Σε ποιες καταστάσεις. Με ποιους ανθρώπους. Γιατί τότε αρχίζει να δημιουργείται κάτι σημαντικό: χώρος. Χώρος ανάμεσα στο ερέθισμα και την αντίδραση. Και μέσα σε αυτόν τον χώρο μπορεί να μπει κάτι καινούργιο. Μια επιλογή. Όχι για να καταργήσεις την αντίδραση. Αλλά για να τη ρυθμίσεις.

Να μην παλεύεις με όλους.
Να μην φεύγεις από τα πάντα.
Να μην παγώνεις κάθε φορά που δυσκολεύει κάτι.

Η ωριμότητα εδώ δεν φαίνεται από το ποια αντίδραση έχεις. Φαίνεται από το πότε τη χρησιμοποιείς. Γιατί κάθε μία από αυτές έχει τη θέση της. Υπάρχουν στιγμές που χρειάζεται να παλέψεις. Να υπερασπιστείς τον εαυτό σου. Να σταθείς. Υπάρχουν στιγμές που η αποχώρηση είναι σοφία. Όχι αδυναμία. Και υπάρχουν στιγμές που το να παγώσεις, να πάρεις χρόνο,
να μην αντιδράσεις άμεσα, είναι η πιο ώριμη επιλογή.

Η δυσκολία δεν είναι να μάθεις αυτές τις αντιδράσεις

Τις έχεις ήδη. Η δυσκολία είναι να μάθεις να ζεις μαζί τους. Να μην σε καθορίζουν αυτόματα.
Να μην σε οδηγούν σε επαναλαμβανόμενα μοτίβα που σε περιορίζουν. Γιατί αν δεν τις δεις, θα νομίζεις ότι «έτσι είσαι». Ενώ στην πραγματικότητα, έτσι αντέδρασες κάποτε. Και συνεχίζεις.

Η ελευθερία δεν βρίσκεται στο να μην ενεργοποιούνται αυτά τα συστήματα. Βρίσκεται στο να έχεις επίγνωση. Στο να μπορείς, έστω και λίγο, να επιλέξεις πώς θα κινηθείς.  

Κλείνοντας

Για κάποιο λόγο, κυρίως θέμα γοήτρου, ειδικά στους άντρες, έχουμε μάθει ότι η πιο “σωστή” αντίδραση είναι η πάλη (για να δείξουμε την δύναμη μας).  Τη φυγή τη βλέπουμε σαν αδυναμία ενώ είναι η πιο συχνή αντίδραση. Και το πάγωμα ενώ επίσης συμβαίνει πολύ συχνά το θεωρούμε red flag. Ο άνθρωπος έχει τρεις αντιδράσεις: Πάλη-Φυγή-Πάγωμα

Καμία δεν είναι παθολογική. Αν έρθει κατά πάνω σου μια καφέ αρκούδα, πίστεψε με η πιο σοφή επιλογή δεν είναι ούτε να παλέψεις ούτε να τρέξεις. Είναι να παγώσεις.

Οπότε:

«Επίλεξε με ποιον αξίζει να παλεύεις.Αν παλεύεις με όλους, ακόμα κι όταν νικάς, γίνεσαι αφελής. Επίλεξε από πού αξίζει να φεύγεις. Αν φεύγεις από παντού, μένεις έξω από τη ζωή. Και επίλεξε πότε είναι σοφό να παίρνεις χρόνο χωρίς να αποφασίζεις ποιο από τα άλλα δύο είναι η σωστή επιλογή»

-Γ.Κ.-

Ενδεικτική Λίστα Βιβλιογραφικών Αναφορών

Cecala A. L. (2016). Anxious: Using the Brain to Understand and Treat Fear and Anxiety. Journal of Undergraduate Neuroscience Education, 14(2), R22–R23. 

Hermans, E. J., Henckens, M. J., Joëls, M., & Fernández, G. (2014). Dynamic adaptation of large-scale brain networks in response to acute stressors. Trends in neurosciences, 37(6), 304–314. doi.org/10.1016/j.tins.2014.03.006

Kozlowska, K., Walker, P., McLean, L., & Carrive, P. (2015). Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management. Harvard review of psychiatry, 23(4), 263–287. doi.org/10.1097/HRP.0000000000000065

Mobbs, D., Hagan, C. C., Dalgleish, T., Silston, B., & Prévost, C. (2015). The ecology of human fear: survival optimization and the nervous system. Frontiers in neuroscience, 9, 55. doi.org/10.3389/fnins.2015.00055 

Roelofs K. (2017). Freeze for action: neurobiological mechanisms in animal and human freezing. Philosophical transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological sciences, 372(1718), 20160206. doi.org/10.1098/rstb.2016.0206

Schwabe, L., & Wolf, O. T. (2013). Stress and multiple memory systems: from 'thinking' to 'doing'. Trends in cognitive sciences

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...